R. H. MƏMMƏdov, tofđq bəHƏRÇĐ



Yüklə 2.56 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/29
tarix19.07.2017
ölçüsü2.56 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29

 

AZƏRBAYCAN RESPUBLĐKASI TƏHSĐL AZĐRLĐYĐ 

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT ĐQTĐSAD UNĐVERSĐTETĐ 

 

 

 



 

R.H.MƏMMƏDOV, TOFĐQ BƏHƏRÇĐ, 

V.Z.MEHDĐYEVA, T.S.QULĐYEV 

 

 



 

 

 



DÜNYANIN ĐQTĐSADĐ VƏ SOSĐAL 

COĞRAFĐYASI 

 

 



 

 

 



 

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi 

Elmi-Metodik Şurası «Coğrafiya» 

bölməsinin 19.07.2005-ci il tarixli 09 

nömrəli iclas protokolunun 593 №-li 

əmrinə əsasən çap edilir. 

 

 

 



 

 

 



 

 

BAKI – 2006 

 

 



 

Elmi redaktor:      Coğrafiya elmləri doktoru, professor 

                                N.A.BABAXANOV 

 

 

Redaktorlar:          Prof. R.H.Məmmədov 



                                Dos.Tofiq Bəhərçi 

 

Rəyçilər:                Coğrafiya elmləri doktoru E.Q.Mehrahyev 

 

 

        Coğrafiya elmləri doktoru B.C.Ələsgərov 



 

 

        Coğrafiya elmləri doktoru X.K.Tanrıverdiyev 



 

 

        Coğrafiya elmləri namizədi, dosent 



A.H.Məmmədov 

                                                             



 

R.H.MƏMMƏDOV, TOFĐQ BƏHƏRÇĐ, 

V.Z.MEHDĐYEVA, T.S.QULĐYEV 

 

 



 

Dərslikdə  ayn-ayrı  ölkə  və  regionlarda  məhsuldar  qüvvələrin 

istehsalın  inkişafında  rolu  və  əhəmiyyəti  araşdırılır,  onun 

yerləşdirilməsinin  qanunauyğunluqlarına,  prinsiplərinə,  amillərinə 

və  metodlarına  diqqət  yetirilir.  Đnkişaf  etmiş  və  inkişafda  olan 

ölkələrdə  dünya  iqtisadiyyatında  başlıca  rol  oynayan  istehsal 

kompleksləri, ayrı-ayrı təsərrüfat sahələri ətraflı şərh olunur, onların 

coğrafi  yerləşməsi  göstərilməklə  son  illərdə  inkişafının  kəmiyyət, 

keyfiyyət gostəriciləri öz əksini tapır. 

 

«Maraqlı məlumatlar», «Qan yaddaşı», «Unutmaq olmaz» bölmələri 

oxucunun diqqətini daha çox cəlb edən sahələrdəndir. 

 

Darslikdən  iqtisad  yönümlü  universitetlərin,  digər  ali  təhsil 

müəssisələrinin 

tələbə 

və 

müəllimləri 

orta 

ixtisas 

təhsil 

müəssisələrinin  dinləyiciləri,  coğrafiya  müəllimləri,  eləcə  də  elmi-

tədqiqat müəssisələri əməkdaşları, plan orqanları isçiləri - bir sozlə 

hər bir oxucu bəhrələnə bilər. 

 

© «Đqtisad Universiteti» nəşriyyatı, 2006 



 

MÜNDƏRĐCAT 

 

I. 

MƏHSULDAR QÜVVƏLƏRĐN YERLƏŞDĐRĐLMƏSĐNĐN 

QANUNAUYĞUNLUQLARI, PRĐNSĐPLƏRĐ VƏ 

AMĐLLƏRĐ...................... 3 

 

II. 

DÜNYANIN MÜASĐR SĐYASĐ VƏ ĐQTĐSADĐ 

XƏRĐTƏSĐ........................... 21 

 

III. 

DÜNYANIN TƏBĐĐ 

RESURSLARI................................................................... 36 

 

IV. 

DÜNYA 

ƏHALĐSĐ............................................................................................... 50 

 

V. 

DÜNYA 

TƏSƏRRÜFATI................................................................................... 53 

V.1 

Energetika....................................................................................................

.. 54 

V.2 

Metalurgiya..................................................................................................

.. 93 

V.3 

Maşınqayırma..............................................................................................

.. 99 

V.4 Kimya 

sənayesi............................................................................................ 105 

V.5 Meşə 

təsərrüfatı........................................................................................... 108 

V.6 Yüngül 

sənaye.............................................................................................. 110 

V.7 Yeyinti 

sənayesi........................................................................................... 114 

V.8 Aqrar sənaye 

kompleksi............................................................................. 117 

V.9 Nəqliyyat 

..................................................................................................... 134 

 

VI. 

DÜNYA REGĐONLARININ BĐR SIRA ÖLKƏLƏRĐNDƏ 

MƏHSULDAR 

QÜVVƏLƏRĐN ĐNKĐŞAFI VƏ 

YERLƏŞDĐRĐLMƏSĐ................................. 144 

AVROPA......................................................................................................

....... 144 

  VI.1 Azərbaycan 

Respublikası.........................................................................145 

  VI.2 Almaniya Federativ 

Respublikası.......................................................... 176 

  VI.3 Böyük 

Britaniya....................................................................................... 189 

  VI.4 

Fransa....................................................................................................... 

207 

  VI.5 

Đtaliya........................................................................................................ 

227 

  VI6 Rusiya 

Federasiyası.................................................................................. 242 

 

VII. 

ASĐYA..........................................................................................................

....... 247 

VII.1 Çin Xalq 

Respublikası............................................................................. 248 

VII.2 Hindistan 

Respublikası............................................................................ 273 

VII.3 

Yaponiya................................................................................................... 

288 

 

VIII. 

ŞĐMALĐ 

AMERĐKA.......................................................................................... 309 

VIII.1 

Kanada.................................................................................................... 

310 

VIII.2 Amerika Birləşmiş 

Ştatları.................................................................... 324 

 

IX. 

CƏNUBĐ 

AMERĐKA..........................................................................................354 

IX.1 Braziliya Federativ 

Respublikası............................................................. 356 

 

X. 

AFRĐKA.......................................................................................................

.......373  

  X.1 Cənubi Afrika 

Respublikası.................................................................... 375 

 

XI. 

AVSTRALĐYA VƏ 

OKEANĐYA..................................................................... 386 

  XI.1 Avstraliya 

Đttifaqı.................................................................................... 386 

 

XII. 

ASILI MÜLKLƏR VƏ QƏYYUMLUQDA OLAN 

ƏRAZĐLƏR................. 388 

 

XIII. 

DÜNYANIN BEYNƏLXALQ 

TƏŞKĐLATLARI.......................................... 391 

 

XIV. 

MARAQLI 

MƏLUMATLAR.......................................................................... 397 

 

XV. 

REGĐON, DÖVLƏT VƏ SAHƏLƏR ÜZRƏ KƏMĐYYƏT 

GÖSTƏRĐCĐLƏRĐ......................................................................................

...... 467 

 

XVI. 

QAN 

YADDAŞI................................................................................................. 

480 

 

XVII.  UNUTMAQ 

OLMAZ........................................................................................ 481 

 

XVIII.  ƏDƏBĐYYAT...............................................................................................

...... 482 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

1. MƏHSULDAR QÜVVƏLƏRĐN YERLƏŞDĐRĐLMƏSĐNIN 

ÖANUNAUYĞUNLUQLARI, PRĐNSĐPLƏRĐ VƏ AMĐLLƏRĐ 

 

Đstehsalın 



intensivləşdirilməsi, 

onun 


səmərəliliyinin 

artırılması,  bunun  əsasında  xalqın  maddi  və  mədəni  həyat 

səviyyəsinin  yüksəldilməsi  hər  hansı  bir  dövlətin  iqtisadi 

strategiyasının  əsasını  təşkil  edir.  Bu  problemlərin  müvəffəqiyyətlə 

həlli  müəyyən  mənada  məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsinin 

yaxşılaşdırılmasından,  dövIətlərin,  regionların  təsərrüfatlarının  daha 

da  ixtisaslaşdırılmasından  və  proporsional  inkişafından,  onların 

malik  olduğu  yerli  ehtiyatlardan  daha  səmərəli  istifadə  etmək 

məqsədilə 

müxtəlif 

səviyyəli 

ərazi-istehsal 

komplekslərinin 

formalaşması və inkişafından asılıdır. 

Məhsuldar  qüvvələrin  səmərəli  yerləşdirilməsi,  cəmiyyətin 

inkişafına göstərdiyi müsbət təsir ilk növbədə məhsuldar qüvvələrin 

mahiyyətindən  irəli  gəlir.  Məhsuldar  qüvvələr  ictimai-istehsal 

prosesində  insanlarla  təbiət  arasında  «maddələr  mübadiləsi»ni 

həyata keçirən subyektiv və maddi ünsürlər sistemidir. Başqa sözlə, 

məhsuldar  qüvvələr  ıstehsal  vasitələri  və  onları  hərəkətə  gətirən 

insanların məcmuudur. 

Đnsanların təbiət cismlərinə və qüvvələrinə olan münasibətini 

ifadə edən məhsuldar qüvvələr istehsal üsulunun mühüm tərəfi olub 

cəmiyyətin inkişafının əsasını təşkil edir. Məhz  ona  görə də inkişaf 

etmiş məhsuldar qüvvələri cəmiyyətin əsl sərvəti adlandırırlar. 

Məhsuldar  qüvvələrin  inkişafının  ümumi  qanunu  ondan 

ibarətdir  ki,  məhsuldar  qüvvələrin  sonrakı  formalarının  maddi 

imkanları əvvəlki formaların daxılində yaranır və inkişaf edir. Lakin 

onun  özü  yalnız  cəmiyyətin  yeni  inkişaf  pilləsində  hakim  formaya 

çevrilir. 

Yeni  istehsal  münasibətləri  məhsuldar  qüvvələrin  inkişafını 

sürətləndirən  mühüm  amil  olmuşdur.  Cəmiyyətin  mədəni-məişət 

bazasının, xidmət və mənəvi istehsal sahəsınin sürətlə artması bu və 

ya digər dövlətin başlıca xəttini əks etdirir. 

Đqtisadiyyatın  inkişafının  müasir  mərhələsində  məhsuldar 

qüvvələrin  düzgün  yerləşdırilməsinin  mühüm  əhəmiyyəti  vardır. 

Ölkənin  sosiai-iqtisadi  inkişafını  elmi-texniki  tərəqqi  əsasında 

sürətləndirmək  sahəsində  qarşıda  duran  vəzifələrin  müvəffəqiyyətlə 

yerinə yetirilməsi müəyyən   mənada məhsuldar  qüvvələrin səmərəli 


yerləşdirilməsindən 

asılıdır. 

Məhsuldar 

qüvvələrin 

səmərəli 

yerləşdirilməsi  isə  öz  növbəsində  cəmiyyətin  inkişafının  mühüm 

ictimai-iqtisadi problemləri ilə qarşılıqlı əlaqədədir. 

Məhsuldar  qüvvələrin  səmərəli  yerləşdirilməsi  ictimai 

istehsalın  dinamizminin,    səmərəliliyinin  artırılmasını    təmin  edir.  

Bununla  yanaşı  məhsuldar  qüvvələrin  səmərəli  yerləşdirilməsi 

ictimai  əməyə  qənaət  olunmasını,  əmək  ehtiyatlarından  və  digər 

imkanlardan  məqsədəuyğun  istifadə  edilməsi  yolu  ilə  bir  regionun 

kompleks  qaydada  səmərəli  inkişafını  təmin  edir.  Əhalinin  maddi 

rifah  halının  yüksəldilməsi  şəhərlə  kənd,  zehni  əməklə  fiziki  əmək, 

mədəni-məişəi  xidməti      səviyyəsinə  görə  rayonlar  arasındakı 

fərqlərin aradan qaldırılmasında mühüm rol oynayır. 

Qeyd 

etmək 


lazımdır 

ki, 


məhsuldar 

qüvvələrin 

yerləşdirilməsinin müasir formaları təsərrufatın ərazi üzrə təşkilinin 

təkmilləşdirilməsinə  və  regionların  iqtisadiyyatının  formalaşmasına 

dərin  təsir  göstərir.  Təsərrüfatın  regional  strukturu  bunun  əsasında 

daim  dəyişir,  istehsal  və  sosial  infrastruktur  yenidən  qurulur  və 

genişlənir.  Đstehsalın  müasir  sahələrinin  tərkibinin  genişləndirilməsi 

əsasında  ixtisaslaşdınlmanın  daha  da  inkişaf  etdirilməsi  regionların 

iqtisadiyyatının  strukturunun  keyfiyyətcə  dəyişməsinə  gətirib 

çıxarır. Eyni zamanda, rayonlararası və rayondaxili istehsal əlaqələri 

genişlənir.  Müxtəlif  səviyyəli  ərazi  istehsal  birləşmələrinin  miqdarı 

artır. 


Đctimai 

istehsalın 

ərazi 

üzrə 


təşkili 

müəyyən 


qanunauyğunluqların təsirinin nəticəsidir. Bu qanunauyğunluqlar öz 

növbəsində  hər  hansı  bir  cəmiyyətdə  iqtisadi  qanunların  spesifik 

təzahür formarıdır. Xalq təsərrüfatının iqtisadi qanunlarla bağlı ərazi 

üzrə  təşkilinin  qanunauyğunluqlarını  bilmək  təkcə  onların  obyektiv 

istiqamətini  və  xarakterini  müəyyən  etmək  deyil,  həm  də  bu 

qanunauyğunluqları  tətbiq  etməyi  bacarmaq,  yəni  onlardan 

iqtisadiyyatın  konkret  inkişaf  mərhələsində,  ayrı-ayrı  rayonların 

konkret sosial-iqtisadi şəraitində istifadə etməyi bacarmaq deməkdir. 

Qanunauyğunluqlardan 

istifadə 

mexanizmi 

məhsuldar 

qüvvələrin ərazi üzrə təşkilinin elə metodlarının seçilməsini nəzərdə 

tutur  ki,  bu  zaman  seçilən  metodların  geniş  miqyasda  təzahürünə 

imkan verilməli, həm də qanunauyğunluqlar biri-biri üçün qarşılıqlı 

əlaqədə  olmalıdır.  Ümumiyyətlə,  buradan  belə  nəticə  çıxır  ki,  xalq 

təsərrüfatının    elmi  sürətdə  əsaslandınlmış  ərazi  təşkili  və    idarə 


edilməsi dövlət siyasətinin əsas qaydalarının, yəni xalq təsərrüfatının 

ərazi  üzrə  təşkili  prinsiplərinin  işlənib  hazırlanması  ilə  nəticələnir. 

Məlum  olduğu  kimi  xalq  təsərrüfatının  ərazi  üzrə  təşkili  müəyyən 

qanunauyğunluqların  təsiri  altında  təşəkkül  tapır.  Onlardan  da 

idarəetmə  prosesində  istifadə  olunur.  Həmin  qanunauyğunluqlar 

əsasən aşağıdakılardan ibarətdir. 

1) Đctimai istehsalın səmərəli inkişafı əsasında istehsalın yeni 

mütərəqqi  formalarının  -  ərazi-istehsal  komplekslərinin  yaradılması 

və inkişaf etdirilməsi. 

Məhsuldar 

qüvvələrin 

ərazi 


üzrə 

təşkilinin 

əsas 

qanunauyğunluqlarından  biri  də  bundan  ibarətdir  ki,  ərazinin  hər 



yerində,  bütün  iqtisadi  rayonlarda,  şəhərlərdə,  qəsəbələrdə  iqtisadi 

potensial  səmərəli  şəkildə  daim  artırılmalıdır.  Đstehsal  sahələrindən, 

təbii  ehtiyatlardan  və  əmək  ehtiyatlarından  təqribən  eyni  səviyyədə 

istifadə  olunmaqla  müxtəlif  miqyaslı  ərazi-istehsal  kompleksləri 

yaradılsın. Ən əvvəl məhsuldar qüvvələrin ərazi təşkilinin mütərəqqi 

forması  olan  ərazi-istehsal  kompleksinin  mahiyyətini  düzgün 

müəyyən etmək lazımdır. 

Yuxarıda  deyilənlər  aydın  göstərir  ki,  məhsuldar  qüvvələrin 

səmərəli  yerləşdirilməsi  cəmiyyətin  inkişafında  olduqca  böyük  rol 

oynayaraq  ictimai  istehsalın  səmərəliliyinin  artırılmasına  müsbət 

təsir  göstərir.  Bu  təsirin  daha  da  artırılması  məhsuldar  qüvvələrin 

yerləşdirilməsinin  qanunauyğunluqları,  prinsipləri  və  amillərinin 

tam, hərtərəfli və düzgün nəzərə alınmasından çox asılıdır. 

Məhsuldar qüvvələrin yerləşdirilməsinin təkmilləşdiriiməsinə 

yönəldilmiş  kompleks  tədbirlərin  həyata  keçirilməsi  sosial-iqtisadi 

inkişafı  sürətləndirməyin  və  ictimai  istehsalın  səmərəliliyini 

yüksəltməyin  mühüm  amilidir.  Odur  ki,  region  və  dövlətlərdə 

iqtisadi və sosial inkişafın səmərəli əlaqələndirilməsini təmin etmək, 

xalq  təsərrüfatı  kompleksində  onların  qarşılıqlı  fəaliyyətini 

yaxşılaşdırmaq  məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsində  mütərəqqi 

irəliləyişləri həyata keçirmək daha real zərurətə çevrilmişdir. 

Ərazi-istehsal kompleksləri müvafiq regionların olduğu yerli 

ehtiyatlardan  daha  səmərəli  istifadə  etmək,  onların  inkişafı 

qarşısında  duran  bir  sıra  vacib  sosial-iqtisadi  problemlərin  həllini 

sürətləndirməklə  yanaşı,  maliyyə,  əsaslı  vəsait,  torpaq  ehtiyatlarına 

və s. əhəmiyyətli dərəcədə qənaət etməyə imkan verir. Başqa sözlə, 



ərazi  istehsal  kompleksləri  ictimai  istehsalın  intensiv  relsə 

keçirilməsinin bütün əsas tələblərini özündə birləşdirir. 

Ərazi-istehsal  komplekslərinin  formalaşması,  təsərrüfatın 

ərazi  üzrə  təşkilinin  daha  səmərəli  amili  kimi,  ictimai  istehsalın 

inkişafının  və  ərazi  əmək  bölgüsünun  yüksək  səviyyəsinə  uyğun 

gələn  qanunauyğun  prosesdir.  Bu,  əsaslı  tikintinin  həyata 

keçirilməsinin, 

kapital 


qoyuluşlarının 

ödəmə 


müddətinin 

qısaldılmasının, 

cari 

və 


nəqliyyat 

xərclərinin 

həcminin 

azaldılmasının, 

dövriyyə 

vəsaitlərinin 

dövriyyəsinin 

sürətləndirilməsinin, 

infrastrukturun 

qeyri-istehsal 

sferasının 

yaradılmasına  və  fəaliyyət  göstərməsinə  sərf  olunan  vəsaitə  qənaət 

olunmasının,  təbii  və  iqtisadi  ehtiyatlardan  kompleks  istifadə 

edilməsinin daha səmərəli yoludur. 

Məhz  buna  görə  də  ərazi-istehsal  kompleksləri  hazırda 

iqtisadi  rayonlarda  və  habelə  bütövlükdə  ölkə  üzrə  məhsuldar 

qüvvələrin  yerləşdirilməsinin  qanunauyğunluqlarından  birini  təşkil 

edir. 


Bunu  da  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  məhsuldar  qüvvələrin 

yerləşdirilməsinin  ərazi-istehsal  kompleksləri  formasında  həyata 

keçirilməsi  zamanı  əldə  olunan  səmərə  təkcə  ixtisaslaşmış  sahələr 

arasında  düzgün  istehsal-texnoloji  əlaqə  yaradılması  hesabına  deyil 

habelə  ixtisaslaşmış  sahə  ilə  əlaqədar  istehsal  sahələri  arasında 

optimal  qarşılıqlı  əlaqələrin  təmin  olunması  hesabına  əldə  olunur. 

Digər  tərəfdən,  müəyyən  regionda  ixtisaslaşmış  sənaye  sahələrinin 

sayı  yerli  təbii  sərvətlərin  miqdarı,  tərkibi  və  ictimai  istehsal 

dövriyyəsinə  cəlb  olunmasından  və  ümumiyyətlə,  məhsuldar 

qüvvələrin ümumi inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq az və ya çox ola 

biiər.  Daha  sonra  nəzərə  almaq  lazımdır  ki,  ərazi-istehsal 

komplekslərinin  demək  olar  ki,  hamısı  əvvəlcə  bir  ixtisaslaşmış 

sənaye  sahəsinin  bazasında  meydana  gəlir.  Başqa  sözlə,  ərazi-

istehsal  kompleksinin  tamlığı  üçün  ixtisaslaşmış  sənaye  sahələrinin 

sayı əsas ola bilər. 

Ərazi-istehsal  komplekslərinin  mahiyyətinin  düzgün  başa 

düşülməməsinin 

səbəblərindən 

biri 

əksər 


hallarda 

onların 


mahiyyətcə  iqtisadi  rayon  ilə  eyniləşdirilməsidir.  Əlbəttə,  bu  iki 

anlayış  arasında  oxşarlıq  çoxdur.  Bununla  belə,  ərazi-istehsal 

kompleksləri  və  iqtisadi  rayon  mahiyyət  etibarilə  eyni  anlayışlar 

deyildir.  Đqtisadi  rayon  müəyyən  edildiyi  ərazinin  bütün  sahələrini 



həm  məkan,  həm  də  təsərrüfat  fəaliyyəti  nöqteyi-nəzərindən  tam 

əhatə  etdiyi  halda,  ərazi-istehsal  kompleksinə  daxil  olan  sahələrin 

sayı  və  onun  məkan  ölçüsü  iqtisadi  rayondan  kiçik  olur.  Bundan 

başqa,  iqtisadi  rayon  zəngin  təbii  sərvətlərə,  sərbəst  əmək 

qabiliyyətli əhaliyə, əlverişli nəqliyyat-cöğrafı mövqeyə və s. malik 

ola  bilər.  Lakin  müxtəlif  obyektiv  səbəblər  üzündən  onlar  ictimai-

istehsal  dövriyyəsinə  tam  cəlb  olunmaya  bilər.  Ərazi-istehsal 

kompleksləri  üçün  isə  əksinə,  bu  ehtiyatların  ictimai  istehsal 

dövriyyəsinə  cəlb  edilməsi,  həmin  ərazinin  malik  olduğu  ehtiyatlar 

və  digər  əlverişli  imkanların  artıq  reallaşdırılması  və  yaxud  da  ən 

səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biridir. 

Bir  qayda  olaraq  ərazi-istehsal  kompleksinin  özəyini  sənaye 

təşkil etsə də, kompleksin sahə tərkibi geniş olub xalq təsərrüfatının 

müxtəlif  sahələrini  əhatə  edə  bilər.  Bu  zaman  ərazi-istehsal 

kompleksinin istehsal strukturunun səmərəliliyi istehsalların sayının 

çoxluğu  ilə  deyil,  istehsal  və  istehlak  sahələrinin  müxtəlif 

elementlərinin səmərəli şəkildə əlaqələndirilməsi ilə müəyyən edilir. 

Ərazi-istehsal  kompleksi  yalnız  o  zaman  optimal  sayıla  bilər  ki, 

məhsul  istehsal  və  əhali  üçün  lazımı  həyat  şəraiti  yaradılması 

minimal ictimai əmək məsrəfləri ilə həyata keçirilsin. Ərazi-istehsal 

kompleksinin  sahələri  istehsalın  miqyası  və  səmərəliliyindən,  eləcə 

də  ərazi  əmək  bölgüsündəki  rolundan  asılı  olaraq  ixtisaslaşmış  və 

xidmətedici sahələrə ayrılır. 

Đxtisaslaşmış  sahələrin  əsasını  konkret  şəraitə  uyğun  olaraq 

müxtəlif  sahələrin  müəssisələrinin  iqtisadi  əlaqələri  təşkil  edir.  Bu 

sahələr ərazi-istehsal kompleksinin inkişafının əsas istiqamətlarində 

və  ərazi  əmək  bölgüsündə  əsas  rol  oynayaraq,  məhsulun  ərazi 

təyinatından  asılı  olaraq  rayonlararası  və  rayondaxili  sahələrə 

bölünürlər.  Adətən,  rayonlararası  sahələrə  o  sahələr  aid  edilir  ki, 

onların  məhsulu  əsasən  başqa  rayonlara  göndərilmək  üçün  nəzərdə 

tutulur.  Rayondaxili  ixtisaslaşmış  sahələrin  məhsulu  isə  bir  qayda 

olaraq ərazi-istehsal kompleksinin öz daxilində istehlak olunur. 

Xidmətedici  sahələr  kompleksi  xalq  təsərrüfatının  ayrı-ayrı 

elementiərini  bütöv  şəkildə  birləşdirır.  Bu  bütövlük  ərazı-istehsal 

kompleksinin mühüm əlamətlərindən biri olub, onu istehsalların adi 

ərazi  təmərküzləşməsindən  və  yaxud  qruplaşmasmdan  fərqləndirir 

və  ərazi-istehsal  kompleksinin  məhsuldar  qüvvələrin  ərazi  üzrə 

təşkilinin  bir  forması  kimi  mütərəqqiliyini  müəyyən  edir.  Ərazi-



istehsal  kompleksinin  xidmətedici  sahələri  təsərrüfatın  əsas 

sahələrini  və  əhalinin  tələbatmı  ödəmək  funksiyasını  yerinə  yetirir. 

Ərazi-istehsal  kompleksinin  xidmətediçi  sahələrinə  ilk  növbədə 

maddi  istehsalın  tikinti,  nəqliyyat,  rabitə,  ticarət,  mənzil-kommunal 

təsərrüfatı,  maarif,  səhiyyə  və  s.  aid  edilir.  Burada  onu  göstərmək 

Iazımdır  ki,  bəzi  ərazi-istehsal  komplekslərində  yuxarıda  adları 

çəkilən infrastruktur sahələri ilə yanaşı sənaye və kənd təsərrüfatının 

da  sahələri  olur  ki,  onlar  da  yerli  əhəmiyyət  kəsb  etmir,  lakin 

kompleksin öz tələbatmı ödəyir. 

Məlumdur  ki,  ərazi-istehsal  kompleksləri  müəyyən  ərazi 

daxilində  formalaşır.  Bu  baxımdan,  mövcud  ərazi-istehsal 

komplekslərinin  inkişaf  səviyyəsini  qiymətləndirmək,  onlarda 

istifadə  olunmayan  ehtiyat  mənbələrini  aşkara  cıxarmaq,  istehsal 

strukturunu  daha  da  təkmilləşdirmək,  yeni  formalaşanların  isə 

düzgün  inkişaf  istiqamətinin  planlaşdırılması  və  idarə  olunmasını, 

kompleksə  daxil  olacaq  müəssisələrin  tərkibini  müəyyən  etmək  və 

onların nəzərdə tutulan vaxtda işə salınmasını həyata keçirmək üçün 

və  s.  ərazi-istehsal  komplekslərinin  sərhədinin  düzgün  müəyyən 

edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 

Đqtisadi inkişafm müasir mərhələsində ərazi-istehsal komplekslərinin 

formalaşması  və  inkişafı,  demək  olar  ki,  ayrı-ayrı  bölgələrdə 

məhsuldar 

qüvvələrin 

yerləşdirilməsi 

probleminin 

bütün 


məsələlərini özündə əhatə edir. 

Sənayenin  ərazi  üzrə  daha  bərabər  yerləşdirilməsinə, 

regionların  inkişaf  səviyyəsinin  tarazlaşdırılmasına  dair  işlərin 

genişləndiyi  bir  vaxtda  respublikalarda  və  ayrı-ayrı  regionlarda 

məhəlli istehsal komplekslərinm formalaşması və inkişafı məsələləri 

olduqca  böyük  əhəmiyyət  kəsb  edir.  Ayrı-ayn  rayonların  sənaye 

cəhətdən  inkişafının  təmin  edilməsi,  əmək  ehtayatlanmn  ictimai 

istehsala  daha  səmərəli  şəkildə  cəlb  olunması  və  digər  xalq 

təsərrüfatı vəzifələrinin yerinə yetirilməsində onların malik olduqları 

imkanların  tam  səfərbər  edilməsi  və  s.  məhəlli  ərazi-istehsal 

komplekslərinin  formalaşması  və  inkişafı  yolu  ilə  həyata  keçirilə 

bilər. 


Bir  sözlə,  məhəlli  ərazi-istehsal  kompleksləri  ərazicə  o  qədər  də 

böyük  olmayan  dövlətlərdə  məhsuldar  qüvvələrin  ərazi  üzrə 

təşkilinin  ən  mütərəqqi  formalarmdandır.  Bu  komplekslər  bır  və  ya 


bir  neçə  yerli  ehtiyatların  kompleks  istifadə  olunması  əsasında 

formalaşır və inkişaf edirlər. 

Bir qayda olaraq iri və regional ərazi-istehsal komplekslərinə 

xas olan xüsusiyyət və əlamətlər məhəlli komplekslərində də özünü 

büruzə  verir.  Bununla  belə  məhəlli  ərazi-istehsal  komplekslərinin 

özünəməxsus  bir  sıra  xarakterik  əlamətləri  vardır.  Birincisi,  onların 

sərhədi  iri  ərazi-istehsal  komplekslərinə  nisbətən  daha  kiçik  və 

dəyişkəndir  və  bu  komplekslər  müəyyən  dərəcədə  müvəqqəti 

xarakter  daşıyır.  Bununla  əlaqədar  olaraq  məhəlli  komplekslərin 

mövcudluğu  müəyyən  funksiyaları  yerinə  yetirmək  üçün  tələb 

olunan vaxtda və çərçivədə məqsədəuyğundur. 

Đkincisi,  iri  və  regional  ərazi-istehsal  kompleksləri  ilə 

müqayisədə  məhəlli  kompleksləri  daha  məhdud  olur  və  istehsalın 

texnoloji  həlqələri  onlarda  daha  az  inkişaf  edir.  Bundan  başqa 

məhəlli  komplekslərdə  sahələrin  sayı  daha  az  olur  və  onlar 

arasındakı  əlaqələr  bir  o  qədər  də  intensiv  olmur.  Odur  ki,  məhəlli 

kompleksləri  tərkibinə  daxil  olduqları  regional  ərazi-istehsal 

komplekslərinə  nisbətən  ölkə  miqyasında  daha  az  sayda  məhsul 

istehsalı  üzrə  ixtisaslaşırlar  və  bunun  da  nəticəsində  bir  qayda 

olaraq,  həmin  məhsulların  istehsalında  onların  xüsusi  çəkisı  aşağı 

olur. 

Qeyd 


etmək 

lazımdır 

ki, 

məhəlli 


ərazi-istehsal 

komplekslərinin  formalaşması  və  inkişafı  Azərbaycan  Respublikası 

üçün  xüsusilə  aktualdır.  Bu  ondan  irəli  gəlir  ki,  baxmayaraq,  son 

onilliklərdə  xalq  təsərrüfatının  quruluşunun  yerli  təbii-iqtisadi 

imkanlara müvafiq olaraq daha da təkmilləşdirilməsi sahəsində xeyli 

iş görülmüşdür.  Əvvəlki kimi  yenə də respublikanın ümumi sənaye 

məhsulu  istehsalının  başlıça  hissəsi  Bakı-Sumqayıt  sənaye 

rayonunun payına düşür. Halbuki sənaye cəhətdən zəif inkişaf etmiş 

rayonlar  xeyli  potensial  inkişaf  imkanlarına  malikdirlər.  Bu 

imkanlardan  istifadə  olunması  respublikada  məhsuldar  qüvvələrin 

yerləşdirilməsinin  yaxşılaşdırılması sahəsində qarşıda duran bir sıra 

problemlərin,  o  cümlədən  mövcud  ərazi  nisbətlərinin  ardıcıl  olaraq 

təkmilləşdirilməsi, 

ayrı-ayrı 

rayonların 

inkişaf 


səviyyəsinin 

tarazlaşdırılması,  onların  xammal  ehtiyatlarından  daha  dolğun  və 

səmərəlı 

istifadə 

olunması, 

əmək 


qabiliyyətli 

əhalinin 

məşğuliyyətinin  daha  da  yaxşılaşması  kimi  problemlərin  həlli  üçün 

əlverişli  imkan  yarada  bilər.  Göstərilən  problemlərin,  eləcə  də 



əhalinin  yüksək  təbii  artımı  ilə  səciyyələnən  və  sərbəst  əmək 

ehtiyatlarına  malik  olan  Azərbaycan  Respublikasında  iş  yerlərinin 

sayının  mövcud  əmək  ehtiyatlarına  uyğunluğunun  təmin  edilməsi 

kimi  mühüm  iqtisadi  və  sosial  problemin  müvəffəqiyyətlə  həyata 

keçirilməsində istehsalın ərazilərdə təşkilinin mütərəqqi forması olan 

məhəlli  ərazi-istehsal  komplekslərinin  formalaşması  və  inkişafının 

müstəsna əhəmiyyəti vardır. 

2)  Regionların,  ayrı-ayrı  dövlətlərin  və  iqtisadi  rayonların 

təsərrüfatının qarşılıqlı əlaqədə kompleks inkişafı. 

Bu  qanunauyğunluq  xalq  təsərrüfatının  kompleks  inkişafı, 

rayonlararası əhəmiyyətə malik olan və ictimai əməyin ərazi bölgüsü 

sistemində  ölkənin  bütövlükdə  və  onun  iqtisadi  rayonlarının 

ixtisaslaşmasını  müəyyən  edən  istehsalın  qarşılıqlı  surətdə  əlaqədar 

sahələrinin  məcmusunun  ahəngdar  inkişafını,  region  və  dövlətlərin 

ərazisində  yerləşən  müəssisələrin  tələbatını  iqtisadi  cəhətdən 

səmərəli  ödəyən  istehsal  sahələrinin  eyni  vaxtda  inkişafını  nəzərdə 

tutur. 

Đqtisadi 



rayonların 

təsərrüfatının 

ərazi 

kompleksini 



tamamlayan  sahələr,  eyni  zamanda  xidmət  sahələri  xalq 

təsərrüfıtının  ixtisaslaşmış  sahələrinin  qarşılıqlı  əlaqədə  olmasını 

müəyyən edir. 

Təsərrüfatın  bu  cür  inkişafı  istehsal  vasitələri  və  istehlak 

malları  istehsalı  arasında,  sənaye  və  kənd  təsərrüfatı,  istehsal  və 

bütün  nəqliyyat  növləri  ilə  daşımalar  arasında,  xalq  təsərrüfatı  ilə 

xammal  və  əmək  ehtiyatları  arasında  düzgün  ictimai  istehsalın 

səmərəliliyinin yüksəldilməsinə kömək edir. 

Müasir 

mərhələdə 



ictimai 

istehsalın 

səmərəliliyinin 

yüksəldilməsi  tələbi  ilə  əlaqədar  olaraq,  ayrı-ayrı  regionların 

təsərrüfatlarının  kompleks  inkişafı  müxtəlif  miqyaslı  ərazi-istehsal 

birləşmələrinin  formalaşması  və  inkişafı  probleminin  aktuallığı 

getdikcə artır. 

Region,  dövlət  və  iqtisadi  rayonların  təsərrüfatlannın 

kompleks  inkişaf  etdirilməsi  malik  olduqları  ehtiyatlardan  və 

imkanlardan daha səmərəli istifadə edilməsi əsasında onların inkişafi 

qarşısında duran bir sıra mühüm sosial-iqtisadi problemlərin həllinin 

sürətləndirilməsini nəzərdə tutur. 

Bəzi  dövlətlərdə  indiyə  qədər  təsərrüfat  sahələrinin 

inkişafının  komplekslilik  səviyyəsinin  aşağı  olması  nəticəsində 



məhsuldar qüvvələrin qeyri-qənaətbəxş şəkildə yerləşməsi və sosial-

iqtisadi inkişaf fərqlərinin mövcud olması davam etməkdədir. 

Elə  bu  səbəbdən  də  Azərbaycanın  zəngin  yerli  xammal 

sərvətlərindən 

istifadənin 

ancaq 


ilkin 

emal 


səviyyəsində 

məhdudlaşması,  onların  hazır  məhsul  istehsalı  üçün  sonrakı 

işlənməsinin  zəif  həyata  keçirilməsi  uzun  müddət  davam  etmişdir. 

Nəticədə  istehsal  potensialı  zəif  olan  regionlarda  real  imkanların 

olmasına  baxmayaraq,  sənayenin  müvafıq  sahələrinin  meydana 

gəlməsi müəyyən müddət mümkün olmamışdır. 

Respublikanın  suverenlik  əldə  etdiyi  şəraitdə  məhsuldar 

qüvvələrin  ümumi  inkişaf  səviyyəsinə  görə  regionlar  arasında 

tarixən  yaranmış  fərq  təkcə  iqtisadi  və  sosial  inkişaf  sahəsindəki 

uyğunsuzluqlardan  biri  kimi  yox,  həm  də  siyasi  əhəmiyyət  kəsb 

edən məsələ kimi qiymətləndirilməlidir. 

Ərazi-istehsal  komplekslərinin  formalaşdırılması  rayonların 

kompleks  inkişafının  səmərəsini  yüksəldir.  Həmin  komplekslərdə 

təsərrüfat  qarşılıqlı  əlaqədə  inkişaf  edir,  təbiətin  mühafizəsi  və 

əhalinin  həyat  səviyyəsinin  yüksəldilməsi  vəzifələri  yerinə  yetirilir. 

Müxtəlif  ərazilərin  aqrar-sənaye  komplekslərinin  formalaşdırılması 

çərçivəsində  aqrar-sənaye  inteqrasiyası  buna  kömək  edir.  Məqsədli 

iqtisadi  proqramların  yerinə  yetirilməsi  ölkənin  xalq  təsərrüfatının 

ərazi  üzrə  təşkilinin  müxtəlif  səviyyələrində  kompleksliyin 

yüksəldilməsinə səbəb olur. 

3) Respublikaların, ayrı-ayrı rayonların sosial-iqtisadi inkişaf 

səviyyələrinin  bərabərləşdirilməsi,  şəhərlə  kənd  arasında  mühüm 

fərqlərin  ləğv  edilməsi  xalq  təsərrüfatının  ərazi  üzrə  təşkilinin  əsas 

qanunauyğunluqlarından biridir. 

Hər  bir  iqtisadi  rayonun  təsərrüfatının  hərtərəfli  inkişafı 

rayonlararası ixtisaslaşması ilə yanaşı, kənd və şəhər əhalisinin həyat 

səviyyəsinin daha da yaxınlaşmasına, şəhər ilə kənd arasında sosial-

iqtisadi  və  mədəni-məişət  fərqlərinin  aradan  qaldırılmasına  kömək 

edir.  Đqtisadi  islahatların  ardıçıl  həyata  keçirilməsi  şəhərlə  kənd 

arasında olan qeyri-bərabərliyin ləğv olunmasmı təmin edir. 

Rayonların  iqtisadi  inkişaf  səviyyəsinin  bərabərləşməsi 

ümumən 


ərazidə 

xalq 


təsərrüfatının 

inkişafının 

daha 

da 


sürətlənməsinin ən mühüm amillərindən biridir. Eyni zamanda ayrı-

ayrı  iqtisadi  rayonlarda  istehsal  olunan  milli  gəlirə,  adambaşına 

düşən  sənaye  məhsuluna,  sənaye  və  kənd  təsərrüfatı  istehsalının 


səmərəsinə, əmək məhsuldarlığının səviyyəsinə və sairəyə  görə bir-

birinə getdikcə daha çox yaxınlaşma müşahidə olunur. 

Đstehsalın məskunlaşmaya doğru hərəkəti dövlətlərin və ayrı-

ayrı 


iqtisadi 

rayonların 

iqtisadi 

inkişaf 


səviyyələrinin 

bərabərləşdirilməsinin mühüm vasitələrindəndir. 

Uzun müddət belə hesab edilirdi ki, məskunlaşma avtornatik 

olaraq  istehsala  doğru  meyl  edir.  Buna  görə  də  istehsal  harda  gəldi 

yerləşdirilə bilər. Lakin tədricən məlum oldu ki, məskunlaşmanı bir 

çox  qeyri-xammal  istehsal  sahələrinin,  işçi  qüvvəsinin  cəmləşdiyi 

yerlərdə  də  yerləşdirmək  daha  məqsədəuyğundur.  Bir  çox  hallarda 

yeni  sənaye  müəssisələrinin  yerləşdirildiyi  yeri  dəyişmək  və  lazımi 

yarımfabrikatları  daşıyıb  gətirmək  əhalini  onıın  tikildiyi  yerə  cəlb 

etməkdən daha asan olur. Bu zaman sosial cəhətlər, əhalinin xidmət 

sahələri  müəssisələri  ilə  təmin  olunması  mühüm  rol  oynayır.  Elə 

buna görə də hazırda demoqrafik şərait elədir ki, əhali iqtisadiyyatın 

inkişaf etdirildiyi rayonlarda yerləşdirilir, həm də adambaşına düşən 

sənaye  məhsulu  istehsalının  səviyyəsi  aşağı  olduğu  rayonlara 

«yeridilir».  Məlum  olduğu  kimi,  sənaye  və  kənd  təsərrüfatı  əməyi 

özünün  müəyyən  qarşısı  alınmaz  spesifik  xüsusiyyətlərə  malikdir. 

Kənd  təsərrüfatında  istehsal  vasitəsi  torpaq  sayrlır.  Müəyyən  iqlim 

şəraitində  kənd  təsərrüfatı  işlərinin  mövsümi  olması,  onların 

gedişinin təbii şəraitin xarakteri ilə sıx bağlıhğı ilə əlaqədardır. 

Buna  görə  də  şəhərlə  kəndin  yamlaşmasından  söhbət 

getdikdə  istehsalda  və  məişətdə  istehsalın  mexanikləşdirilməsində, 

mənzil  tikintisində,  təhsilin,  istirahətin,  mədəni-məişət  xidmətinin 

təşkilində  kənd  həyat  tərzinin  şəhər  həyat  tərzinə  yaxınlaşması 

nəzərdə  tutulur.  Lakin  xalis  coğrafi  fərqlər  də  mövcuddur.  Kənd 

yerlərindən şəhərlərə nəqliyyat ilə gəlməyin mümkünlüyü şəraitində 

bir-biri  ilə  qarşılıqlı  əlaqədə  olan  kənd  yaşayış  məntəqələrinin 

şəbəkəsi inkişaf edir. 

Hər bir iqtisadi rayona xalq təsərrüfatı sahəsində ixtisaslaşma 

xasdır,  yəni  onun  təsərrüfatları  göndərdiyi  məhsulun  müəyyən 

hissəsinin  müqabilində  həmin  ərazinin  hüdudları  daxilində  istehsal 

edilməyən və ya kifayət qədər istehsal olunmayan məhsullar alır. Bir 

qayda olaraq ixtisaslaşma məhsulları istehsalı həmin ərazi üçün daha 

əlverişli  olur  və  buna  görə  də  onun  xüsusi  qayğılarının  obyektinə 

çevrilir.  Əməyin  bölgüsü  və  ölkənin  ayn-ayrı  hissələrində  xalq 



təsərrüfatı 

məhsulları 

növlərinin 

istehsalı 

və 

istehlakının 



rayonlararası balansı formalaşır və rayonlararası əlaqələr yaranır. 

Onların    inkişafı    və    intensivliyi    bir    çox  cəhətdən  

rayonlararası nəqliyyatın inkişafından asılıdır. 

Xalq  təsərrüfatının  elmi  surətdə  əsaslandırılmış  inkişafı  və 

idarə  olunması  sahəsində  əməli  fəaliyyətdə  qanunauyğunluqların 

dərk  olunması  dövlət  siyasətinin  əsas  qaydalarının  yəni  məhsuldar 

qüvvələrin  yerləşdirilməsi  və  əraziyə  görə  təşkili  prinsiplərinin 

hazırlanmasına  gətirib  çıxardır.  Bu  zaman  prinsiplər  təkcə  həmin 

qanunauyğunluqları 

deyil, 


həm 

də 


məhsuldar 

qüvvələrin 

yerləşdirilməsinə  təsir  göstərən  bir  sıra  qeyri-iqtisadi  obyektiv 

amilləri nəzərə alır. 

Qanunauyğunluqlardan 

fərqli 


olaraq, 

prinsiplər 

dinamikdir, 

dəyişkəndir,  çünki  iqtisadi,  sosial-siyasi  vəziyyətin,  ayrı-ayrı 

rayonlarda  strateji  cəhətiərin  dəyişməsi  ilə,  habelə  əvvəllər  dərk 

olunmamış  yeni  qanunauyğunluqların  kəşfı  ilə  əlaqədar  olaraq 

prinsiplər  dəyişə  bilir,  buna  görə  də  onların  təsir  müddəti 

məhduddur. 

Prinsiplər  siyasət  deməkdir.  Dövlət  məhsuldar  qüvvələrin 

əraziyə  görə  təşkili  prinsiplərini  formalaşdırır,  həmin  prinsiplərə 

əməl edir, prosesin məcrasını dəyişməyə və onun özünü lazım olan 

istiqamətə  yönəltməyə  çalışır.  Bu  isə  heç  də  həmişə  birdən-birə  və 

tam  şəkildə  mümkün  olmur.  Prinsiplərin  qanunauyğunluqlardan 

fərqi  bundadır.  Onlar  obyektivdir,  onları  aradan  qaldırmaq,  ləğv 

etmək olmaz. 

Qanunauyğunluqlar  ciddi  elmi  təhlil  tələb  edir,  məhsuldar 

qüvvələrin  yerləşməsi  prinsipləri  isə  rəsmi  sənədlər  üzrə  öyrənilir. 

Təbiidir  ki,  tarixi  şərait  nəzərə  alınmaqla  onlar  tənqidi  təhlil 

edilməlidir. 

Prinsiplər  qanunauyğunluqları  və  amilləri  nəzərə  alan  uzun-

müddətli  siyasətin  əsas  qaydaları  və  təsərrüfatçılıq  metodlarıdır. 

Hazırda  məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsi  əsasən  aşağıdakı 

prinsiplər  nəzərə  alınmaqla  həyata  keçirilir.  Đstehsalın  xammal, 

yanacaq, enerji mənbələrinə və istehlak rayonlarına yaxınlaşması. 

Đstehsalın  xammal  mənbələrində,  yanacaq-enerji  ehtiyatlan 

və  məhsul  istehlakı  rayonlarında  yerləşdirilməsi  iqtisadi  cəhətdən 

əsaslandırılmasa, 

ölkədə 


məhsuldar 

qüvvələrin 

səmərəli 

yerləşdirılməsi  mümkün  deyildir.  Göstərilən  amillər  nəzərə 



almmaqla 

istehsalm 

səmərəli 

yerləşdirilməsi 

ən 

mühüm 


qanunauyğıınluqlardan biridir. 

Müəssisələrin  xammal  və  yanacaq-enerji  mənbələrinə 

yaxınlaşdırılması  təbii  xammal  ehtiyatları  ilə  zəngin  olan  yeni 

rayonların  təsərrüfat  baxımmdan  tezliklə  mənimsənilməsinə,  ondan 

kompleks  istifadə  olunmasına  kömək  edir.  Đstehsalın  xammal 

mənbələrində,  yanacaq-enerji  ehtiyatları  və  məhsul  istehlakı 

rayonlarında  yerləşdirilməsinin  iqtisadi  cəhətdən  əsaslandırılması 

səmərəsiz  məsafələrdən  xammal  və  hazır  nıəhsul  daşımalarını 

məhdudlaşdırmaq, 

ləğv 


etmək, 

məhsul 


istehsalının 

bütün 


mərhələlərində  əmək  məsrəfini  azaltmaq  və  deməli,  istehsalın 

səmərəsini  yüksəltmək, ictimai əmək məhsuldarlığını artırmaq üçün 

çox böyük əhəmiyyətə malikdir. 

Sənaye  müəssisələrinin  iqtisadi  rayonlarda  yerləşdirilməsi 

istehsalın və istehlakın artmasına, hasilat sənayesi ilə emal sənayesi 

arasında,  habelə  sənaye  ilə  kənd  təsərrüfatı  arasında  nisbətlərə  dair 

konkret  hesablamalara  əsaslanır.  Bu  və  ya  digər  sənaye  obyekti 

tikmək  üçün  iqtisadi  rayon  seçərkən  həmin  sənaye  sahəsinin 

fəaliyyətdə  olan  müəssisələrinin  mövcudluğu.  iqtisadi  rayonun 

ixtisaslaşması,  onun  müəssisələrinin  kooperativləşməsi,  əmək 

ehtiyatlarının  mövcudluğu,  tikilməkdə  olan  müəssisənin  hazır 

məhsulunu  istehlak  ediləcəyi  rayonlar  və  onun  miqyasları  nəzərə 

alınır. Sənaye müəssisələri texniki tərəqqi nəzərə alınmaqla, iqtisadi 

rayonların  təbii  ehtiyatlarından  daha  səmərəli  istifadə  etmək, 

xammaldan  və  materiallardan  kompleks  istifadə  etmək  və  nəticədə 

minimum  əmək  məsrəfı  ilə  məhsul  istehsalı  üçün  istehsalın 

uyğunlaşdırılması nəzərə alınmaqla yerləşdirilməlidir. 

Đstehsalın 

yerləşdirilməsi 

qanunauyğunluqlarına 

və 

prinsiplərinə  uyğun  olaraq,  bu  və  ya  digər  müəssisənin  tikilməsi 



üçün  iqtisadi  rayon  müəyyən  edilir,  müəssisələrin  yerini 

müəyyənləşdirmək  üçün  lazımi  axtarışlar  və  texniki-iqtisadi 

hesablamalar  aparılır,  tikinti  işləri  görüləcək  rayonun  nəqliyyat 

şəraiti, energetika, xammal və su ehtiyatları aşkara çıxarılır. 

Riyazi  metodların  və  EHM-in  tətbiqi  həm  sahə,  həm  də  ərazi 

baxımından  məhsuldar  qüvvələrin  səmarəli  yerləşdirilməsi  işində 

olduqca  geniş  perspektivlər  açır.  Đqtisadi  rayonların  kompleks 

inkişafı  məsələlərinin  həllində  onlardan  istifadə  olunması  həmin 

rayon daxilində məhsul istehsalına və istehlakına dair real plan əldə 


etməyə, onu maddi, istehsal və əmək ehtiyatları ilə əlaqələndirməyə 

imkan verir. 

Xalq  təsərrüfatı  sahələrinin  yerləşdirilməsi  vəzifələrinin 

yerinə  yetirilməsində  riyazi  metodlar  əməli  cəhətdən  xüsusilə  geniş 

miqyasda  tətbiq  olunur.  Burada  sənayeni  xammal,  yanacaq 

mənbələrinə və istehlaka yaxınlaşdırmaq prinsipi həyata keçirilir. 

Hər  bir  sənaye  müəssisəsi  özünə  xas  olan  yerləşdirilmə 

prinsipinə malikdir. Belə ki, dəmir filizi yataqları rayonlarında və ya 

kokslanan  kömür  hövzələrində,  habelə  xammal  və  yanacaq 

mənbələri  arasında  və  ya  onların  bilavasitə  yaxınlığında  yerləşən 

rayonlarda  iri  metallurgiya  müəssisələri  yerləşdirilir.  Metallurgiya 

müəssisələrinin  xammal  və  yanacaq  mənbələrinə  yaxınlaşması 

onların  uzaq  məsafələrə  daşınması  hallarını  azaldır.  Yeni  qara 

metallurgiya  müəssisələrinin  yaradılması,  habelə  bir  çox  iqtisadi 

rayonlarda kiçik metallurgiyanın inkişafı sənayenin həmin sahəsinin 

coğrafi  baxımdan  yerləşdirilməsini  yaxşılaşdırır.  Mis  əritmə 

müəssisələri  fıliz  yataqları  yaxınlığında  tikilir.  Bu,  mis  filizlərində 

metalın  az  olması  ilə  əlaqədardır.  Odur  ki,  filizləri  uzaq  məsafələrə 

daşımaq sərfəli deyildir. 

Metaltutumlu  maşınqayırma  sahələri  bir  qayda  olaraq, 

metalurgiya  bazalarının  yaxınlığında  yerləşdirilir.  Maşınqayırmanın 

metal  tutumu  az  olan  və  çoxlu  əmək  məsrəfı  tələb  edən  növləri 

əsasən  bol  əmək  ehtiyatları  olan  rayonlarda  yerləşdirilir.  Bir  sıra 

maşınqayırma  müəssisələri  tikilərkən  rayonun  və  şəhərin  əlverişlı 

nəqliyyat-coğrafi vəziyyəti də nəzərə alınır. 

Kimya  sənayesinin  yerləşdirilməsi  başqa  sənaye  sahələrinin 

yerləşdirilməsindən  xeyli  fərqlənir.  Belə  ki,  kimya  sənayesi  məhsul 

istehsalında  mineral,  heyvan,  bitki  mənşəli  xammallardan,  sudan, 

havadan  istifadə  edir.  Göründüyü  kimi  kimya  sənayesinin  ərazi 

təşkili  üçün  geniş  xammal  imkanları  vardır.  Bundan  əlavə,  kimya 

sənayesinin  yerləşdirilməsinə  bir  sıra  amillər  təsir  göstərir.  Misal 

üçün,  kalium  kübrələri  və  soda  istehsalı  bir  qayda  olaraq,  xammal 

mənbələri  yaxınlığında,  kalsium-karbit  istehsalı  xammal  və  ucuz 

elektrik  enerjisi  rayonlarında,  sulfat  turşusu  və  superfosfat  sənayesi 

başlıca olaraq məhsul istehlakı rayonlarında yerləşdirilir, polimerlər, 

müvafiq xammal (neft, qaz, kömür), su ehtiyatları və iri, ucuz enerji, 

yanacaq mənbələri olan rayonlarda istehsal edilir, əczaçılıq sənayesi 

əmək  ehtiyatlarının  cəmləşdiyi  rayonlarda  yerləşdirilir.  Kimya 



istehsalı daha çox su və enerji işlədən sənaye sahəsidir. Buna görə da 

həmin  sənayenin  bir  çox  sahələri  yerləşdirilərkən  onların  su-enerji 

təchizatı  şəraitinə  xüsusi  diqqət  yetirilir.  Xammal  istehsalı 

rayonlarında  yeyinti məhsulları sənayesinin elə sahələri  yerləşdirilir 

ki,  onlar  tez  xarab  olan  xammallardan  istifadə  edirlər.  Məsələn, 

şəkər,  konserv,  yağ,  pendir,  nişasta-patka,  şarabçılıq  (ilkin  şərab 

emalı), meyvəqurutma və s. sahələrini qeyd etmək olar. 

Bir  sıra  hallarda  istehsalın  iqtisadi  cəhətdən  əsaslandırılmış 

yerləşdirilməsi  onun  istehsal  olunan  məhsulun  istehlak  edildiyi 

yerlərə  yaxınlaşdırılmasını  nəzərdə  tutur.  Məsələn,  daşımaların 

səmərəli  təşkili  və  istehsal  xərclərinin  azalması  naminə  neftayırma 

zavodları  başlıca  olaraq,  neft  məhsulları  istehlakı  rayonlarında 

yerləşdirilir. 

Hazır  məhsul  istehlakı  rayonlarında  (xammal  bazalarının 

mövcudluğu  nəzərə  alınmaqla)  mədən,  yüngül  sənaye  və  yeyinti 

məhsulları sənayesi üçün avadanlıq buraxan maşınqayırma sahələri, 

habelə  traktorqayırma  və  kənd  təsərrüfatı  maşınqayırma  sənayesi 

yaradılır.  Şəkər  zavodları  üçün  avadanhq  əsasən  başlıca  şəkər 

çuğunduru  istehsalı  rayonlarında  buraxılır.  Məhsul  istehlakı 

rayonlarında,  ilk  növbədə  iri  sənaye  mərkəzlərində  yeyinti 

məhsulları  sənayesinin  bir  çox  sahələri,  məsələn,  unüyütmə, 

çörəkbişirmə, üzlü süd məhsulları sahələri və başqa sahələri inkişaf 

etdirilir.  Tərəvəz-kartof  və  süd  məhsulları  istehsalı  iri  şəhərlərin  və 

sənaye mərkəzlərinin yaxınlığında təşkil olunur. 

Istehsal sahələrinin xammal mənbələrində, yanacaq-enerji və 

məhsul  istehlakı  rayonlarında  yerləşdirilməsinin  iqtisadi  cəhətdən 

əsaslandırılması  ölkələrin  və  onların  iqtisadi  rayonlarının  təbii, 

iqtisadi və əmək ehtiyatlarından səmərəli istifadə olunmasına, əmək 

məhsuldarlığının daha da yüksəlməsinə və məhsulun maya dəyərinin 

aşağı düşməsinə səbəb olur. 

Məhsuldar  qüvvələrin  inkişafında  və  yerləşdirilməsində 

beynəlxalq 

əmək 

bölgüsünun 



üstünlüklərindən 

və 


iqtisadi 

faydalılığından istifadə edilir. 

Azərbaycan  Respublikasında  istehsalı  inkişaf  etdirmək  və 

onu  səmərəli  yerləşdirmək  tədbirlərini  həyata  keçirərkən,  xarici 

ölkələrlə  əməkdaşlığı  dərinləşdirmək  və  təkmilləşdirmək,  iqtisadi 

inteqrasiyanı  inkişaf  etdirmək  vəzifələri,  habelə  dünya  təsərrüfat 

sistemində ictimai əməyin səmərəli bölgüsü vəzifələri rəhbər tutulur. 


Beynəlxalq  əmək  bölgüsü  iqtisadiyyatın  inkişafında  düzgün 

nisbətlər  yaranmasına  və  onların  hər  birinin  xalq  təsərrüfatında  hər 

bir  dövlətin  hüdudları  daxilində  məhsuldar  qüvvələrin  səmərəli 

yerləşdirilməsinə,  onların  əmək  və  maddi  istehsal  ehtiyatlarından 

daha səmərəli istifadə olunmasma kömək edir. 

Hər  hansı  bir  dövlətin  beynəlxalq  əmək  bölgüsündə  fəal 

iştirakı  hər  şeydən  əvvəl  ixtisaslaşdırılmış  ixrac  sahələrinin, 

yardımçı  sahələrin  və  istehsalın  sürətli  inkişafını  müəyyən  edir  ki, 

bu  da  yeni  sənaye  mərkəzlərinin,  iri  müəssisələrin  yaradılmasına 

gətirib  çıxarır.  Öz  növbəsində  bunlar  mövcud  sənaye  qovşaqlarının 

strukturunu dəyişdirir. Onların yaranması üçün yeni nəqliyyat yolları 

çəkilir.  Əlavə  enerji  qurğuları,  tikinti  bazaları  yaradılır.  Xidmət 

müəssisələrinin mürəkkəb sistemi meydana gəlir. Bütün bunlar ayrı-

ayrı rayonlann daxili ərazi strukturunu, rayondaxili və rayonlararası 

əlaqələrin nisbətlərinin xarakterini dəyişir. 

Hər hansı bir ölkənin iqtisadi inteqrasiyasının istiqamətləri və 

elmi-texniki  tərəqqiyə  dair  kompleks  proqramını  həyata  keçirilməsi 

onların  təsərrüfatında,  o  cümlədən  istehsalın  sahəvi  və  ərazi 

strukturunda,  müəyyən  müsbət  dəyişikliklərin  baş  verməsinə  imkan 

yaratmışdır. 

Azərbaycan  Respublikasının  təbii  sərvətlərindən  səmərəli 

istifadə  olunmasında,  məhsuldar  qüvvələrin  sürətlə  inkisaf 

etdirilməsində  1994-cü  ilin  sentyabrında  xarici  iri  neft  şirkətləri  ilə 

bağlanılmış «Əsrin müqaviləsi»nin müstəsna əhəmiyyəti olmuşdur. 

Müqaviləyə 

əsasən 


Bakı-Tbilisi-Ceyhan 

və 


Bakı-

Novorossiysk  magistral  əsas  ixrac  neft  boru  kəmərlərinin  çəkilməsi 

deyilənlərə  subutdur.  Đnşa  edilmiş  neft  kəməri  boyunca  iri  sənaye 

obyektlərinin  tikilməsi,  kəmərin  çəkilişi  üçün  tikinti  təşkilatlarının 

yaradılması,  yeni  qəsəbələrin  salınması,  sosial-mədəni  obyektlərin 

tikilməsi, 

əlavə 

nəqliyyat 



yollarının 

çəkilməsi, 

iri 

neft 


terminallarının  yaradılması  və  s.  həyata  keçirilir.  Yeni  tikinti 

təşkilatlan  müvafiq  rayonların  inkişafının  böyük  amilinə  çevrilir, 

kəmər boyu  yerləşən bütün sistem isə iqtisadi cəhətdən fəal zonaya 

aitdir. 


Getdikcə  daha  da  güclənən  dövlətlərarası  ixtisaslaşma  və 

kooperativləşmə  rayonların  və  tam  bir  sıra  sənaye  qovşaqlarının  və 

mərkəzlərinin daxili strukturuna müsbət təsir göstərir. Respublikanın 

ərazisində yerləşən bir sıra iri sənaye qovşaqlarının və mərkəzlərinin 



daxili  strukturuna  müsbət  təsir  göstərir.  Respublikanın  ərazisində 

yerləşən  bir  sıra  iri  sənaye  müəssisələri  xarici  ölkələrlə  müxtəlif 

kooperasiya  əlaqələrinin  təsiri  altında  formalaşır.  Xarici  ölkələrin 

iştirakı ilə birgə müəssisələr yaratmaq prosesi güclənir. 

Məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsi  təsərrüfatın  inkişafına  və 

onun  ünsürlərinin  qarşılıqlı  fəaliyyətinə  həlledici  təsir  göstərən 

obyektiv  prosesləri  əks  etdirir.  Məhsuldar  qüvvələrin  inkişafı  və 

ərazi  təşkili  müəyyən  amillərin  təsiri  altında  baş  verir.  Həmin 

amillərdən aşağıdakıları qeyd etmək olar: 

a)  istehsalın  yerləşdirilməsi  şəraitinə  təsir  edən  və  hətta  onu 

dəyişdirən  elmi-texniki  tərəqqi  ilə  bağlı  texniki-iqtisadi 

amillər: 

b)  təbii ehtiyatlann kəşfi və təbii şəraitlə əlaqədar olan və ətraf 

mühitin mühafızəsi iiə bağlı təbii amiilər; 

c)  keçmişin  əmək  vərdişlərini,  məskunlaşma  xüsusiyyətini  əks 

etdirən tarixi amillər; 

d)  sosial  (əhalinin  həyat  şəraiti  ilə  bağlı),  habelə  siyasi,  hərbi-

strateji və başqa amillər. 

Prinsiplərdən  fərqli  olaraq  amillərin  təsiri  təkamül  yolu  ilə  və 

nisbətən sakit dəyişir, prinsiplər çox vaxt siyasi xarakter daşıyır. 

Xalq  təsərrüfatının  ərazi  strukturuna  təsir  xüsusıyyətlərinə  görə 

bütün  amilləri  (texniki-iqtisadi,  təbii,  tarixi,  sosial-iqtisadi)  şərti 

olaraq  ədalətli  (sabit)  və  dinamiklik  (inkişaf)  amillərə  bölmək  olar. 

Eyni  zamanda  ərazi  strukturunun  inkişafının  (dinamikasının)  Özü 

əməyin  coğrafi  bölgüsünün  dərinləşməsi  təsərrüfatı  ərazi  təşkilinin 

mürəkkəbləşməsi  ilə  səciyyələnir.  Buna  görə  də  dinamiklik 

amillərini  öz  növbəsində  intensiv  (əsasən  dərin  inkişafa  təsir 

göstərən)  amillərə  və  ekstensiv  (eninə  inkişafı  müəyyən  edən) 

amillərə bölmək olur. 

Qeyd  edildiyi  kimi,  xalq  təsərrüfatının  ərazi  üzrə  təşkili  təkcə 

onun ünsürlərinin  yerləşdirilməsi deyil, həm də  qarşılıqlı fəaliyyəti, 

qarşılıqlı  surətdə  bir-birini  tamamlaması  və  bərabər  tabeliyidir. 

Qarşılıqlı  fəaliyyət  amilləri  xammaldan,  ərazidən,  nəqliyyatdan, 

əmək  ehtiyatlarından,  tullantılardan  birgə  istifadə  edən  istehsalın 

ərazicə bir-birinə yaxınlaşmasının iqtisadi səmərəsini müəyyən edir, 

yəni  təsərrüfatın  ünsürləri  arasında  əlaqələrin  xarakterinə  və 

intensivliyinə təsir göstərir. 


Eyni  rayonlar  bəzən  müxtəlif  sahələrin  bir  çox  sənaye 

müəssisələrinin  yerləşdirilməsi  üçün  əlverişli  olurlar.  Lakin  bir  sıra 

resurslar  (su,  enerji,  yanacaq,  əmək  və  s.)  məhdudluq  təşkil  edə 

bilər. Bu bütün istehsal sahələrinin rayonda yerləşdirilməsi imkanını 

müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırır. 

Eyni  zamanda  yeni  yataqların  kəşf  edilməsi  sənaye  sahələrinin 

rayonda yerləşdirilməsi imkanını müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırır, 

həmçinin  yeni  yataqların  kəşf  edilməsi  sənaye  sahələrinin  rayonda 

əlavə yerləşdirilməsi üçün həlledici amilə çevrilə bilər. Buna görə də 

ayrı-ayn amillərin təsiri çoxcəhətli, müxtəlif istiqamətli ola bilər. Bu, 

hər şeydən əvvəl mürəkkəb kompleks amillərə aiddir. 

Təbii amil mühüm çoxcəhətli kompleks amildir. Təbii şəraitin və 

ehtiyatların  özünün  varlığı  bir  çox  hallarda  ərazinin  iqtisadi 

inkişafını ən güclü amilinə çevrilir. Eyni zamanda təbii ehtiyatlardan 

kompleks  istifadə  edilməsi  təbiətin  və  ətraf  mühitin  qorunması 

problemini kəskin şəkildə qarşıya qoyur. 

Ekoloji  amil  təbii  ehtiyatlardan  kompleks  istifadənin  yeni 

amilinə  və  stımuluna  çevrilir.  Ekoloji  problem  müasir  dövrün  ən 

mühüm  təbii-elmi  və  sosial-iqtisadi  problemlərdən  biridir. 

Bəşəriyyətin  rifahı  xeyli  dərəcədə  onun  düzgün  həllindən  ibarətdir. 

Bu  problemin  vacibliyi  və  kəskinliyi  təbii  ehtiyatların  daha  çox 

tükənməsi  və  ətraf  mühitin  çirklənməsi  prosesi  ilə  müəyyən  edilir. 

Bu  isə  məhsuldar  qüvvələrin  inkişafı  yolunda  əngələ  çevrilir.  Təbii 

tarazlığı  saxlamaq  məqsədilə  tullantısız  istehsalat  zərurətə  çevrilir. 

Həmin  istehsalat,  təbii  xammaldan  kompleks  istifadə  olunması  və 

onun emalı ilə əlaqədardır. Bununla birlikdə ekoloji amil torpaqdan 

səmərəli  istifadə  olunmasını,  onun  rekultivasiyasını  tələb  edir. 

Ekoloji  amil  nəzərə  alınmaqla  hasilat  miqyasları,  təbii  şəraitdən  və 

təbii ehtiyatlardan istifadə olunma məhdudlaşdırılır, bəzi halda hətta 

onlardan istifadə olunması tamamilə qadağan edilir. 

Ərazi  amili  hazırda  və  xüsusən  perspektivdə  böyük  əhəmiyyət 

kəsb edir. Onun təsiri çoxcəhətlidir. Bir tərəfdən o məhdudlaşdırma 

amili,  başqa  bir  halda  fəallaşdırma  amili  sayılır.  Perspektivdə  bu 

amil  ölkənin  əsas  rayonlarının  inkişafının  intensiv  yolunu 

stimullaşdıracaq,  ərazidən  istifadə  olunmasının  bu  və  ya  digər 

variantının  məqsədəuyğunluğunu  müəyyən  etmək  üçün  diqqətli 

hesablamalar  aparılmasını  və  həmin  varianta  qiymət  verilməsini 

tələb 


edəcəkdir. 

Məhsuldar 

qüvvələrin 

müasir 


dövrdə 

yerləşdirilməsinin  cox  mühüm  və  çoxcəhətli  kompleks  amili 

əhalidir,  xüsusən  əmək  ehtiyatlarıdır.  Əhalinin  zəif  artımı,  elmi-

texniki  inqilab  dövründə  əmək  ehtiyatlarına,  onların  təhsil 

səviyyəsinə və peşə hazırlığına tələbiərin  yüksəlməsi insan əməyini 

daha  qiymətli  edir.  Yeni  demoqrafık  vəziyyət  yaranmışdır.  Belə 

vəziyyət  məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsinə  getdikcə  daha  çox 

təsir 

göstərir. 



Məhsuldar 

qüvvələrin 

yerləşdirilməsi 

qanunauyğunluqları  xeyli  dərəcədə  insan  amili  ilə  bağlıdır.  Bu, 

respublika,  rayon  soviyyələrində  daha  yaxşı  hiss  olunur.  Məsələn, 

komplekslik,  iqtisadi  səmərə  ərazinin  bir  çox  rayonlarında  ən  yeni 

sahələrin  daha  da  artırılması  zərurətıni  irəli  sürür.  Bunlar  əsasən 

qadın  və  ya  kişi  əməyinin  tətbiq  edildiyi  tam  sahələrdir,  eyni 

zamanda  işçi  qüvvəsindən  tam  istifadə  olunması  kimi  sosial 

problemlər qarşıya çıxır. 

Hazırda  ayrı-ayrı  ölkələrin  əhalisi  ilə  bağlı  olan  sosial  amillər 

məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirilməsinə  getdikcə  daha  çox  təsir 

göstərməyə  başlayır.  Beləliklə,  hər  bir  rayonda,  hər  bir  konkret 

ərazidə  məhsuldar  qüvvələrin  yerləşdirüməsinin  müəyyən  şəraiti 

təşəkkül tapmışdır. 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   29


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə