Prof. ġərifov Famil Həsən



Yüklə 4.4 Mb.
PDF просмотр
səhifə4/44
tarix27.06.2017
ölçüsü4.4 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44

Üzümün ġərqi Asiya növləri. 

 

       Şərqi Asiyada üçüncü dövrdən qalan çoxlu üzüm növləri bitir (39 növ). 

Ümumilikdə bu növlər az öyrənilmişdir və gilələrin pis keyfiyyətinə görə 

onlar  mədəni  halda  becərilmir.  Bu  üzümlər  Amur  və  yaxud  Ussuriya 

üzümü  adlanır.  Ussuriya  ölkəsində  Amur  sahillərində  bitdiyindən  ona 

―Ussuriya‖  və  yaxud  ―Amur‖  üzümü  adı  verilib.  Bu  növə  daxil  olan 

üzümlər Ussuriya ölkəsində Amur çayı sahillərində qumsal, rütübətli, qışı 

sərt olan bir şəraitdə, iynəyarpaqlı bitkilər, xüsusilə sidr ağacları ilə birlikdə 

qalın  meşələrdə  habelə  Çində,  Yaponiyada  və  Xabarovsk  diyarının  açıq 

sahələrində bitir. 

      Amur  üzümünün  qiymətli  xüsusiyyətlərindən  biri  onun  çox  aşağı 

şaxtaya  davamlılığı  qabiliyyətindən  ilk  dəfə  İ.V.Miçurin  istifadə  edərək 

ölkənin  orta  qurşağı  üçün  şaxtaya  davamlı  sortlar  yaratmışdır  (  Şimal  ağ 

üzümü,  Şimal  qara  üzümü,  Asktik,  Buytur,  Rus  konkordu,  Metalliçeski, 

Kolxoznıy, №135, Qaraşirin, və.s) 

      Yabanı  halda  Amur  üzümü  çoxlu  miqdarda  barlı  zoğlar  əmələ  gətirir 

(60 % və daha çox). Bar əmsalı 1,7 -dir.  

Şərqi  Asiya  üzüm  qrupuna  çoxlu  miqdarda  növ  daxildir.  Bunların 

içərisində ən çox əhəmiyyət kəsb edəni  Amurenzis – Rupr-dur. 

      Yaponiya  və  Koreyada    V.Thunbergii  Sieb  et  Zucc,  şərqi  Hindistanda 

v.tomentoca  Heyne  və  V.Lanata  Roxb  növlərinə  rast  gəlinir.  Saxalində, 

Koreya  və  Yaponiyada  V.Colgnetiai  Pulliat  növləri  dekorativ  məqsədə 

becərilir. Cənubi Saxalində V.Kaemferi Koch bəzək bitkisi hesab edilir. 

V.Amurenzis    Ruprechtit  erkək  və  funksional  çiçəyi  olan  ikievli  bitkidir. 

Yarpağin səthi qabarcıqlıdır, alt tərəfi cod tüklüdür. Salxımı xərdadır (10-

15 sm), giləsi xırdadır (7-11 sm), girdə,qara şirəli, az şəkərlidir. 

      Amur  üzümü  şimal  rayonlar  üçün  daha  əlverişli  hesab  edilir. Kollarda 

şirə hərəkəti  +5°C-də başlayır. Vegetasiya müddəti +8-10ºC-də başlayır və 

digər  növlərə  nisbətən  tez  başa  çatır.  Amur  üzümü  -40°C  şaxtaya  tab 

gətirir, qələm və calaqla çoxaldılır. Gilələri hər il yetişmir, 10-15q/100 sm

3

 

şəkər toplaya bilir. Uzaq Şərq diyarinda amur üzümünü təzə halda və emal 



üçün  istifadə  olunur.  Seleksionerlər  iri  giləli  və  yüksək  şəkərli    formalar 

əldə etmişlər. 

       Seleksionerlər bundan istifadə edərək şaxtaya davamlı sortlar alınması 

işini  davam  etdirirlər.  Y.İ.Potapenko  adınna  Novoçerkaskda  Ümumrusiya 

Elmi-Tədqiqat  Üzümçülük  və  Şərabçılıq  İnstitutunda  şaxtaya  davamlı  və 

yüksək  keyfiyyətli    Fiolotovıy  rannıy,  şimal  Saperavisi  və  bir  sıra  başqa 



 

40 


sortlar əldə etmişlər. Amur üzümünün yarpaqları payızda qırmızı rəng alır, 

ona görə də park, çardaq və divarların yanında bəzək məqsədi ilə əkilir. 

      Amur  üzümünün  vətənində  ildə  700  mm-ə  qədər  atmosfer  çöküntüləri 

olur. Ona görə də orta qurşaqda becərilən quraqlıq illərdə o zəif böyüyür və 

zoğları  pis  yetişir.  Amur  üzümü    Antraknoz,  Serkosporioz  və  mildiunun 

yerli  forması  (plazmopera  amurenzis  pros)  tutulur,  ancaq  bu  xəstəliyin 

amerikan formasına nisbətən davamlıdır. 

     M.F.Tsebriy. 

L.Y.Lebedeva, 

N.İ.Denisov, 

Y.İ.Potapenko, 

A.İ.Potapenko,  İ.N.Martınova,  F.İ.Şatilov  tərəfindən  Amur  üzümünün 

şaxtaya davamlı tezyetişən formaları seçilmişdir. Bu üzümlər Komsomolsk 

rayonunda da becərilə bilir. 

     Amur  üzümünün  bu  formaları  Amur  vilayətində,  Primorsk,  Xabarovsk 

diyarlarında,  hətta  Orta  Asiya  Respublikalarında  da  becərilir.  Daşkənd 

vilayətində suvarılan şəraitdə sentyabrın əvvələrində yetişir və 25q/100sm

 



şəkər toplayır. 

     V.Tunbergii  sieb  et  Zucc  növ  uzaq  Şərqdə  Primorsk  diyarının  Ussuri 

hissəsində dənizkənarı qayalıqlarda, Çində, Yaponiyada, Koreyada ağac və 

kolluqlarda  bitir.  Kol  tipli  lian  olub  haçalı  bığcıqlar  əmələ  gətirir.  Zoğun 

üzərindəki hər üçüncü bügüm bığcıqsız (bu 1∕2 düsturu adlanır), zoğu güclü 

,cavan  vaxtı  narıncı  rəngli  tükcüklərlə  örtülü  olur.  Yarpağı  3-5  pəncəli 

olub,  eni  uzunundan  artıq  olduğundan  ürəkvari  formasını  alır.  Yarpağı 

dişli,  damarları  bərk  və  tükcüklə  örtülüdür.  Yarpaq  ayasının  üstü  yaşıl 

rəngli, tüksüz, alt hissəsi qonur rəngli tükcüklərlə əhatə olunmuşdur. 

      Çiçəkləri ikievlidir, çiçək  qrupu six  tükcüklə  örtülüdür. Giləsi  yeməyə 

yararsız,  xırda,  rəngi  qara,  üzəri  mum  təbəqəsi  ilə  örtülü,  qabığı  kobud, 

içərisində  3-  4  ədəd  xırda  üçkünc  ,  ucu  qısa,  nazik,  aşağısı  enli,  qarın 

tərəfindəki  yarıq  çətin  görünən  toxum  olur.  Yarpağın  payız  rəngi 

qırmızımtıldır. Avropada bu növ bəzək bitkisi kimi becərilir. 

      Coignetial  (  koiqnetceal  üzümü).    Bu  növ  yabanı  halda  Yaponiyada, 

Koreyada,  Saxalində,  ən  çox  Xokkaydo  da  rast  gəlinir.  Onun  kolları  çox 

güclü böyümə qabiliyyətinə malikdir. 

      Vitis  cinsinə  daxil  olan  növlərin  içərisində  bunun  yarpaqları  ən  iridir. 

Yarpağın uzunluğu 30 sm-ə, eni 28 sm-ə çatır, səthi bütövdür. 

      Şaxtaya 

davamlılığı  yüksəkdir.  Yaponiyanın  yüksək  dağlıq 

rayonlarında daimi qar olan yerlərin yaxınlığında bitir və məhsul verir. Ona 

görə də 1885-ci ildə Fransaya gətirilərək Avropanın ən şimal regionlarında 

becərmək cəhdləri o qədər də uğurlu olmamışdır. Alınan şərabın keyfiyyəti 

aşağı olduğundan bu növ üzrə aparılan eksperimentlər dayandırılmışdır. 


 

41 


     Şərqi  Asiya  qrupuna  daxil  olan  növlər  icərisində  öyrənilənlərdən  biri 

Lanata  Roxburgli  Saxalində,  Koreyada  və  Yaponiyada  yayılmışdır. 

Colgnetial Pullat növü də vardır və o da yuxarıda qeyd olunan rayonlarda 

yayılmışdır. 

 

ġimali Amerika növləri. 

 

Bu  qrupa  daxil  olan  növlər  biomorfoloji  xösusiyyətləri  ilə  bir-

birindən xeyli fərqlənir, ən başlıcası isə bu növlərin təbii halda, habelə süni 

şəraitdə  bir-biri  ilə  asan  tozlanaraq  qiymətli  hibridlər  əmələ  gətirməsidir. 

Bu  baxımdan  seleksiyada  şaxtaya  davamlı,  giləsi  yüksəkkeyfiyyətli 

sortların  yaradılması  məqsədi  ilə  Amerika  növlərinin  iştirakı  ilə 

fillokseraya davamlı calaqaltılar yaradılmışdır. 

 

Üzümün  Amerika  növləri  Şimali  Amerikanın  şərq  hissəsində 



Meksikadan  Kanadaya  qədər  meşələrdə,  çay  sahillərində  ağaclara 

dırmaşaraq və qayalara qalxaraq lian şəklində bitir.Bu yerlərin təbii şəraiti 

üzüm bitkisi üçün əlverişlidir. 

 

Yüksək  çarpaz  tozlanmaq  qabiliyyəti  olan  amerikan  üzümləri 



onlarda  böyük  dəyişkənliyə  və  çoxlu  miqdarda  təbii  növarası  hibridlərin 

yaranmasına səbəb olmuşdur.  

 

Amerikan  növlərinin  hamısı  iki  evlidir:  bir  bitkidə  erkək  çiçəklər, 



digərində funksional dişi tipli çiçəklər olur. Salxımı xırdadır, giləsi 4 mm-

dən 25 mm-ə qədərdir. Bir çox növlərdə gilələr xüsusi dada malikdir. 

 

Breyder  1964-cü  ildə  müəyyənləşdirmişdir  ki,  Amerika  növləri  və 



bilavasitə  hasiledicilərin  məhsulundan  hazırlanan  şərab  zəhərli  olur  və 

təcrübə heyvanlarına mənfi təsir etmişdir. Bunu həmin hibridlərin şirəsində 

fillokseraya  davamlı  maddələrin  olması  ilə  izah  edirlər.  Ancaq  pasterizə 

olunmuş və təzə şirə zərərsiz olur. 

 

Şirənin zəhərli olmasını belə izah edirlər: həmin maddələr etil spirti, 



xüsusilə  şərabda izoamil, izobutil və b.spirtlər olan mühitdə zəhərli olur. 

Bilavasitə  hasiledicilərin  məhsulundan  şərab  hazırlanması  qadağan 

olunmuşdur.  Həmin  hibridlərin  məhsulunun  təzə  halda  və  spirtsiz  içkilər 

kimi istifadə olunması məsləhət görülür. Bütün bunlar Breyderin və onun 

əməkdaşlarının  fikridir.  Hazırda  bilavasitə  hasiledici  sortlar  dünyanın 

üzümçülük  ölkələrində,  xüsusilə  Gürcüstanda,  az  miqdarda  Azərbaycanda 

becərilir  və  ondan  şərab  da  hazırlanır,  ancaq  insanlar  bu  içkidə  heç  bir 

təhlükə görmürlər. 

 

Bəzi növlərin gilələrinin yeyilmək üçün yararlı olmasına baxmayaraq 



onlar Amerikanın kəşfindən sonra mədəni halda becərilməyə başlanmışdır. 

 

42 


XVII əsrin əvvəllərində Amerikaya kolonistlər tərəfindən gətirilən Avropa 

sortlarının  becərilməsinə  səy  göstərilmişdir.  Bu  üzümdən  salınan  çoxlu 

miqdarda  üzümlüklər  200  il  ərzində  tamamilə  məhv  olmuşdur.  Bunun 

səbəbi  sonradan  məlum  olduğu  kimi  filloksera  və  göbələk  xəstəlikləri  ilə 

əlaqələndirilmişdir. 

 

Avropa  sortlarının  Şimali  Amerikada  becərilməyə  başlanmasından 



sonra ikicinsli çiçəyi olan, iri giləli, ağ və çəhrayı rəngli giləli yeni tip bitki 

formaları  görünməyə  başladı.  Bu  yeni  formalar  Amerika  və    Amerika  

növləri arasındakı təbii hibridlər idi və bunlar yeni yerli sırtların seçilməsi 

üçün  başlanğıc  material  hesab  edilirdi.  Bu  hibridlər  müəyyən  dərəcədə 

fillokseraya  davamlıdır  və  calaqsız  əmələ  gələn  bitkiləri  yeyilməli  gilələr 

verir. Meşələrdən seçmə yolu ilə aşağıda göstərilən məşhur amerika sortları 

alınmışdır: Konkord,Katavba, İzabella və s. Sonralar bunların toxumlarının 

səpilməsi  və  tozlanması  nəticəsində  bu  tipli  çoxsaylı  hibrid  və  və  sortlar 

alınmışdır. 

 

―Amerikan  birbaşa  hasiledici‖  sortları  Vitis  cinsinin  aşağıdakı 



növlərindən alınmışdır: Labruska, Ripariya, Estivalis, Linsekumi, Şampini, 

Rupestris  və  Rotudifoliya.  Bu  nvlərdən  bir  çoxu  hazırda  da  Şimali 

Amerikanın  şərq  ştatlarında  da  becərilir.  Onlardan  təzə  halda  və  bir  çox 

alkoqolsuz  içkilər  hazırlanmasında  istifadə  edilir.  Amerika  növlərindən 

istifadə istiqamətinin ilkin mərhələsi belə başlamışdır. 

 

Ikinci  istiqamət  XIX  yüzilliyin  sonunda  fillokseranın  Avropada 



yayılması  vaxtına  düşür,  müəyyən  olunmuşdur  ki,  Amerika  üzümlərinin 

kökü bu zərərvericiyə davamlıdır. 

 

Bir  çox  Amerika  növləri  Fransaya  gətirilmiş  və  onlardan  calaqaltı 



kimi istifadə edilmişdir. Vitis cinsinin bir çox növləri calaq işi üçün daha 

məqsədyönlü hesab edilmişdir. Ripariya, Rupestris, Berlandiyeri, Şampini 

və  Londi  (Solonis).  Ancaq  bu  növlər  Avropanın  təbii  şəraitinə  lazımınca 

uyğunlaşa  bilməmişlər.  Onlara  calanan  fransız  sortlar  xloroz  (yarpaqların 

saralması) xəstəliyinə tutulurdu. Yaxud çoxlu belə hallar olurdu ki, calaqla 

əkilən bitkilər çox keçmirdi məhv olurdu. Bunu calaqaltı ilə calaqüstünün 

uyarsızlığı  (onların  arasında  affinitetliyin  olmaması)  ilə  izah  edirdilər. 

Ancaq  uzunmüddətli  seleksiya  işlərində,  bu  növlərin  toxmacarlarının 

becərilməsi  nəticəsində  göstərilən  altı  növ,  eləcə  də  sinereya,  kandikans, 

montikola,  kordifoliya  və  viniferadan  alınan  calaqaltı  sortlar  Avropanın 

torpaq və iqlim şəraitinə uyğunlaşmışlar. 

 

Fillokseraya  davamlı  calaqaltıların  çoxsaylı  sortlarından  ən  geniş 



yayılanları  aşağıdakılardır:  Ripariya  Qluar  de  Monpeye,  Ripariya  Qran 

qlabr,  Rupestris  Dyu-lo,  Ripariya-Rupestris  3309,  Ripariya  x  Rupestris 



 

43 


10114,  Ripariya-rupestris  3306,  Berlandiyeri  x  Ripariya  157-11, 

Berlandiyeri  x  Ripariya  Teleki-8B,  Berlandiyeri  x  Ripariya  Kober  5BB, 

Şasla Berlandiyeri 41 B, Solonis Ripariya 1616, Molvedr Rupestris 1202, 

Aramon Rupestris Qanzen-1 və b. Bunlar 1950-ci illərə aid calaqaltılardır. 

Ondan  sonrakı  illərdə  Berlandiyeri  x  Ripariya  SO

4

,  Kreçunel  və  başqa 



calaqaltılar əldə edilmişdir.  

 

Amerika üzümlərindən üçüncü istifadə ikinci istifadə ilə eyni vaxtda 



başlamış,  onların  öz aralarında  Avropa-Asiya  növləri ilə hibridləşməsi  ilə 

qurtarmışdır (birbaşa hasiledicilər). 

 

Amerika  üzümlərindən  4-cü  istifadə  İ.V.Miçurinlə  bağlıdır.  Bu 



növlərdən bir neçəsi şaxtaya davamlı üzümlər alınmasında iştirak etmişdir. 

Şaxtaya  davamlı  hibridlərin  alınmasında  məqsəd  üzümçülüyün  şimal 

sərhədlərini genişləndirməkdən ibarət olmuşdur. Bu məqsədlə İ.V.Miçurin 

V. Labruska və V.Ripariyadan istifadə etmişdir. 

    

 Витис  Лабрусъа 



 

цзцмц.  Бу  нюв  йабаны  щалда 

Канаданын ъянуб щиссясиндя чай кянарлары бойу башлайараг 

АБШ


-

ын  Флорида  штатына  гядяр  йайылмышдыр.  Щямин  нюв 

Шимали  Америкадан  Авропайа  ХЫХ  ясрин  яввялляриндя 

эятирилмишдир.М.Щ.Воронсов  тяряфиндян  кечян  ясрин  50

-

ъи 


илляриндя  гярби  Эцръцстана  эятирилиб.  Бу  нюв  Эцръцстанда, 

Азярбайъанын Лянкаран

-

Астара зонасында, Хачмаз зонасынын 



гярб  щиссясиндя,  хцсусиля  Губа  районунда  мядяни  щалда 

беъярилир.  Ъцръцстанда  вя  Азярбайъанын  Лянкаран

-

Астара 


зонасында  йабаны  щалда  да  мешялярдя  кол  биткиляри  иля 

бирликдя тясадцф едилир. 

 

Lянкаран


-

Астара  зонасынын  иглим

 

торпаг  шяраитинин 



тясири 

нятиъясиндя 

 

тяняклярин 



биоморфоложи 

хцсусиййятляри мцяййян дяряъядя дяйишилмишдир

 

 

Лабруска  нювцнцн  шимали  Американын  мешяляриндя 



эиляляри  ири,  дадлы  формалары  мювъуддур.  Американын 

кяшфиндян  сонра  бу  нювцн  сечилмиш  гиймятли  формалары 

мядяни  щалда  эениш  йайылмаьа  башламышдыр.Изабелла 

цзцмц  Америкада  шяраб  истещсалы  мягсядиля  беъярилмякля

 

йанашы,  селексийада  сцфря  вя  шяраб  цзцм  сортларынын 



йарадылмасында  валидейн  кими  истифадя  едилиб,  Америка 

нювляриндян  Витис    аестивалис  ъадифлиа,

 

щабеля  Авропа 



цзцм нювц иля Витис винифера Л. щибридляшдирилмишдир.

 

 



Изабелла лиан, тез бюйцйян, эювдясинин диаметри 20

-25 


см,  зоьу  гонур  рянэли,  тцкcцклц,  быьъыьы  гыса,  2

-

3  щачалы 



 

44 


тумуръуьу  ири,  слиндр  формалы,  рянэи  гящвяйи  нарын 

тцкъцклярля юртцлцдцр. Йарпаьы ири, енли йумуртавари вя йа 

эирдя, тцнд

йашыл, габарыглы, кянары бцтюв вя йа 3 пянъяли, 



бярк,  кобуд,  алт  тяряфи  сых  тцкъцкля  юртцлцдцр.  Йарпаг 

йанлыьы црякваридир. Икиевли нюв олуб, чичякдя еркякъикляр 

узун, дикдуран, йабаны функсионал диши чичякли формаларда 

ися  гыса  вя  саллагдыр.,  чичяк  салхымы  5

-

8  см  узунлуьунда, 



эиля  салхымы  гыса  вя  15

-

20  эилядян  ибарят  олур.  Эиля  орта 



бюйцклцкдя, гара гящвяйи рянэли, цзяри мумлу, мускат дадлы, 

ичярисиндя 2

-

4 ядяд тохум олур. Эилянин шякярлийи 14



-18  %-

дир. Эилядян ъяряз  кими  йейилмякдя  вя  шяраб  истещсалында 

истифадя  едилир.  Эцръцстанда  бу  нювдян  щазырланмыш 

ширин  шяраб

 

«Салхино»  ады  иля  мяşщурдур.  Изабелла 



филоэенетик  инкишаф  тарихиндя  рцтубятли  шяраитдя  ямял 

эялдийиндян,  о,  рцтубятя  чох  тялябкардыр.  Бунунла  йанашы 

олараг  о,  гураглыьа  вя  шахтайа  да  давамлы  олуб  йайы  40

0

Ъ 



исти, гышы ися 30

0

Ъ шахта олан иглимя давам эятирир. Бу нюв 



ящянэли  торпагларда  пис,  тяркибиндя  10%

-

дян  артыг  ящянэ 



олмайан торпагларда ися нормал битир. В.И.Мичурин бу нювцн 

амуренzис  нювц  иля    щибридляшмядя  истифадя  едяряк 

мяшщур, 


шахтайа 

давамлы 


Рус 

Конкорду 

сортуну 

йаратмышдыр.  Филлоксера  зярярвериъисиня  вя  милдиу 

хястялийиня  дя  давамлыдыр.  Изабелла  цзцм  биткисиндя 

хромосомларын сайы 2

н

= 38 ядяддир.



 

 

Витис  Берлаnдийери  Планъ.  Бу  нювя



 

Берландийери 

цзцмц,  гыш  цзцмц  вя  даь  цзцмц  дя  дейилир.  Йабаны  щалда 

АБШ


-

да, 


Мексиканын 

палыд 


мешяляриндя, 

ящянэли 


торпагларда эениш йайылмышдыр. Шимали Америкада ъянуби 

вя  мяркязи  Техасда  чынгыллы

-

дашлы  торпагларда  битир. 



Филлоксерайа вя эюбяляк хястяликляриня ян давамлы нювдцр. 

Авропайа  1887

-

ъи  илдя  эятирилмишдир.  22



-28

0

Ъ  шахтайа,  40



-

45

0



Ъ  истилийя  давам  эятирир.  Ящянэли  торпагда  нормал 

битир,  лакин  торпагда  ящянэин  щяддиндян  чох  олмасына 

давамсыздыр.

 

 



Витис  Берландийери  х.В.  рипарийа

- 

дан  йарадылмыш 

щибрид  25

-

40%  ящянэ  олан  торпагда  битя  билир.  Бу  нюв 



эюбяляк  хястяликляриня  давамлы олмагла  онун  иштиракы  иля 

йаранан щибрид

 

ися хлороз хястялийиня дя давамлыдыр.



 

 

45 


 

Филлоксерайа  давамлы  нюв  олдуьундан  кечмиш  ССРИ 

мяканында  Авропа  сортлары  цчцн  ъалагалты  олараг  эениш 

истифадя  едилмишдир.  Лакин  бурада  гцсурлу  ъящяти 

ъалагалтынын назик, ъалагцстцнцн ися йоьун олмасыдыр.

 

 



В.Берландийери    х

 

В.рипари  Кобер  5  Б  Б  вя  В. 

Берландийери    х

 

В.Рипарийа

 

Талеки  8  Б

 

щибридиндя 



ъалагалты  вя  ъалагцстц  ейни  тярздя  йоьунлашыр.  Бу  нювцн 

чиликляринин  кюк  ямяля  эятирмяси  10

-

15%,  щямин  нювцн 



иштиракындан  йаранмыш  щибридлярин  чиликляринин  кюк 

ямяля  эятирмяси  ися  йцксяк  олур.  Бу  нювя  ъаланмыш  Авопа 

цзцм  сортларында  эиляляр  тез  йетишир,  эилядя  шякяр  фаизи 

йцксялир вя онун дады хейли йахшылашыр. Берландиери нювц 

башга нювлярля асаn

 

щибридляшдийиндян йени филлоксерайа 



давамлы,  дашлы

-

чынгыллы,  ящянэли  торпагларда  нормал 



битян сортларын йарадылмасы цчцн истифадя едилир. 

 

 



Берландиери  дырмашaн  лиан  олуб,  зоьу  боз  гящвяйи 

рянэли, аз кцнълц, нарын тцкъцклц, галын диафрагмалы, буьум 

аралары  гыса,  йарпаьы  енли

-

овал,  цряквари,  3  ядяд  дар 



пянъяли,  тцнд

-

йашыл  рянэли,  алты  ачыг



-

йашыл  рянэли,  хıрда 

тцкъцклярля  юртцлц  йарпаг  йанлыьы  кичик,  йарпаг  айасынын 

кянары  дишли,  быьъыьы  узун  2

-

3  щачалы,  икиевли  биткидир. 



Чичякляри  еркяк  вя  функсионал  диши  tiplidir.  Еркякъикляр 

стерил чичякдя узун, дикиня дуран, функсионал чичяклярдя ися 

яйри  олур.  Салхымы  ири,  эиляси  хырда,  цзяри  мумлу,  гара, 

ширяли,  хоша  эялян  дадлы,  азъа  бцзцшдцрцъцдцр.  Эиля  там 

йетишдикдя  ширяси  ачыг,  тутгун  рянэли,  ширин  дадлы  олур. 

Тохуму  аз,  хырда,  овал  вя  эирдядир.  Хромосомларын  сайы 

2

н

=38 ядяддир.



 

 

Витис  Рипарийа  Миъщаух



Сащил  цзцмц.  Бу  нюв 

Шимали  Американын  ян  эениш  йайылмыш  цзцм  нювц  олуб, 

Нйу


-

Брансумкада  вя  Квебака,  Манитобы  вя  Монтаныдан  ъянуб 

тяряфя



Вирэинийайа,  Теннеси  вя  Нйу



Мексикайадяк 

йайылмышдыр.  Миссисипи  вя  Миссури  чайлары  ятрафында 

батаглы 


гумсал 

торпагларда 

эениш 

йайылмышдыр. 



Филлоксерайа,  милдиу  хястялийиня  вя  шахтайа  чох  давамлы 

нювдцр. Чиликля асан чохалыр, кюквермя фаизи чох йцксякдир. 

Авропа  цзцм  сортлары  цчцн  ян  чох  йцксяк  гиймятли 

ъалагалтыдыр. 

ХЫХ 

ясрин 


ахырларындан 

башлайараг 



 

46 


филлоксерайа давамлы щибридлярин йарадылмасы мягсядиля 

бу 


нювдяn

 

щибридляшдирмядя 



истифадя 

етмишляр. 

Йарадылмыш  щибридляр  авропа  сортлары  иля  аффинитетлик 

етибариля  уйьун  эялдикляриндян  вурулмуш  ъалаьын  тутма 

фаизи  йцксяк  олур.  Бу  нювдя  хромосомларын  сайы  2

н

=38 



ядяддир.  

 

 



 

Витис  рупестрис  Същелле

-

Гайа  цзцмц.  Бу  цзцм 

нювцнцн  вятяни  Шимали  Американын  ъянуб  штатларыдыр. 

Йабаны  щалда  Миссисипи  вя  Миссури  чайлары  ятрафында 

битир.  Ишыглы,  эцняшли,  исти  вя  ачыг  сащялярдя  чынгыллы, 

гуру  вя  йцнэцл  торпагларда  нормал  битир.  Филлоксерайа, 

милдиу  хястялийиня  вя  шахтайа  олдугъа  давамлыдыр. 

Ящянэли  торпагларда  нормал  битмир,  лакин  бу  нювцн 



Рупестрис  дулотк

 

формасы  торпагда  щялл  олан  ящянэ  18



-20 

%  олдугда  давамлыдыр.бу  нюв  Авропа  цзцм  сортлары  цчцн 

гиймятли  ъалагалтыдыр.  Бурада  ъалагалты  иля  ъалагцстц 

аффинитетлийин  мювъудлуьу  сайясиндя  мющкям  битишир, 

лакин  мянфи  ъящят  бу  нювя  ъаланмыш  Авропа  цзцм 

сортларында 

эилялярин 

эеъ 


йетишмяси 

вя 


онларын 

кейфиййятинин  ашаьы  дцшмясидир.  Чиликля  асан  вя  йцксяк 

фаиздя  кюк  ямяля  эятирир.  Бу  нювцн  щибридляшмясиндян 

чохлу гиймятли щибридляр йарадылмышдыр. Щямин нюв 1885

-

ъи илдя Америкадан Авропайа эятирилмишдир. 



 

Бу нювцн колу сяrилян, ятрафа шахялянян, быьъыгсыз вя 

йа быьъыглары тез тюкцлян, йарпаглары хырда, enli, цряквари, 

бюйряквари, ени узунундан артыг, зяиф пянъяли, цзяри щамар, 

кянарлары  дишли,  уъу  сиври,  рянэи  тцнд

-

йашылдыр.  Гайа 



цзцмц  икиевли,  яксяр  щалларда  функсионал  диши  чичякли 

биткидир. Салхымы орта ириликдя, узунлуьу 8

-

10 см, эиляляри 



хырда,гара  рянэли,  цзяри  мцмлц,  ичярисиндя  2

-

4  ядяд  тохум 



олур. Хромосомларын сайы 2

н

=38 ядяддир.



 

 

Витис  Линъеъумии  Бусклей.

 

Бу  нюв  истилийя  чох 



тялябкар битки олуб, Мяркязи вя Шярги Техасда, Луизанада чай 

кянарлаында,  палыд  мешяликляриндя,  исти  вя  гураг  иглим 

шяраитиндя 

йайылмышдыр. 

Милдиу 

хястялийиня 



давамлылыьы 

орта, 


филлоксерайа 

гаршы 


давамлыьы 

йцксякдир.  Бу  нювцн  иштиракы  иля  Зейбел  сорту  В. 



Рупестрис

 

х 

В.Линъеъумии  х    В.Виниферанын  щибридляшдирилмясиндян 

 

47 


йаранмышдыр.Икиевли  битки  олуб,  еркяк  вя  функсионал  диши 

чичяклидир.  Эиляляри  ири,  орта  бюйцклцкдя,  мумла  юртцлц, 

ширяси  ятирлидир.  Эилянин  габыьы  галын,  кобуд,  салхымы 

орта  ириликдядир.  Йарпаьы  ири,  цряквари,  эирдядир.  Ъаван 

зоьу  дарчыны  рянэли,  тцкъцклярля  юртцлцдцр.  Ящянэли 

торпагларда нормал битмир.

 

  


 

48 

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   44


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə