Prof. ġərifov Famil Həsən



Yüklə 3 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/44
tarix27.06.2017
ölçüsü3 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   44

Torpaq və qida maddələri 

 

Ekoloji ami kimi torpaq üzüm bitkisi üçün çox əhəmiyyətlidir. Üzüm bitkisi 

torpaq şəraitinə yüksək tələbkarlıq göstərmir, ancaq bununla belə müvafiq torpaq-

iqlim  şəraiti  torpağın  fiziki-kimyəvi  xüsusiyyətləri  ilə  birlikdə  üzüm  bitkisinin 



129

 

 



məhsulunun  keyfiyyət  və  kəmiyyətinə  müsbət  təsir  göstərir.  Üzüm  bitkisinin 

kökü 4-6 m  və daha çox torpağın  dərinliyinə işləyə bilir. Torpağın  o qatı üzüm 

bitkisi üçün xeyirlidir ki, kökün əsas kütləsi, yəni 30-80 %-i həmin qatda yerləşir. 

Kök  sisteminin  əsas  kütləsinin  yerləşdiyi  torpaq  qatının  fiziki-kimyəvi 

xüsusiyyətləri köklərin inkişafı üçün əlverişli olmalıdır. 

Tipindən,  fiziki  –kimyəvi  xüsusiyyətindən  və  tərkibindəki  qida 

maddələrindən  asılı  olaraq  torpaq  üzüm  bitkisinin  ömrünə,  bioloji 

xüsusiyyətlərinə məhsulun keyfiyyət və kəmiyyətinə təsir göstərir. Bununla belə 

tənəyin kök sisteminin çox hissəsi yerləşən qata daha çox diqqət yetirilməlidir. 

Üzüm bitkisinin kök sisteminin yayılma xarakteri imkan verir ki, üzüm bitkisi 

bir çox tarla bitkilərinin becərildiyi münbit və çox yararlı torpaqlarda yox, onlar 

üçün  yaramayan  çay  və  dəniz  sahili  qumlu,  qumsal  (Abşeron  rayonu),  dağ 

rayonlarının  iri  skeletli  torpaqları  (Krımın  cənub  sahili),  əhəng  törəmələri 

üzərindəki daşlı torpaqlar (Şimali Qafqazın Gəlincik və Novorossiysk rayonları) 

bitir  və  normal  məhsul  verir.  Bu  torpaqların  hərəsi  üzümə  bir  keyfiyyət  verir. 

Üzüm  bitkisi  bataqlıq  və  duzlu  torpaqlarda  bitmir.  Əlbəttə,  heç  də  belə  nəticə 

çıxarmaq  düzgün  olmaz  ki,  üzüm  bitkisindən  çox  və  keyfiyyətli  məhsul  almaq, 

onun ömrünün uzadılmasını və kolların güclü böyüməsini təmin etmək məqsədi 

ilə  torpaq  tipləri  seçilməlidir.  Üzüm  bitkisinin  böyüməsinə  və  inkişafına  lazım 

olan maddələr qida maddələri adlanır. Bu elementlərin biri olmadıqda və yaxud 

bir  element  kifayət  qədər  çatışmadıqda  vegetativ  və  generativ  orqanların 

böyüməsində və inkişafında nöqsanlı cəhətlərə rast gəlinir. 

Bitkidəki  qida  maddələrinin  miqdarına  görə  onlar  əsas  qida  maddələri  və 

mikroelementlərdir,  üzüm  bitkisində  onların  sayı  çoxdur.  Mikroelementlər  isə 

cüzi miqdarda olur. Buradan belə çıxır ki, bitkinin makroelementlərə tələbatı çox, 

mikroelementlərə azdır.  

Əsas  qida  elementləri  və  mikroelementlər  torpaqdan  köklər  vasitəsilə  ilə 

alınır. Oksigen və hidrogen torpaqdan su halında alınır, ancaq yarpaqlar vasitəsilə 

də  alınır.  Demək  olar  ki,  əsas  qida  elementləri  və  mikroelementlər  köklər 

vasitəsilə  torpaqdan  alınır.  Quru  maddənin  44,5  %-i  təşkil  edən  karbon  qazı 

yarpağın  ağızcıqları  vasitəsilə  havadan  alınır.  Kolun  tənəffüsünə  lazım  olan 

oksigen bütün orqanları vasitəsilə, o cümlədən kökləri ilə alır. Yarpaqlar havadan 

karbon  qazını  aldığı  kimi  əksər  qida  maddələrini  də  havadan  ala  bilir,  ancaq 

havanın azotundan istifadə edə bilmir. 

Yarpaqlar  vasitəsilə  udula  bilməyən  qida  maddələri  köklər  vasitəsilə 

torpaqdan udulur. Ötürücü yollar vasitəsilə onlar maddələr və boy nöqtəsi əmələ 

gələn yerə - yarpağa çatdırılır. Beləliklə torpağı əsas qida maddələrinin daşıyıcısı 

və  saxlayıcısı  kimi  heasb  etmək  lazımdır.  Köklər  nə  qədər  torpağın  əhatəli 

sahələrinə gedə bilirsə bir o qədər də artıq qida maddələri toplaya bilir. Bu proses 


130

 

 



torpağın normal nəmliyində daha intensiv gedir.  

Torpaqda  qida  maddələrinin  ehtiyatının  yaradılması  heç  də  hər  yerdə  eyni 

deyildir.  Bu  məsələdə  torpağın  hansı  dağ  cinsindən  və  yaxud  hansı  geoloji 

formasiyadan əmələ gəlməsi məlum olmalıdır. Kübrə adı altında o maddələr başa 

düşülməlidir  ki,  onlar  bitkiyə  lazımdır,  ancaq  miqdarı  torpaqda  kifayət  qədər 

deyildir.  



Torpağın kimyəvi tərkibi 

 

Aşağıda ayrı-ayrı qida maddələri haqqında məlumat verilir. 



Azot  (N).  Bitkinin  elə  inşaat  materialıdır  ki,  bitki  orqanizmasının  çox 

hissəsini  təşkil  edir.  Azot  zülal  və  zülali  maddələrin  əsas  komponentidir. 

Torpaqda  olan  azotun  bir  hissəsi  üzvi  birləşmələr  şəklindədir  (torpağın  üzvi 

maddələri)  vəbelə  əlaqəli  formada  bitki  tərəfindən  mənimsənilə  bilmir. 

Mikroorqanizmlər tərəfindən parçalandıqdan sonra bitki tərəfindən mənimsənilən 

formaya  keçir.  Üzüm  bitksinin  kökləri  tərəfindən  azot  nitrat  formasında  olduğu 

kimi  amonium  formasında  da  mənimsənilir,  ancaq  onlaradan  hansını  çox, 

hansının  az  mənimsənilməsi  torpağın  pH-dan  və  digər  amillərdən  asılıdır.  Azot 

birləşmələrinin  nitrat  formasına  çevrilməsi  hissə-hissə  oksidləşmə  prosesi, 

müəyyən  hissəsi  ilə  torpağın  mikroorqanizmləri  (nitrifikasiya  bakteriyaları) 

vasitəsilə  baş  verir.Nitrat  kübrələri  tez  təsir  etmə  qabiliyyətli  olduğu  halda 

amonium  kübrələri  yavaş,  yəni  uzun  müdətli  təsirlidir.  Bu  baxımdan  azot 

kübrələri qarışıq düzəldilir. 

Yuyulma nəticəsində azot itkisi torpaqdakı çürüntünün (humus) miqdarından, 

verilmiş  azotun  miqdarından  və  yağıntının  miqdarından  asılıdır.  Tamamilə 

qumdan ibarət  olan torpaqda  yuyulmuş azot  bir ildə bir hektardan 60-70 kq ola 

bilər. Ancaq gil ilə zəngin və yağıntı az olan torpaqlarda bu rəqəm 5-10 kq-dır. 

Azot  gübrəsinin  dozası  müəyyən  edilərkən  bu  qanunauyğunluq  nəzərə 

alınmalıdır. 

Yüksək  məhsuldar  (100-150  s∕ha)  və  4000  kolu  olan  üzümlüyün  bir 

hektarından kolun bütün orqanları (salxımı, yarpaq və oduncaq) vasitəsilə 70-115 

kq  azot  çıxarılır.  Normal  məhsuldarlığı  olan  üzümlükdə  göstərilən  miqdar  azot 

torpaqdan  hər  il  çıxarılır.  Azotun  udulması  maddələrin  əmələ  gəlməsini 

qabaqlayır. 

Azotun  normadan  çox  verilməsi  kolda  sulu  zoğların  çoxalmasına  gətirib 

çıxarır,  nəmli  havalarda  salxımlar  tez  xəstələnir  və  oduncağın  yetişməsini 

ləngidir. 

Yarpağın analizi ilə onda azotun miqdarı təyin edilir. Bu sahədə mövcud olan 

normativlərə  və  yarpaqdakı  azotun  miqdarı  ilə  müəyyən  etmək  olar  ki,  azot 

gübrəsi çox verilib, yoxsa az. 



131

 

 



Kükürd  (S).  Amin  turşularının,  zülalların,  fermentlərin,  eləcə  də  bəzi 

vitaminlərin  (B

1

) əmələ gəlməsinə kükürd lazımdır. Bu səbəbdən  yüksək zülallı 



bitkilərdə  yüksək  miqdar  da  kükürd  olur.  Ona  görə  də  kükürd  çatışmazlığından 

orqanizmdə zülal mübadiləsi pozulur. Torpaqda kükürd ən çox kalsium, anhidrid 

və dəmir birləşmələri şəklində olur. Torpağın üzvi birləşmələrinin tərkibində azot 

vardır. 


Torpağa kükürdün daxil olması ən çox sulfat əsaslı, məsələn, amonium sulfat 

(NH


4

)  SO


4

,  kalium  sulfat  (K

2

SO

4



)  və  b.  vasitəsilə  baş  verir.  Yağışlar  vasitəsilə 

torpağa  müəyyən  miqdar  (18-33  kq)  kükürd  düşür  (bir  hektara).  İri  sənaye 

müəssisələri  yaxınlığında  üzümlük  salarkən  havada  olan  kükürdün  miqdarı 

yoxlanmalıdır. Havada kükürdün yol verilən norması 1-1,5 mq SO

2

 m

2



 olmalıdır. 

Fosfor  (P).  Fosfor  üzüm  bitkisi  tərəfindən  aşağıdakı  birləşmələrdə 

mənimsənilir: PO

4

 anionu, ortofosfat turşusu – H



2

PO

4



 və az miqdarda metafosfor 

turşusu  –  H

2

PO

4



.  Bu  maddələr  kök  tükcükləri  vasitəsi  ilə  torpaq  məhlulundan 

alınır. Fosfat məhlulu ilə çiləmə apardıqda fosforun udulması yarpaq vasitəsi ilə 

də ola bilər. Fosfatlar ən çox maddələr mübadiləsi prosesinə lazımdır. Maddələr 

mübadiləsi  intensivləşdikdə  fosfatlara  tələbat  artır.  Fosfat  bitkiyə  daxil  olandan 

sonra  tezliklə  fosforun  üzvi  formasına  çevrilir.  Fosfat  maddələr  mübadiləsinin 

proseslərində  –  müxtəlif  hüceyrə  strukturunda  əlaqələndirici  qurum  kimi  iştirak 

edir. 

Digər  kənd  təsərrüfatı  bitkilərindən  fərqli  olaraq  üzüm  bitkisinin  fosfata 



tələbatı azdır. Məsələn, üzüm bitkisi vasitəsilə hər il bir hektardan 20-38 kq P

2

O



5

 

çıxarılır. Ancaq şəkər çuğunduru hektardan 90-110 kq P



2

O

5



 çıxarır.Kalium  (K)

Üzüm  bitkisinin  kaliuma  ehtiyacı  ən  çox  vegetativ  orqanların  (yarpaq,  zoğ) 

intensiv  böyüyən  vaxtına  düşür.  O,  ən  çox  yeni  hüceyrələrin  formalaşmasına, 

fotosintezin  məhsuldarlığının  artırılmasında  və  üzvi  azot  birləşmələrinin 

çevrilmələrində  iştirak  edir.  Kalium  ən  çox  üzüm  bitkisinin  vegetativ 

orqanlarında  (yarpaq,  yeni  zoğ)  olur.  Kalium  ilə  yaxşı  təmin  olunmuş  üzüm 

kolunun  yarpaqlarının  quru  maddəsində  kalium  1,2-1,6%  təşkil  edir.  Cavan 

yarpaqlarda  kalium  yaşlı  yarpaqlardan  çox  olur.  Əgər  kol  torpaqdan  lazımı 

miqdarda  kalium  ala  bilmirsə,  onda  köhnə  yarpaqlardan  kaliumu  alıb  yeni 

yarpaqlara və zoğun yeni hissəsinə (boy nöqtəsi) verir.  

 Üzüm bitkisi böyümə və inkişaf üçün maddələrin maniəsiz əmələ gəlməsinə 

çalışır. 

 Torpaqda  kalium  kifayət  qədərdir.  Maddələrin,  o  cümlədən  kolun  bütün 

orqanlarının əmələ gəlməsinə lazım olan kaliumun ( P

2

O

5



) miqdarı 95-150 kq (bir 

hektarda). Azərbaycanda bu rəqəm 60-90 kq-dır. 



 Kalsium (Ca). Kalsium və onun çoxtərəfli kimyəvi birləşmələri bir tərəfdən 

üzüm  bitkisinin  özünə,  digər  tərəfdən  torpağın  bəzi  struktur  əmələ  gətirmə 



132

 

 



proseslərinin  nizamlanmasına  lazımdır.  Üzüm  orqanlarının  quru  maddəsində 

1,4% kalsium vardır. Kalsium yaşlı yarpaqlarda çox, cavan yarpaqlarda azdır. 

 Torpaqda  kalsium  ehtiyatı  həmişə  yüksək  olur.  Əhənglə  zəngin  dağ 

torpaqlarından  ağır  gilliəcəli,  qumsal  torpaqlar  əmələ  gəlir,  əhəngdən  kasıb  dağ 

torpaqlarından  yüngül  və  qumsal  torpaqlar  əmələ  gəlir  ki,  onlarda  da  əhəng  az 

olur. Yaxşı yetişmiş birillik zoğlar kalsiumla zəngin olur. Bundan başqa kalsium 

torpağın  turşuluğunu  azaltmaq  su  keçirmə  qabiliyyətini  yaxşılaşdırmaq  üçün 

verilir.  Orqanizmdə  karbohidratların  yerdəyişməsinə,  azotun  mənimsənilməsinə 

kömək edir və kalsium pektat formasında hüceyrə qişasının orta lövhəsinə daxil 

olur. 


Natriumu  çox  olan  torpaqlara  gips  (kalium  sulfat)  formasında  verilməsi 

məsləhətdir. 

 Maqnezium  (Mg).  Metallar  qrupundan  yeganə  elementdir  ki,  xlorofil 

molekuluna daxildir. Onun çatışmazlığı yarpaqda xloroz xəstəliyinin əlamətlərinə 

bənzər  qəhvəyiyə  çalan  sarı  ləkələr  əmələ  gətirir.Maqnezium  çatışmazlığında 

yarpaqda damarlar arası səth açıq-yaşıl, sarı və yaxud ağ krem rəngi olanda baş 

damarlar  öz  vəziyyətini  dəyişməz  saxlayır.  Maqnezium  çatışmazlığında  iyun 

ayında maqnezium oksidin 1%-li məhlulundan 3-4 dəfə çiləmə aparılması müsbət 

nəticə  verir.  Bitkidə  maqnezium  olmadıqda  və  yaxud  onun  çatışmazlığında 

xlorofil əmələ gəlmir və yarpaqda saralma davam edir. 

Maqnezium  çatışmazlığında  assimilyasiya  prosesi  pozulur,  məhsulun 

keyfiyyəti pozulur (şəkər azalır, salxım darağında iflic əmələ gəlir.). 

 Məhsuldarlığı  100-200  sentner  olan  üzümlükdə  tənəyin  bütün  orqanları 

vasitəsilə  1  hektardan  14-20  kq  MgO  çıxarılır.  Turş  və  əhəngə  ehtiyacı  olan 

torpaqlara tərkibində maqnezium çox olan əhəng verilməlidir. 

Dəmir  (Fe).  Xlorofilin  sintezində  iştirak  edir,  ancaq  molekulun  tərkibinə 

daxil deyildir. Torpaqda dəmir ehtiyatı çoxdur. Gillicəli və karbonatlı torpaqlarda 

dəmir  çatışmazlığından  yarpaqlarda  xloroz  əmələ  gəlir.  Bu  xəstəliyə  aparan 

proses  çoxcəhətli  və  mürəkkəbdir.  Bəzən  elə  hallar  olur  ki,  xloroz  xəstəliyinə 

tutulan  yarpaqlarda  dəmirin  miqdarı  xəstəlik  olmayan  yarpaqdakından  azdır. 

Ancaq birinci halda dəmir mənimsənilməmiş formada olur. 

 Bitki  toxumalarında  dəmirin  miqdarı  azdır.  Bu  zəif  hərəkətli  elementlərdən 

biridir. 

 Üzüm  bitkisinin  toxumalarında  mənimsənilmiş  azotun  miqdarı  az  olduqda 

bitki xloroz xəstəliyinə tutulur. Xəstələnmiş kolda zoğların yarpaqlarında sarı və 

yaxud  sarı-yaşıl  rənglər  əmələ  gəlir.  Bəzən  ilk  yazda  zoğda  ilk  yarpaqlar  yaşıl 

olur,  ancaq  sonrakılar  saralmağa  başlayır.  Belə  tənəklərə  dəmir  kuporosu 

çiləndikdə və yaxud dəmirli preparat ştamba yeridildikdə bir neçə gündən sonra 

yarpaqda sarı rəng itməyə başlayır. Hətta son illərdə fransızların  ideyasına görə 



133

 

 



dəmir beton dirəklər başqa materialla əvəz edilməlidir. 

Sink  (Zn).  Bu  elementin  bitkidə  çatışmazlığı  ilk  dəfə  1960-cı  ildə 

Almaniyanın  Mozel  əyalətində  Gertel  müşahidə  etmişdir.  Sink  çatışmazlığı 

torpaqda  fosfatların  artıqlığından  əmələ  gəlir.  Sink  çatışmazlığından  salxımın 

böyüməsində  pozğuntuluq  yaradır,  payızda  isə  daraqda  iflic  əmələ  gətirir. 

Çiçəklərin  mayalanmasında  da  sink  çatışmazlığının  mənfi  təsiri  üzə  çıxır. 

Salxımın  darağı  kifayət  qədər  oduncaqlaşmır,  maddələr  mübadiləsində 

oksidləşmə prosesi güclənir, boy maddələrinin balansı pozulur. Köklər vasitəsi ilə 

udulan  sinkin  miqdarı  torpağın  PH-dan  asılıdır.  Neytral  və  əhənglə  zəngin 

torpaqlarda sinkin udulması prosesi zəifləyir. 

Marqanis  (Mn  ).  İkinci elementdir ki,  xlorofil sintezində iştirak edir, ancaq 

onun  tərkibinə  daxil  deyildir.  Marqans  oksidləşmə  reaksiyasında  dehidraza  və 

karboksilaza  fermentlərinin  bərpasında  və  fəallaşmasında  iştirak  edir,  eləcə  də 

nitratların  üzvi  formalarına  qədər  bərpasında  iştirak  edir.  Udulan  vaxtı  marqans 

özünü sink kimi aparır, əhənglə zəngin torpaqlarda onun udulması zəifləyir. pH-1 

7,0-dən  çox  olan  əhəngli  torpaqlarda  marqansın  artıqlığı  tez  his  olunur. 

Marqansın  çatışmazlığından  əmələ  gələn  nöqsanları  marqans  duzu  çiləməklə 

aradan qaldırmaq mümkündür. Xəstəlik və zərərvericilərə qarşı işlədilən dərman 

preparatlarının  işçi  məhluluna  marqans  duzu  əlavə  etməklə  marqansla  bağlı 

çatışmazlıqlara qarşı profilaktiki tədbiri aparmaq olar. 



Mis  (Cu).  Üzüm  bitkisinin  orqanlarının  quru  maddəsinin  tərkibinə  daxildir. 

Bitkidə  misin  çox  olması  çiçəklərdə  mayalanmanın  keyfiyyətini  pisləşdirir. 

Bitkinin böyüməsinə toksik təsirinə görə ağır metallar içərisində mis birinci yerdə 

durur. Onun funqisid təsirinə görə uzun müddət onunla əlaqəli zəhərli maddələr 

hazırlanmayıb. Səbəbi ondan ibarət olmuşdur ki, uzun müddət bu preparatlardan 

istifadə  olunması  üzümçülük  torpağında  misin  normadan  artıq  toplanması  ilə 

nəticələnir.  Məlumdur  ki,  qeyri-zülali  maddələrin  oksidləşdirici  fermentlərinin 

tərkibinə daxildir. Mis tərkibli dərman preparatlarının uzun müddətli tətbiqindən 

torpaqda  artıqlıq  edən  mis  üzümdən  alınan  şərabların  keyfiyyətinə  mənfi  təsir 

göstərir.  Bitki  tərəfindən  misin  çox  udulması  yarpaqların  saralmasına  gətirib 

çıxarır.  Yüksək  mis  tərkibli  torpaqlarda  tərəvəz  kələmi  tezliklə  zədələnir.  Buna 

görə  tərəvəz  kələmindən  misi  yüksək  olan  torpaqlarda  indiqator  kimi  istifadə 

olunur. Üzümlük üçün qaldırılan dərin şumdan sonra torpaq analiz edilir. Əgər 1 

kq  torpaqda  4  mq  mis  olarsa,  bir  hektara  25-30  kq  mis  sulfat  verilməlidir. 

Üzümlük torpağının hər kiloqramında 4 mq-dan az mis olarsa, onda üzüm bitkisi 

mis çatışmazlığından əziyyət çəkər.  

 

 

 


134

 

 



8.1.

 

Üzüm bitkisinin becərilməsində mühit Ģəraiti 

 

Üzümlüyün  yerləĢdiyi  Ģərait.  Üzümlüyün  keyfiyyətini  müəyyən  edən 

amillər  əsasən  iqlim,  torpaq  və  üzümlüyün  yerləşdiyi  yerin  şəraiti  hesab  edilir. 

Üzümlüyün  ―yerləşdiyi  yer‖  anlayışı  təkcə  böyük  iqlimin  içərisindəki  kiçik 

iqlimlər  (bir  ərazidə  mövcud  olan  məsələn,  mülayim  iqlimli  ərazidə  relyefdən, 

meşə zolağından və su hövzələrindən, mikroiqlimdən asılı olaraq az da olsa bir-

birindən fərqli iqlimlər ola bilər)yox, torpaq şəraiti də nəzərdə tutulmalıdır. Ona 

görə  də  yerləşmə  şəraitini  mikroiqlim  və  torpaqla  müəyyən  edilən  üzüm 

bitkisinin bitdiyi yer başa düşülməlidir. 

Mikroiqlim və torpaq üzümlüklərdə məhsulun keyfiyyət və kəmiyyətini, eləcə 

də  istehsal  olunan  şərabın  tipini  və  xarakterini  müəyyən  edir.  Mikroiqlim  hər 

şeydən  əvvəl  məhsula  və  şirənin  qatılığına  təsir  göstərir.  Torpaq  şərablara  əsas 

olaraq dad xüsusiyyəti verir. Mikroiqlim və torpaq bir-biri ilə sıx əlaqədə olaraq 

şərabların  müxtəlifliyini  və  istiqamətini  müəyyən  edir.  Mikroiqlim,  torpaq  və 

uyğun sort düzgün əlaqələndirildikdə eyni yerdə həmişə eyni keyfiyyətdə məhsul 

almaq mümkündür. 

Miqroiqlim  və  torpaqla  müəyyən  edilən  yerləşmə  şəraiti  calaqaltının 

seçilməsini  və  becərilmə  sistemini  müəyyən  edir.  Nəhayət,  istehsalat  xərcləri, 

məhsulun  keyfiyyət  və  kəmiyyəti,  eləcə  də  onlardan  asılı  olaraq  rentabellik 

səviyyəsi yerləşmə yerinin forması, mailliliyi və keyfiyyəti ilə müəyyən edir. 

 

YerləĢmə yerinin iqlimi. 



 

GünəĢ  radiasiyası.  Üzümlüyün  mikroiqliminə  onun  istiqamətinin 

(oriyentasiyası)  təsiri  vardır.  Günəş  şüasından  gələn  birbaşa  və  dağınıq 

radiasiyasının  çox  qismi  torpaq  və  yarpaq  səthində  enerjiyə  çevrilir.  Günəş 

şüasının az qismi isə fəzaya buraxılır. Açıq rəngli torpaqlar, məsələn, nəm lyös və 

açıq  rəngli  qum  tünd  rəngli  torpaqlara  nisbətən  şüanı  daha  çox  qaytarır.  Tünd 

rəngli torpaqlar aldığı radiasiyanın hamısını istilik enerjisinə çevrilir. 

Alınan günəş istiliyinin bir qismi torpaq səthindəki havanı qızdırır, bir qismi 

isə  torpağa  keçir.  Toplanmış  istilik  gecələr  üzümlük  torpağını  isidir.  Birbaşa 

düşən  günəş  şüaları  şaquli  vəziyyətə  gəldikcə  onun  istilik  yaratma  qabiliyyəti 

artır.  Şüanın  düşmə  bucağı  yamacın  maillilik  dərəcəsi  ilə  müəyyən  olunur. 

Birbaşa düşən günəş şüaları ən çox 25-30 ° mailliyi olan yamaclardır. Müəyyən 

olunmuşdur  ki,  30°  mailliyi  olan  cənub  yamacı  həmin  maillilikdə  olan  şimal 

yamacı ilə müqayisədə daha çox radiasiya qəbul edir. 

Hündürlük  və  relyef.  Dəniz  səviyyəsindən  yuxarı  qalxdıqca  orta  illik 

temperatur  0,5-0,6°  C  azalır.  Dəniz  səviyyəsindən  aşağı  düşdükcə  iqlim  şəraiti 



135

 

 



üzüm  üçün  əlverişli  olur.  Temperaturun  aşağı  enməsi  yamacın  istiqamətindən 

xeyli  dərəcədə  asılıdır.  Hər  bir  istiqamətin  özünə  məxsus  iqlimi  və  radiasiyası 

vardır: 1) şimal yamacı (temperatur ən çox aşağı enir), şərq yamacı, qərb yamacı, 

cənub yamacı ( temperatur ən az aşağı enir). 

Yüksəklikdə yerləşən üzümlük gündüz az isti olur. Aydın küləksiz havada da 

az soyuyur. Yaz , payız və qış radiasiya şaxtalarının gecə və gündüz fərqi az olur. 

Yüksəklikdə  yerləşən  üzümlükdə  küləyin  təsiri  çoxdur.  Sutkalıq  temperaturu 

aşağı, ancaq güclü soyuq küləkli yerlərdə üzüm bitkisinin oyanması, böyümə və 

çiçəkləmə  ləngiyir.  Gilənin  böyüməsi  və  yetişməsinə  qalan  vaxt  məhdudlaşır. 

Daha çox yüksəkliklər kasıb torpağı və az günəş radiasiyası olan yerlərdə üzüm 

bitkisinə  əlverişsiz  şərait  yaradır.  Tropik  zonada  2000  metr  hündürlüyünədək 

üzüm  bitkisi  bitir  və  məhsul  verir.  Özbəkistan  və  Tacikistanda  1500  metr 

hündürlükdə mədəni  üzüm  becərilir. Yüksək dağ  yerlərdə üzüm  becərmək üçün 

şaxtaya nisbətən davamlı sortlar, çox tez və tezyetişən sortlar seçilməlidir. Cənub 

rayonlarının  yüksək  dağlıq  rayonlarının  iqlim  şəraiti  şimal  düzənlik  yerlərindən 

yaxşıdır.  Dağ  yerlərinin  illik  istilik  rejimi  dəniz  kənar  istilik  rejiminə  bənzəyir. 

Yüksək  yerlərdə  günəş  radiasiyasının  intensivliyi  bir  qədər  artır.  Ancaq  digər 

əlverişsiz şəraitlərin mənfi təsirini kompensasiya edə bilmir. Kifayət qədər istiliyi 

olmayan  yerlərdə  üzümlüklərin  dağ  və  yüksəkliklərin  yamaclarında  salınması 

daha  səmərəli  fayfa  verir.  Xüsusilə  şimal-qərb  küləklərindən  qorunan  cənub  və 

cənub-qərb yamacları əlverişli sayılır. Belə yamaclarda üzüm kolları gec yaz və 

tez  payız  şaxtalarının  təsirinə  məruz  qalmır,  üzüm  tez  yetişir  və  şəkər  çox 

toplanır. 

Aşağı  yerlər-dərə  və  çökəkliklər  üzüm  becərilməsi  üçün  əlverişli  sayılmır. 

Ona  görə  də  relyefli  yerlərdə  üzümlük  üçün  yamaclar  seçilməlidir.Dünya 

üzümlüklərinin  əksəriyyəti  dəniz  səviyyəsindən  400-600  metr  yuxarıda  və 

ümumiyyətlə  relyefli  ərazilərdə  yerləşir.  Cənub,  cənub-şərq  və  cənub  qərb 

yamaclarında  üzüm  kolları  bir-birini  az  kölgələndirir  və  nəticədə  yarpaqlarda 

üzvi maddələr çox toplanır. Yamaclarda üzüm bitkisi şaxtaların, xüsusilə də yaz 

şaxtalarının mənfi  təsirinə az məruz qalır. Göbələk xəstəliklərinə vadi  və düzən 

yerlərdəkindən az tutulur. Yamaclarda ən çox yüngül daşlı torpaqlara rast gəlinir. 

Belə torpaqlarda məhsulun nisbətən az olmasına baxmayaraq yüksək keyfiyyətli 

şərablar alınır.  

Külək.  Daimi  güclü  küləklər  üzüm  bitkisinə  çoxlu  mexaniki  zədələr  vurur. 

Digər tərəfdən yağışdan və səhər şehindən sonra külək oranı tezliklə qurutduğuna 

görə  göbələk  xəstəliklərinin  təhlükəsi  azalır,  ancaq  üzümlüyün  istilik  rejiminə 

əlverişsiz təsir göstərir. 

Yuxarıda  qeyd  edildiyi  kimi  üzümlüyə  düşən  günəş  radiasiyasının  çoxu 

torpaq  və  yarpaq  səthində  istiliyə  çevrilir.  Küləksiz  vaxtlarda  üzümlükdə  cərgə 



136

 

 



aralarında bu səbəbdən kənarlara nisbətən istilik çox olur, ancaq külək bu istiliyi 

qovub dağıdır və beləliklə də həmin üzümlükdə xüsusi mikroiqlim yaranır. Günəş 

şüası  düşən  yarpaq  səthinin  temperaturu  10°C  qədər  havanın  temperaturundan 

çox  ola  bilər.  Ancaq  bu  əlverişli  şərait  külək  tərəfindən  pozulur.  Üzümlüyün 

nəmli  və  isti  havası  küləyin  gətirdiyi  soyuq  hava  ilə  qarışır.  Bu  baxımdan  yeni 

üzümlük  saldıqda  şərqdən  qərbə  əsən  küləklər  üstünlük  təşkil  edirsə  onda 

cərgələrin  istiqaməti  onun  tərsinə  şimaldan-cənuba  doğru  yönəldilməlidir. 

Üzümlüyün  xüsusi  mikroiqlimi  günəşli  havalar  da  olur.  Şimaldan  cənuba 

yönəldilən  cərgələr  də  kolun  şərq  tərəfi  günortaya  qədər,  qərb  tərəfi  isə 

günortadan sonra kifayət qədər şüalanır. 





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə