«Q a n u n ç u lu q». 2 0 1 № S. 3 2 3 7



Yüklə 101.17 Kb.
PDF просмотр
tarix16.06.2017
ölçüsü101.17 Kb.

« Q a n u n ç u lu q » .- 2 0 1 2 .- № 6 .- S .3 2 - 3 7 .

D is k r im in a s iy a n ı n   c in a y ə t - h ü q u q i   a s p e k t l ə r i

Sevinc  C Ə B R A Y IL O V A ,

A lm aniya Frankfurt O der U niversitetinin H üquq fakültəsinin 

"B eynəlxalq İnsan H üquqları və H um anitar H üquq"  bölm əsinin m agistri

Cəmiyyətdə  hər  kəs  öz  xarakterinə  uyğun  dostları,  yaşamaq  üçün  mülkiyyəti,  əşyaları  və  s.

müəyyənləşdirir.  Lakin  həyatda  insanın  özündən  asılı  olmayaraq  malik  olduğu  və  onlarla  bağlı  seçim  imkanı 

olmadığı  hallar  da  mövcuddur.  Məsələn:  övlad valideynlərini  və ya  qohumlarını,  o  cümlədən,  mənsub  olduğu 

irqi, milləti seçə bilməz.

Bu  gün  cəmiyyətdə  müxtəlif  irqdən,  millətdən,  dindən  olan  insanlara  qarşı  müəyyən  qrup  şəxslər 

tərəfindən,  bəzən  isə  dövlətlər tərəfindən  fərqləndirmələr,  nəticədə  cəmiyyətdə  parçalanmalar,  ikili standartlar, 

qanun  pozuntuları  meydana  gəlir.  Hazırda  bu  cür  halların  qarşısını  almaq  üçün  Anti-Diskriminasiya  hüququ 

formalaşmışdır.  Sözügedən  hüquqa  əsasən,  ilk  olaraq  analoji  vəziyyətdə  olan  şəxslərə  qarşı  eyni  münasibət 

bəslənməli  və  onlar  malik  olduqları  "qanunla  müəyyən  edilmiş  müdafiə  olunan  əlamətlərə1,1 görə  daha fərqli 

münasibətə  məruz  qalmamalıdırlar.  Bu  anlayış  "birbaşa  diskriminasiya"  adlanır.  Eyni  zamanda,  müxtəlif 

vəziyyətdə  olan  şəxslər yalnız  onların  digərləri  kimi  bəzi  imkanlardan yararlana  bilmələri  üçün  eyni  səviyyəyə 

gətirilmək məqsədilə fərqli münasibətə məruz qala bilər. Bu isə  "dolayı diskriminasiya" adlanır.

D iskrim inasiyanın qeyd  edilən h ər iki  növü hüquqi  baxım dan m ütləq  əsaslandırılm alıdır,  əks təqdirdə  həm in 

əm əl  BM T,  A vropa  Şurası,  A vropa  Birliyi  (lakin  m üəyyən  m əhdudiyyətlər  m övcuddur)  tərəfindən  qəbul  edilmiş 

beynəlxalq  sənədlərə  uyğun  olaraq  diskrim inasiya kim i  qiym ətləndiriləcək.  M əsələn, 



Moustaquim Belçikaya  qarşı 

işində,  b ir  neçə  cinayət  əm əli  törətm iş  M ərakeş  vətəndaşının  deportasiya  edilm əsindən  şikayətlənən  ərizəçi  ona 

qarşı  bu  hərəkətin  m illi  diskrim inasiya  olduğunu  və  onunla  eyni  vəziyyətdə  olan  B elçika  vətəndaşlarının 

deportasiya  edilm əm əsini  iddia  edirdi.  Lakin  M əhkəm ə  hesab  etdi  ki,  ərizəçi  B elçika  vətəndaşları  ilə  analoji 

vəziyyətdə  olm adığı,  o  cüm lədən,  ölkənin  öz  vətəndaşlarım   deportasiya  etm ək  hüququ  olm adığı  üçün  hərəkətin 

m illi zəm ində  diskrim inasiya olm ası üçün əsas yoxdur.

Q eyd  olunanlarla  yanaşı,  diskrim inasiyanın  xüsusi  səciyyəvi  elem entlərindən  biri  də  m üvafiq  hüquqda 

"müsbət"  və  ya  "xüsusi"  tədbirlər  adlanan  term inin  m övcud  olm asıdır.  M üsbət  tədbirlər  dedikdə,  m ü x təlif 

vəziyyətlərdə  olan şəxslərin  bərabər  səviyyəyə  gəlib  çatm ası  üçün  m üvəqqəti  xarakter  daşıyan  tədbirlərdir.

M əsələn,  B M T-nin  Ə lillərin  hüquqları  haqqında  K onvensiyasının  2-ci  m addəsində  "AB-nin  Əm ək  Bərabərliyi 

haqqında D irektivinin  5-ci  m addəsində  təsb it  edilm iş  ehtiyaclara uyğunlaşdırılm a"  term inini  m isal  göstərm ək  olar. 

B u  term inə  görə  əlillərin  digərləri  ilə  eyni  əsaslarla  bütün  insan  hüquqlarına  və  azadlıqlarına  m alik  olm alarım   və 

onlardan  yararlanm alarını  təm in  etm ək  üçün,  ehtiyac  duyulan  hallarda,  onların  üzərinə  qeyri-proporsional  və  ya 

artıq  yük  qoym ayan  zəruri  və  m üvafiq  m odifikasiyalar  və  tənzim ləm ələr  başa  düşülür1

 2.  M əsələn,  əlilliyi  olan 

m əhkum lar  digər  fiziki  sağlam  m əhkum lardan  daha  çox  diskrim inasiya  riski  ilə  üzləşirlər,  onların  cəzaçəkmə 

m üəssisələrində  rahat  və  yardım   olm adan  ətrafda  hərəkət  edə  bilm əm ələri,  sanitar-gigiyenik  qaydalara  təkbaşına 

riayət  etm ək üçün  şəraitin  olm am ası,  araba  ilə  hərəkət  edən  əlillər  üçün  m üəssisədə  pandusların  olm am ası,

reabilitasiya  proqram larında  iştirak  edə  bilm əm əsi  əlilliyi  olan  m əhbuslara  qarşı  diskrim inasiyadır  və  bu  halın 

aradan  qaldırılm ası üçün m üəssisə  rəhbərliyi  tərəfindən görülən xüsusi  tədbirlər fiziki  cəhətdən  sağlam  m əhbuslara 

qarşı diskrim inasiya deyil,  çünki bu hal beynəlxalq hüquqi norm alara əsaslanır.

B ütün  şəxslərin  hüquq və  azadlıqlardan  bərabər  istifadə  etm əli  olduğunu  bəyan  edən  B M T-nin  İnsan

H üquqları B əyannam əsinin 1-ci m addəsi m əhz bütün şəxslərə ünvanlanan bu hüququ ehtiva edir3.

B u bərabərlik prinsipi A vropa İnsan H üquqları K onvensiyası (AİHK ) da daxil olm aqla, BM T,  A vropa  Şurası, 

A vropa  B irliyi  kim i  beynəlxalq  təşkilatların  qəbul  etdiyi  hüquqi  sənədlərdə  təsbit  edilm iş  m üdafiə  olunan  yaş, 

seksual  oriyentasiya kim i  əlam ətlərin  olm am ası kim i  boşluğa  rəğm ən,  A zərbaycan  R espublikası  K onstitusiyasının 

25-ci  m addəsi  (bərabərlik  hüququ)4  vətəndaşların  qanun  qarşısında bərabər  olm asına  yazılı  zəm anət  verir.  Belə  ki, 

həm in  m addəyə  əsasən  A zərbaycan  R espublikasının  yurisdiksiyası  altında  olan  bütün  şəxslər  irqindən, 

m illiyyətindən,  dinindən,  dilindən,  cinsindən,  m ənşəyindən,  əm lak  vəziyyətindən,  qulluq  m övqeyindən, 

əqidəsindən,  siyasi  partiyalara,  həm karlar ittifaqlarına və  digər ictim ai  birliklərə  m ənsubiyyətindən  asılı olm ayaraq 

bərabərdirlər.  Ə gər sadalanan bu  əlam ətlərdən biri  pozularsa və  qanuni m ənafeyə  zərər vurularsa,  şəxsin bərabərlik 

hüququ pozulm uş  sayılır.

D iskrim inasiya  elə  bir  anlayışdır  ki,  o  insan  hüquqlarının  bütün  sahələrinə  bilavasitə  m üdaxilə  edə  bilir. 

D iskrim inasiyanın ən geniş  yayılm ış  sahələrindən biri  iş  yerləri,  təhsil,  sosial  təm inat və  s.  sahələrdir ki,  problem in

1 Burada müdafiə olunan əlamət dedikdə, irq (dərinin rəngi),  millət, din,  dil,  cins, yaş, əlillik,  seksual  oriyentasiya,  sosial  vəziyyət,  qulluq 

mövqeyi, əqidə, siyasi baxış, siyasi partiyalara, həmkarlar ittifaqlarına və digər ictimai birliklərə üzvlük nəzərdə tutulur.

2 Maddə 2, Əlillərin hüquqları haqqında Konvensiya

3 Maddə  1, BMT-nin İnsan Hüquqları haqqında Beynəlxalq Bəyannamə

4 Maddə 25, Azərbaycan Konstitusiyası, həmin maddədə yaş və seksual oriyentasiya faktorları öz əksini tapmayıb.


həlli  yolu  üçün  son  vasitə  hüquq-m ühafizə  orqanları  olur.  B eləliklə,  diskrim inasiyanın  m əhkəm ə  icraatı,  cinayət 

hüququ  ilə  əlaqəli  olm ası  da təəccüb  doğurm am alıdır.  B eynəlxalq  insan  hüquqları hüququn-  da  yaşam aq  hüququ, 

işgəncə,  qəddar  və  ya  qeyri-insani  rəftara  m əruz  qalm am a,  ədalətli  m ühakim ə  hüququ,  qanunsuz  həbs  olunm anın, 

b ir  cinayət  əm əlinə  görə iki  dəfə  cəza  alm anın  qadağan  edilm əsi  kim i  prinsiplər  ilə  bilavasitə  sıx  bağlıdır.

A zərbaycan  R espublikası  C inayət 

Prosessual 

M əcəlləsinin  1l.1-ci  m addəsinə  əsasən  h ər 

kəs 


qanun  və 

m əhkəm ə

qarşısında  bərabərdir.  Belə  ki,  cinayət  prosesində  iştirak  edən  şəxslərin  m ənsub  olduqları  m üəyyən  beynəlxalq 

hüquq  norm alarına  istinadən  yuxarıda  sadalanan  m üdafiə  əlam ətlərindən  asılı  olm ayaraq  üstünlük  verilm əm əsini 

nəzərdə  tutur.  Lakin  cinayət  prosesinin  yetkinlik  yaşına  çatm ayanlar,  qadınlar,  əlilliyi  olan  şəxslər,  ahıllar,  cinsi 

azlıqlar,  m iqrantlar,  habelə  xəstələr  kim i  m üəyyən  kateqoriyalı  subyektlərə  qanunun  norm alarına  əsaslanaraq 

"fərqli"  m ünasibəti bərabərlik prinsipinə  xələl gətirm ir.  B eləliklə,  gender əlam ətinin özü m üdafiə  olunan  əlam ətlərə 

daxildir  və  cinayət  hüququnda  gender  zəm inində  törədilən  cinayət  əm əlləri  də  m övcuddur:  şəxsiyyətin  cinsi 

toxunulm azlığı və  cinsi  azadlığı əleyhinə  olan cinayətlər, m əişət zəm inində  ə r tərəfindən zorlanm a və  fiziki, m ənəvi 

və  y a   iqtisadi  zorakılıq,  zorla  yoxaçıxm a(itirilm ə),  qadın  sünnəti,  insan  alveri,  xüsusilə  də  seksual  zəm ində  qadın 

ticarəti,  erkən  nikah,  zorla  fahişəliyə  cəlb  etmə,  m əcburi  nikah,  cehiz  vərəsəliyinə  görə  öldürülm ə,  şə rə f naminə 

ölüm ,  həbs,  vərəsəlik,  seksual  qısnam a,  diskrim inasiya  və  xüsusi  status5.  G ender  zəm inində  törədilən  cinayətlər 

nəinki ölkədən-ölkəyə, hətta kənddən-kəndə belə  fərqlənir.

Y uxarıda göstərilən prosesləri  araşdırm aq və tədbirlər görm ək  səlahiyyəti m əhz hüquq-m ühafizə  orqanlarının 

üzərinə  düşür.  Bu  səbəbdən  cinayət m ühakim ə  sistem ində  m əhkəm ələr,  prokurorluq  orqanları,  polis  və  penitensiar 

xidm ət  diskrim inasiya  m əsələlərinin  m ühakim ə  olunm asında  və  baş  verm iş  pozuntu  hallarının  qarşısının 

alınm asında  olduqca  m ühüm   rola  m alikdir,  çünki  vətəndaşların  qanun  qarşısında  bərabərliyinin  m ühüm   siyasi 

əhəm iyyəti vardır, belə ki, bərabərlik onların dem okratik cəm iyyətdə hüquqi  statusunun təm əlini qoyur.

D iskrim inasiya  anlayışı  ilə  h ər  zam an  bərabərlik  prinsipi  yanaşı  işlədilir  və  dem ək  olar  ki,  bir  çox  hallarda 

bunların  bəzən  fərqli  m ənalar  doğura  biləcəyi  nəzərlərdən  yayınm ış  olur.  Belə  ki,  ortaya  çıxan  ilk  suallardan  biri 

diskrim inasiyanın  bərabərlik  prinsipi  ilə  əlaqəsi  barədədir6.  Zənnim izcə,  bərabərlik  və  anti-diskrim inasiya  eyni 

prinsipin m üsbət və  m ənfi tərəfləridir.  Belə  ki,  b ir  şəxs  diskrim inasiyaya m əruz  qoyulm ursa ona bərabər  davranılır 

və  y a   birinə bərabər  davranılm adığı  təqdirdə  həm in  şəxs  diskrim inasiyaya m əruz  qalm ış  olur.  C inayət  ədalət

m ühakim ə  sistem i  prizm asından  yanaşsaq,  burada  çox  incə  b ir m əqam   m övcuddur,  m əsələn,  ağır  cinayət  törətm iş 

və  ya  bir  neçə  dəfə  cinayət törədərək  m əhkum luq 

həyatı  yaşam ış şəxslə  yetkinlik  yaşına  çatm am ış 

və 

y a   ilk  dəfə



m əhkum luq həyatı  yaşayan  şəxsə,  eləcə  də  təqsirləndirilən  şəxslə  artıq m əhkəm ənin  yekun  qərarına əsasən  cinayət 

əm əli  sübuta  yetirilm iş  şəxsə  bərabər  davranılm alıdırm ı,  yoxsa  onlar  arasında  m üəyyən  fərq  qoyulm alıdır?  Əgər 

belə b ir fərq qoyularsa, bu, beynəlxalq hüquq norm alarına ziddirm i?

M əhkum lar diskrim inasiyaya m əruz qalan riskli qruplar  sırasına daxildirlər.  K onstitusiyam ızın 25-ci m addəsi 

də  ölkə  ərazisində  yaşayan  bütün  şəxslərin  qanun  və  m əhkəm ə  qarşısında  bərabərliyini  bəyan  edir.  Bu  m üddəa 

birbaşa  azadlıqdan m əhrum   edilərək  cinayət m əsuliyyətinə  cəlb  olunm uş  şəxslərə  də  tam   şəkildə  şamil  edilm əlidir. 

Y əni  bütün  şəxslər qanun  qarşısında bərabərdir və  cinayət törətm iş  şəxs  m ənşəyindən,  qulluq m övqeyindən  və  sair 

əlam ətlərindən  asılı olm ayaraq  qanunla nəzərdə  tutulm uş  qaydada cinayət m əsuliyyətinə  cəlb  edilm əni  ehtiva  edir. 

Ə dalət  m ühakim əsinin  bərqərar  olm ası  üçün  isə  ən  əsas  faktorlar-  dan  biri  m əhkəm ə  sistem inin  -  hakim lərin, 

prokurorların  bərabərlik,  ədalət,  hum anizm   və  m üstəqillik  kim i  prinsiplərə  əm əl  etm ələridir.  Ə dalətli  m əhkəm ə 

araşdırm ası hüququ tərəflərin  bərabərliyi  prinsipini  özündə  ehtiva edir.  B u  faktor fundam ental  və  m əcburi  hüquq  - 

ju s  cogens  norm ası  kim i  beynəlxalq  insan  hüquqları  hüququnda,  xüsusilə  Ü m um dünya  İnsan  H üquqları 

B əyannam əsinin  10-cu  m addəsi,  B eynəlxalq  M ülki  və  Siyasi  H üquqlar  haqqında  B eynəlxalq  Paktın  14-cü  və 

A İH K -in  6-cı m addəsində  "hər kəs  ona qarşı  h ər  hansı cinayət  ittiham ı  irəli  sürülərkən,  qanun  əsasında  yaradılm ış 

m üstəqil  və  qərəzsiz  m əhkəm ə  vasitəsi  ilə....işinin  ədalətli  və  açıq  araşdırılm ası  hüququna  m alikdir"7  kim i  təsbit 

edilm işdir.

H akim lərin  davranışı  üzrə  B anqalor  Prinsiplərinin  B ərabərlik  adlanan  5-ci  bölm əsində  hakim lər  sənəddə 

qeyd  edilən  əlam ətlərə  görə  heç  b ir  şəxsi  diskrim inasiyaya m əruz  qoym am alıdır.  Belə  ki,  hakim lər m ütləq  surətdə 

diskrim inasiyaya  dair  beynəlxalq  hüquqi-norm ativ  aktlar  və  buna  dair  ayrı-ayrı  m üddəalar  barəsində  m əlum atlı 

olm alı, tərəflərin  bərabər dinlənilm ək hüququnu təm in  etm əlidir.  B eləliklə,  bərabərlik  yalnız  ədalətli  m ühakim ənin 

fundam ental  prinsipi  deyil,  eyni  zam anda  hakim lərin  qərəzsizliyinin  göstəricisidir.  M əsələn,  əgər  hakim  

stereotiplərə,  m iflərə və  əvvəlcədən  yaranm ış  yanlış  fikirlərə  əsaslanaraq  qərar  verərsə,  bu  zam an  ədalətli

m ühakim ə prinsipi pozulm uş  olar.  Eyni zam anda tərəflərdən biri  qadın, digəri kişi olarsa,  o zam an hakim in  qadın və 

kişinin  bərabər  şəkildə  m əhkəm əyə  m üyəssərliyinin  təm in  edilm əsinə  əm in  olm alıdır8.  B undan  əlavə  ədalətli 

m ühakim ə  zam anı m üttəhim lər kürsüsündə  yalnız ölkə  vətəndaşları deyil,  eyni  zam anda digər m illətlərə  m ənsub və 

y a  başqa dildə  danışan  şəxslər də  otura bilər,  m əhkəm ə  prosesinin  m üttəhim in  anlam adığı  dildə  aparılm ası  ədalətli 

m ühakim ə  prosesini  pozur,  onun  özünü  m üdafiə  etm ək,  ona  qarşı  irəli  sürülən  iddiaları  cavablandırm aq

5 UNODC, Criminal Justice System Gender:  Cross Cutting Assessment Toolkit, p. 2

6 Mc.Crudden,  ’Bərabərlik və Anti-Diskriminasiya’, Feldmanın, İngilis Hüququ  kitabında (Oxford Universitetinin nəşriyyatı, 2004) Fəsil.

7 AİHK, Maddə 6

8 Hakimlərin davranışları haqqında Banqalor Prinsiplərinin Kommentariyası, §§  183-184


hüququndan m əhrum  edir.  Bu hal A İH K -in 6-cı m addəsinin (a) və  (e) yarım hissələrində  "...cinayətdə  ittiham  olunan 

h ə r b ir kəs  ...ittiham ı barəsində  onun  anlayacağı  dildə  m əlum atlanm aq  (a)  və  eləcə  də  ...  m əhkəm ə  prosesi  zam anı 

tərcüm əçidən  istifadə  etm ək  hüququna  m alikdir"  (e).  C inayət  m ühakim ə  sistem i  haqqında  2006-cı  il  Brüssel 

Bəyannam əsində  də  h ər  kəsin  qanun  və  m əhkəm ə  qarşısında  bərabərlik  hüququnu  təm in  etm əsi  m əhkəm ə 

sistem inin işinin ən pozitiv göstəricisi kim i öz əksini tapm ışdır9.

B anqalor  prinsiplərinə  görə  ədalətli  m ühakim ə  üçün  vacib  olan  digər  elem entlərdən  biri  də  qərəzliliyin 

olm am asıdır,  yəni  hakim ,  əvvəlcədən tərəflərdən  h ər  hansı birinə  qarşı  m ənfi  rəyə,  yanlış  fikrə  m alik  olm amalıdır. 

M ənfi  rəy  də  gender,  m ədəniyyət, 

irq,  m illi 

və 


y a   etnik 

zəm ində 

alçaldıcı, 

təhqiredici  adlarla  m üraciət 

etmək,

m üttəhim in  fiziki  qüsurunu  qabardaraq onu utandırm aq və  sair kim i m ü x təlif hallar vasitəsilə  baş  verə  b ilər ki,  belə 



olan  halda heç  b ir bitərəflilikdən  söhbət gedə  bilm əz.  H abelə  buraya hakim ,  prokuror və  y a  digər m əhkəm ə  işçiləri 

tərəfindən işin tərəflərin birinin xeyrinə həll  ediləcəyi vədi ilə rüşvət alınm ası faktorları daxildir.

Ə dalətli  m ühakim ə  sahəsində  tərəflər  arasında  bərabərlik  prinsipinin  təm in  edilm əsinə,  habelə  beynəlxalq 

hüquqi  norm ativ  aktlara  istinadən  m ühakim ə  zam anı  bütün  şəxslər  bərabər  şəkildə  m ühakim ə  edilm əli  və 

cəzalandırılm alıdır.  B undan  başqa,  şəxs  b ir  cinayət  əm əlinə  görə  ikinci  dəfə  cəzalandırıla  bilm əz10 1

1

.  H albuki  qeyd 



etm ək  lazım dır  ki,  A zərbaycan  R espublikasının  C inayət  M əcəlləsinin  (bundan  sonra  CM -nin)  bəzi  fəsillərində, 

xüsusilə  də  narkotik  m addələrlə  bağlı  cinayət  əm əllərində  (m addə  126,  206,)  "əlavə  m əhkum luq",  yəni  əm əlin 

təkrarən  törədilm əsi  ağırlaşdırıcı  hal  kim i,  o  cüm lədən  şəxsiyyətin  təhlükəliliyini  xarakterizə  edən  əlam ət  kimi 

nəzərə  alınaraq  cinayət  əm əlinə  görə  sanksiya  dəfələrlə  ağırlaşdırılm ışdır11.  Qeyd  edilm əlidir  ki,  bu  cü r  hallar 

m əhkum ların  qanun  qarşısında  bərabərliyi  prinsipini  pozaraq,  onu  digər m əhkum lara,  xüsusilə  də  ilk  dəfə  cinayət 

m əsuliyyətinə  cəlb  olunanlarla  m ünasibətdə  birbaşa  diskrim inasiyaya  m əruz  qoyur.  B undan  əlavə,  A İH K -in 

qanunsuz  cəzalandırılm am aq  adlı  7-ci  m addəsinin  1-ci  yarım hissəsinə  istinadən  heç  kim   cinayət  əm əli  törədildiyi 

zam an tətbiq edilm əli olan cəzadan daha ağır cəzaya m əruz qala bilm əz12.

B əzən  cinayət  əm əlinin  növündən  asılı  olaraq  m əhbuslara  qarşı  həm   cəzaçəkm ə  m üəssisəsinin  daxilində  və 

y a   m əsələn,  A B Ş-da  həm in  m əhbus  azadlığa  buraxıldıqdan  sonra  m əhbusun  əleyhinə  yönəlm iş  qanunlar  qəbul 

edilir.  M əsələn,  A B Ş-ın  N yu-C ersi  ştatında  M egan  Qanunu  (M egan’s  Law)  adlanan  qanun  qəbul  edilm işdir  ki, 

həm in  qanuna  görə  seksual  xarakterli,  xüsusilə  də  azyaşlılara  qarşı  cinsi  zorakılıq  edən  eks-m əhkum lar  azadlığa 

buraxıldıqdan  sonra yenidən  onun bu  cür əməl törətm əsinin  qarşısını alm aq və  vətəndaşların təhlükəsizliyini təm in 

etm ək  m əqsədilə  həm in  m əhbus  ilk  öncə  m ütləq  qaydada  polis  m əntəqəsində  qeydiyyatdan  keçm əlidir.  İkincisi, 

həm in  m əhbusun  yaşadığı  ərazidə  m əskunlaşan  və  ya  m əskunlaşm aq  istəyən  şəxslərə  m əhbus  barəsində  geniş 

m əlum at  verilir.  H albuki,  fikrim izcə,  bu  cür  yanaşm a tam am ilə  yolverilm əzdir.  Belə  ki,  əvvəla  həm   m əhbus  artıq 

cinayət  əm əlinə görə  öz  cəzasını  çəkm işdir  və  qarşıda  onun  cəm iyyətdə  reabilitasiya  prosesi  gözləyir.  Əgər

cəm iyyət,  qonşular, 

ə tra f  m ühit 

tərəfindən 

həm in  şəxsə 

laqeydlik  göstərilərsə,  o  zam an 

həm in  şəxsin  psixoloji

sarsıntılara  m əruz  qalm ası,  işə  götürülm əzsə,  iqtisadi  çətinlik  baxım ından,  habelə  cəm iyyətdən  qisas  alm aq 

m əqsədilə  yenidən 

cinayət  əməli 

törədəcəyi 

qaçılm azdır. 

Ü çüncüsü,  bu  həm in  keçm iş  m əhkum a  qarşı digər

vətəndaşlarla m ünasibətdə  birbaşa  diskrim inasiyadır.  D ördüncüsü  isə  heç  də  digər  şəxslərin  və  y a   azadlığa  çıxm ış 

digər m əhbusların m əhz  seksual xarakterli cinayət əm əli törətm əsindən  sığortalanm ayıb.

D övlətlər tərəfindən  həbs  yalnız  cinayət  ədliyyə  sistem i  çərçivəsində  deyil,  habelə  im m iqrasiya  və  y a   m illi 

təhlükəsizlik  də  daxil  olm aqla,  dövlətin  digər  m araqları  nam inə  həyata  keçirilir.  H əbs  şəxsin  öz  azadlığından 

m əhrum   olm ası, azadlıqda olduğu zam anla m üqayisədə  m üəyyən  qədər hüquqlarının m əhdudlaşdırılm ası deməkdir, 

lakin  bununla  belə  həbs  beynəlxalq  hüquq  prinsiplərinə  m üvafiq  qaydada  həyata  keçirilm əlidir.  B ununla  əlaqədar 

m övcud  olan  iki  fundam ental  prinsiplərdən  biri  həbsin  qanunsuz  olm am ası,  digəri  isə  həbs  zam anı işgəncə,  qəddar 

və  y a   digər  qeyri-insani  rəftara m əruz  qalm am a  hüququnun  pozulm am ası prinsipləridir.  B undan  başqa,  bərabərlik 

prinsipinə  istinadən  həbsin  diskrim inasiya  xarakterli  olm am asıdır.  B axm ayaraq  ki,  diskrim inasiyaya  m əruz 

qalm am a  hüququ  beynəlxalq  hüquqda  fundam ental  hüquq  kim i  tanınm ışdır,  z ə if  kateqoriyanın  nüm ayəndələrinə 

qarşı  istər  həbs, 

m əhkəm ə 

prosesi  zam anı, istər 

də 

cəzaçəkm ə 



yerlərində 

kifayət  qədər  diskrim inasiya  halları  baş

verm əkdədir.  H əbs zam anı qeyri-proporsionallıq və  diskrim inasiya geniş  şəkildə  araşdırılm am ışdır.

Y uxarıda qeyd edilən m üəyyən kateqoriyaya m ənsub  şəxs və y a  bir qrup  şəxslərə  qarşı diskrim inasiya halları 

m əsələn, terrorizm  hadisələrindən  sonra m əhz m üsəlm anların,  bəzi  ölkələrdə  seksual  azlıqlara m əxsus  şəxslərin,  və 

y a  ə tra f m ühitə təhlükə törədəcəyi  adı altında HİV-ə yoluxm uş  qadınların,  xüsusilə  də  qadın alveri  qurbanlarının və 

fahişələrin,  m iqrantların,  vətəndaşlığı  olm ayan  şəxslərin  qanunsuz  olaraq  həbs  edilm əsi  halları  aiddir.  B u  cür 

qanunsuz,  heç  b ir  əsas  olm adan,  kifayət 

qədər 

dəlil  toplanılm adan 



h ər 

han sı 


b ir 

əlam ətinə 

görə 

və 


əvvəlcədən

yaranm ış  m ənfi  rəy nəticəsində  həbs  beynəlxalq  hüquqa  əsasən  qadağandır  və  B M T-nin  İnsan  H üquqları  üzrə

B əyannam ənin  6-cı m addəsində  "heç kəs qanunsuz həbs edilə bilm əz"  şəklində  öz əksini tapm ışdır13.

Əvvəldə  də  qeyd  edildiyi  kim i,  m ü x təlif  kateqoriyadan  olan  şəxslər,  xüsusilə  də  qadın  m əhbuslara,  o 

cüm lədən,  HİV-ə 

və 


ya  digər 

keçici  xəstəliyə 

yoluxm uş 

m əhkum lara  qarşı 

daha  çox 

qısnam a  halı 

m övcuddur.

9 Cinayət Ədalət Sistemi haqqında Brüssel Bəyannaməsi, 2006-cı il

10 Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 7-ci Protokolunun 4-cü maddəsi

11 Yusif Səməndərov, (2002), Cinayət Hüququ. Dərslik, səh. 30-31

12 AİHK, maddə 6 (1)

1 3

 Maddə 6, İHBB,



A dətən dünya təcrübəsində  bərabərlik prinsipinə  əsaslanaraq  qadın və  kişi m əhbuslarının  saxlanıldıqları cəzaçəkmə 

m üəssisələrinin  (CÇM )  eyni  standartlara  m alik  olm ası,  eyni  reabilitasiya  proqram ları  nəzərdə  tu tu lu r14  ki,  bu  da 

adətən  diskrim inasiya hüququnda m üsbət və  y a  xüsusi  tədbirlər  adlandırılan  prinsipin  pozulm asına gətirib  çıxarır. 

Belə  ki,  araşdırm alar  sübut  edir ki,  qadın m əhbuslara  davranış  və  y a   onların  saxlanm a yerlərində  m üəyyən  m üsbət 

təd b irlər  kişilərə  qarşı  diskrim inasiya  deyil,  əksinə  bu  tədbirlər  m üəyyən  kateqoriyadan  olan  şəxslərə  qarşı

keçirilm iş  xüsusi  tədbirlərdir.  M əsələn,  qadın  həbsxanalarının  ayrı  olm asını,  orada  onların  bioloji  olaraq  dünyaya 

uşaq gətirm ə  və  ona  qarşı  analıq vəzifəsini  yerinə  yetirm əsini,  o  cüm lədən,  qadın həbsxanalarının kişilərə  nisbətən 

daha az  olm asını nəzərə  alaraq,  qeyd  edilm əlidir ki,  qadınların həbsxanalarda uşağa baxm aq üçün xüsusi  otaqların, 

onların  gigiyenik  norm alara  riayət  edə  bilm əsi  üçün  yerlərin  ayrılm ası  və  əks  cins  tərəfindən  seksual  zorakılığa 

m əruz  qalm ası  riskini  azaltm aq  m əqsədilə  ayrı-ayrı  m üəssisələrin  olm ası  qadınlara  m ünasibətdə  pozitiv 

diskrim inasiya  hesab  edilir  ki,  bu  qanuna  zidd  deyil,  əksinə  m üvafiq  beynəlxalq  hüquqi  aktların  üzv  ölkələrdən 

tələb etdiyi öhdəliklər sırasındadır.

Ə dalətli  cinayət  m ühakim ə  sistem ində  son  zam anlarda  diskrim inasiyaya  m əruz  qalan  və  bir  çox  hallarda 

m üzakirə  obyektinə  çevrilən kateqoriyalardan biri və bəlkə  də  ən vacibi m əhz yetkinlik yaşına çatm ayanların ədalət 

m ühakim əsidir.  D ünya  ölkələrinin təcrübəsində  azyaşlı  cinayətkarlara  qarşı  h ər  növ  ədalətsizliyi,  diskrim inasiyanı 

aradan  qaldırm aq  üçün  ayrıca  yuvenal  ədliyyə  sistem i  fəaliyyət  göstərir  və  üm um iyyətlə,  onlara  qarşı  cəza  deyil, 

daha  çox  ya  yüngülləşdirilm iş  cəza  növlərinə  və  y a   reabilitasiya  proqram larına  üstünlük  verilir.  Son  zam anlar 

A zərbaycan  R espublikasının  ədliyyə  sistem ində  geniş  islahatlar  aparılm aqdadır,  lakin  ölkəm izdə  hələ  də  yuvenal 

ədliyyə  sistem inin  olm am ası,  yetkinlik  yaşına  çatm ayanları digər təqsirləndirilən  şəxslərin  cinayət  işlərinə  baxılan 

m əhkəm ədə,  yuvenal  ədliyyə  sahəsində  ixtisaslaşm am ış  şəxslər tərəfindən  baxılm ası yetkinlik  yaşına çatm ayanlara 

qarşı  diskrim inasiyadır.  H üquqi  baxım dan,  az  yaşlı cinayətkar tərəfindən törədilm iş  cinayət daha böyük  yaşda olan 

cinayətkar  tərəfindən  törədilm iş  olsaydı,  o  zam an  həm in  əm əl  cinayət  m əhkəm əsində  baxılm alı  olardı.  Sosial 

baxım dan  isə,  cinayətkar  sadəcə  olaraq  qayda-qanunu,  əm in-am anlığı  pozan  bir  şəxsdir.  A zyaşlı  cinayətkarların 

işinə  üm um i m əhkəm ələr tərəfindən  baxılm ası,  onlara m üvafiq  norm anın  daha yüngül  cəza verm əsi  im kanı olduğu 

h alda m əsuliyyəti  ağırlaşdıraraq  uzun  m üddətli  azadlıqdan  m əhrum   etm ə  növündə  cəza verilm əsi,  yetkinlik  yaşına 

çatm ayan  cinayətkarların  yenidən  krim inal  aləm ə  qayıtm asına  səbəb  olur,  çünki  üm um i  m əhkəm ə  prosedurundan 

keçm iş  yetkinlik  yaşına  çatm ayanlar  m əhkum luq  həyatından  sonra  b ir  neçə  səbəblərə  görə  dərhal  yenidən 

cinayətkarlığa m eylli olurlar.

Belə  ki,  onların  çoxu  ilk dəfə  cinayət  əm əli  törədənlərdir və  əlbəttə,  qatillik,  seksual  zorakılıq  və  s.  qatı

cinayət  əm əlləri  istisna  olm aqla,  daha  az  cinayət  tərkibli  əm əllər  törədirlər.  A vropa  və  A m erika  cinayət  ədalət 

m ühakim ə  sistem lərində  statistika  göstərir  ki,  böyük  m əhkəm ələrlə  m üqayisədə  yetkinlik  yaşına  çatm ayanların 

cinayət  işlərinə  baxan  m əhkəm ələr  indiyədək  öz  təcrübələrində  daha  çox  böyük  ictim ai  təhlükə  törətm əyən  və  az 

ağır cinayət əm əllərinə  baxm ışlar (G eraghty  & D rizin  1999)15.  D ünya təcrübəsində təqsirləndirilən yetkinlik  yaşına 

çatm ayanların üm um i  m əhkəm ə  sistem lərindən  keçm əm əsi  üçün  digər bir  səbəb  cəzaçəkm ə  m üəssisələri  daxilində 

olan  zorakılıq  və təh q ir  hadisələrinin  olm ası  göstərilir.  B eynəlxalq  təcrübəyə  əsasən  böyüklərlə  eyni  tipli

cəzaçəkm ə  m üəssisələrində cəza  çəkən  yetkinlik  yaşına  çatm ayan  m əhkum lar  yuvenal  ədliyyə  sistem ində

cəzaçəkm əyə  nisbətən  daha  çox  seksual  zorlam aya,  nəzarətçilər tərəfindən  döyülm əyə,  o  cüm lədən,  silahla hücum  

edilm əyə m əruz qalırlar (B ender & Leone  1997)16.

B ütün  bunlara  baxm ayaraq,  bəzən  elə  h allar  olur  ki,  yetkinlik  yaşına  çatm ayan  şəxslərə  böyüklər  kimi 

davranılm ası lazım  gəlir,  lakin bu ilk öncə  ən son vasitə  olm alı, habelə həm in azyaşlı şəxslərin xarakterinə, təbiətinə 

və  psixikasına  diqqət  yetirilərək  bu  cür  yol  seçilm əlidir.  H ətta  bu  cur  vəziyyətdə  belə  yetkinlik  yaşına  çatm ayan 

şəxslər  daha təhlükəsiz  m üəssisələrdə  saxlanılm alı  və  onlara m aksim um   dərəcədə  digərləri  ilə  birlikdə  insan  kimi 

proporsional  şəkildə  rəftar  edilm əlidir.  Y etkinlik  yaşına  çatm ayanlara  böyüklər  kim i  davranm ağın  əleyhinə 

olanların  fikrincə  "  b ir  çox  siqaret  çəkənlərin  siqareti  atdığı  kim i,  b ir  gün  bu  uşaqlar  da  onların  etdiklərinin 

həyatlarına zərər vurduğunu başa düşərək onu etm əkdən əl çəkəcəklər"  (D evine  1996:162)17.

H albuki,  cəm iyyət üm um ilikdə  bu cür şəxslərə  qarşı  fərqli,  etinasız m ünasibət bəsləyərsə,  onları reabilitasiya 

proqram larına  cəlb  etm ək belə  kifayət  qədər  fayda  verm əyəcəkdir.  Belə  ki,  yetkinlik  yaşına çatm ayan  şəxslər

cinayət m ühakim ə  icraatının m əhkəm əyədək və  m əhkəm ə  icraatı m ərhələsində  hüquqları həm   də  ona görə  m üdafiə 

edilm əlidir  ki,  onlar  öz  əm əllərinin  ictim ai  təhlükəliliyini  psixi  və  fiziki  inkişaflarının  kifayət  qədər  olm am ası 

səbəbindən  özünü  m üdafiə  taktikasım   qura bilm irlər,  m əsuliyyəti  ağırlaşdıran  və  yüngülləşdirən  dəlilləri  m üəyyən 

edə  bilm irlər,  daha  tez  m ənəvi  zədə  alırlar,  təsir  altına  tez  düşürlər,  özündən  yaşlıları  təqlid  edirlər,  em osional 

səbirsiz  olurlar18.  B eləliklə,  yuvenal  ədliyyə  sistem i  yaradılm alı  və  orada  cinayət  m əsuliyyətinə  cəlb  edilmiş 

yetkinlik  yaşına  çatm ayanlara  qarşı  cəza tətbiqi  prosesindən  başqa  beynəlxalq  təcrübəyə  əsaslanaraq  yalnız  daxili

14  Glover v.  Johnson, 478 F.  Supp.  1075,  1079-80  (ED.  Mich.  1979)  (parity was  violated when vocational  programs  for men were  more 

numerous and more likely to provide marketable skills than those for women);

15 Geraghty  T.F.  and S.A. Drizin, (1999), Simposium on the Future of the Juvenile Court:  Forward-the Debate over the Future of Juvenile 

Courts:  Can we reach consensus? the Journal of Criminal Law and criminology 88 (1), pp.1-13

16 David Bender and David Leone, (1997), Juvenile Crime, (San Diego: Greenhaven Press), p.  148

17 John Francis Devine (1996), Maximum security: the culture ofviolence in inner-city schools, p.  162

18 M.S.  Qəfərov  "Ibtidai  istintaqda müstəntiq tərəfindən  müttəhimin  hüquqları  və  qanuni  mənafeyinin təmin  edilməsi",  Bakı, Elm,  1999, 

səh.  113-114


reabilitasiya deyil,  həm çinin  onlar azadlığa  çıxdıqdan  sonra belə  gələcək taleləri  ilə  m əşğul  ola biləcək  qurum larla 

sıx əlaqədə  işləm əlidir.

Ə dalət  m ühakim əsinin  həyata  keçirilm əsi  m üasir  dövrdə  daha  çox  səy  və  islahlar  tələb  edir,  çünki  yanlış 

verilm iş  qərar indi  yalnız təqsirləndirilən  şəxslə  m əhkəm ə  arasında deyil,  dövlətlər  səviyyəsində  konfliktə  də  səbəb 

ola bilər.  Belə  ki,  m illiyyətindən,  dinindən,  yaşından, m ənşəyindən,  əqidəsindən və  s.  əlam ətlərdən  asılı olm ayaraq, 

heç  kəs  cinayət törətm əkdən  və  ya  ona cəlb  edilm əkdən  sığortalanm ayıb.  H albuki,  əm əlin  ictim ai  təhlükəlilik

səviyyəsi  artdıqca  və  hələ  ki  bu  əməl  beynəlxalq  təhlükəsizliyə  qarşı  yönəlm işdirsə,  bu  zam an  ədalətli  m ühakim ə 

üçün  bütün  toplanm ış  dəlillər  dərindən  təhlil  edilm əli,  təqsirləndirilən  şəxsin  özünü  m üdafiə  etm əsi  təm in 

edilm əlidir. 

Əks təqdirdə  m əsələn,  cinayətkar  insanlıq  əleyhinə  əm əl  törətm işdirsə,  ona  dininə  və  y a   etnik

m ənşəyinə  görə  deyil,  əm əlin  cinayət tərkibinə  görə  ittiham   irəli  sürülm əlidir.  Belə  ki,  diskrim inasiya halları əsasən 

ictim ai təhlükəli  cinayət  əm əllərinin  m ühakim əsi  zam anı daha çox  rast gəlinir.  Soyqırım ı,  etnik təm izləm ə,  köləlik 

və  s.  insanlıq  əleyhinə  daxil  olan  cinayətlər  sırasında  son  zam anlar  diskrim inasiya  halının  aşkarlandığı  cinayət 

əm əlləriridən  olan  terrorizm ,  xüsusilə  də  anti-terror  strategiyası  ilə  rasizm ə  qarşı  m übarizə  arasındakı  əlaqəyə 

indiyədək  kifayət qədər  diqqət  yetirilm əm işdir.  A nti-terror  siyasəti  həm   bərabərlik  prinsipinin  təm in  və

diskrim inasiyanın qadağan edilm əsindən,  o cüm lədən,  onların tam  şəkildə  im plem entasiyasından çox asılıdır.

B eləliklə,  əhalinin  m üxtəlif  qrupları  ilə  yanaşı,  m əhkum lar  da  diskrim inasiyaya  m əruz  qalan  riskli  qruplar 

sırasına  daxil  olduğundan  bərabərlik  hüququ  və  ayrı-seçkiliyə  qarşı  m übarizə  m üvafiq  qanunvericilik  aktlarında 

daha  geniş  təsbit  olunm alıdır.  B u  baxım dan  ayrı-seçkiliyi  qadağan  edən  ayrıca  qanunun  qəbul  edilm əsinə  ehtiyac 

vardır.  B ununla  yanaşı,  bütün  şəxslərin  qanun  qarşısında  bərabərliyi,  cinayət törətm iş  şəxsin  m ənşəyindən,  qulluq 

m övqeyindən  və  s.  əlam ətlərindən  asılı  olm ayaraq  qanunla  nəzərdə  tutulm uş  qaydada  cinayət  m əsuliyyətinə  cəlb 

edilm əni  ehtiva edən norm aların tətbiqi hüquq m üdafiə və  effektivlik baxım ından olduqca zəruridir.

Ə D Ə B İY Y A T :

1.  A vropa Sosial X artiyası, 5-ci H issə,  M addə  20 və  M addə E

2.  Bayefsky,  (1990),  The  Principle  o f  Equality  and N on-D iscrim ination  in  International  Law,  in  H R LJ,  səh

1.

3.  C ulia G ebhard,  (1991),  B eynəlxalq H üquq və  M illi A zlıqların H üquqları, M illi A zlıqlara qarşı C inayətlər 



və  onun B eynəbcalq  C inayət H üququnda Təsviri,  X arici və  B eynəlxalq  C inayət H üququ üzrə  M aks  Plank  İnstitutu, 

Cavab,  M ediasiya  və  Cəza,  A ndreas  A rm borst,  D avid  Jensen,  İM PR S-R EM EP  Qış  U niversitetinin  protokolunun 

xülasəsi,  2009-cu il,  səh.  28

4.  D avid  B.  Kopel,  Paul  Gallant,  Joanne  D.  Eisen,  (2006),  Soyqırım a  m üqavim ət  insan  hüququdurm u?, 

N otre  Dam e  H üquq  Jurnalı,  81-ci  cild,  səh.  1276  [Ingliscə  versiyası]  Is  R esisting  G enocide  a  H um an  Right?  In 

N otre  Dam e Law  Review

5.  R odolfo  Stavenhagen,  (1987),  A vropada Y eni  və  K öhnə  Rasizm ,  B aşlıq  II:  Rasizm   Əleyhinə  Siyasət  və 

Proqram lar,  (Old and N ew  R acism  in Europe in C hapter II.  Policies  and Program s against R acism ),  səh.25

6.  İnsan H üquqları B əyannam əsi  (G

a

 Res.  217 A  (III)),  1948-ci il, M addə  2.



7.  İnsan A lverinə  qarşı A vropa K onvensiyası, M addə  2(1)

8.  M anfred  Novak,  (2005),  M ülki  və  siyasi  hüquqlar  haqqında  K onvensiyanın  K om m entariyası,  5-ci  nəşr, 

səh.  599

9.  M illi A zlıqların M üdafiəsi  Ç ərçivə  K onvensiyası, M addə  4,  6  (2) və  9

10.  Qaracayev  C.Y.  "M əişət  zorakılığının qarşısının alınm ası haqqında A zərbaycan R espublikası Q anununun 

K om m entariyası", (2011),  U N FPA  səh.  34

11.  Q açqınların  Statusuna dair B M T  K onvensiyası, m addə  1  (a)  (2),  189 U N TS N o.2545

12.  V iliam   Şabas,  (2006),  Soyqırım -insanlıq  əleyhinə  cinayət  və  Darfur:  İstintaq  K om issiyasının  Soyqırım  

haqqında K əşfləri,  K ardozo  H üquq  Jurnalı,  Cild  27  (4),  səh.  1705  [İngiliscə]  G enocide,  Crim es  against H um anity, 

and Darfur:  The  C om m ission o f  Inquiry’s Findings in C ordozo Law  Review , Vol.  27  (4), p.  1705




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə