Рамазан Мяммядов Сумгайыт щадисяляри



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə4/8
tarix07.12.2016
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Крунк дурнадырмы? 
 
        Гаты  ермяни  миллятчиси  шаиря    Силва  Капутикйан 
«Гарабаь»  щярякатыны  «йенидянгурманын,  кцтлялярин 
сосиал  фяаллыьынын  мящсулу»  адландырмышдыр.  Дашнаклар 
анасы  Силванын  бу фикри иля йалныз о мянада  разылашмаг 
олар ки,  М.Горбачовун йенидянгурма сийасяти  Гара-
баь  уьрунда  цмуммилли  ермяни  щярякатына  тякан 
вермиш, онун  цзя  чыхмасы вя легаллашмасы цчцн мцнбит  
шяраит  йаратмышдыр.  
Даьлыг  Гарабаьда  да  ермянилярин    сепаратчылыг 
щярякаты  эцъ  топламаьа,  фяаллашмаьа,  баш  галдырмаьа 
башламышды.  Бурада  вилайятин    Азярбайъанын  тяркибин-
дян  чыхарылараг    Ермянистана  бирляшдирилмяси    уьрунда 
мцбаризяйя  рящбярлийи  «Гарабаь» комитясинин  вилайят  
мяркязиндя йарадылмыш филиалы - «Крунк»  тяшкилаты щяйа-
та кечирирди.  
Бу  тяшкилатын  фяалиййяти  иля  баьлы  мцхтялиф  мянбя-
лярдя    эюстярилир  ки,  крунк  сюзц  ермяни  дилиндя  дурна 
демякдир вя эуйа  Гарабаь ермяниляринин «вятян щясря-
тиня» ишарядир.  
Лакин  «Крунк»  сюзцнцн  лексик-семантик  мяна 
тутумунда  бядии  бянзятмянин  “dурна”  пайындан  гат-
гат  артыг  олан  вя  сепаратчы-миллятчи    ермяни  мягсядля-
риня, реаллыгларына  даща уйьун  эялян диэяр бир мяна  да 
вар  иди.  Ермяни  сепаратчыларынын  перспектив    мягсяд-
ляриндян    бихябяр  олан    кянар    мцшащидячилярдян  эизля-
дилмиш    щямин  мяна    «крунк»    сюзцнцн  рус  дилиндя 
абrевиатура  кими  ачылышында  цзя  чыхырды:  «КРУНК  = 
Кoмитет  Револйутсионного  Устrойства  Нагорного 
Карабаха»,  йяни  «Даьлыг  Гарабаьын  Ингилаби  Тяшкили 
Комитяси»!?  Гейд  етмяк  лазымдыр  ки,  «крунк»-чулар 

 
53 
юзляри мящз бу икинъи мянайа цстцнлцк верирдиляр вя щеч 
дя буну эизлятмяйя чалышмырдылар.  
«Гарабаь»  комитясиндя  олдуьу  кими,  «Крунк» 
тяшкилатында  да  ишсиз-пешясиз,  аваралыг  едян,  бош-бекар 
адамлар  дейил,  ня  етдикляринi    чох  эюзял  дярк  едян 
инсанлар -  дювлят идаря, мцяссися вя тяшкилатларында ишля-
йян,  дювлят  бцдъясиндян  ямяк  щаггы  алан,  яслиндя  ися  
дювлятин  ялейщиня    йюнялмиш  фяалиййятя  цстцнлцк  верян, 
онун    даьыдылмасына,  сцгутуна  чалышан  вязифя  сащибляри 
олмушдур.  
«Крунк»-ун  сядри  Аркади  Манучаров  узун  илляр 
вилайят  Sянайе  Tикинти  материаллары  комбинатынын  
директору  иди.  Дювлятин,  халгын  кцлли  мигндарда  малыны 
мянимсяйиб  бюйцк  капитал  сащиби  олмушду.    Даьлыг 
Гарабaьда ян варлы, щяр йердя сюзц кечян, щятта вилайят  
партийа-совет органларында  истянилян гəрарын гябул едил-
мясиндя,  кадр  сийасятинин  формалашмасында  вя  щяйата 
кечирилмясиндя  щялледиъи  сяся    малик  олан,  миллятчи, 
сепаратчы  вя  террорчу  даирялярдя    хцсуси  нцфузу  олан, 
онлара  рящбярлик  вя  щавадарлыг  едян,  эюстяришляр  верян, 
Гарабаь  уьрунда  антиазярбайъан  цмуммилли  eрмяни 
щярякатынын  С.Капутикйан,  С.Ханзадйан,  З.Балайан, 
Г.Старовойтова, 
А.Нуйкин 
вя 
башгалары 
кими 
идеологлары,  тяблиьатчылары    вя  тяшвигатчыларына    санбаллы 
малиййя  дястяйи  верян,  кцлли  мигдарда  пул  вясаити 
пайлайан  гаты бир миллятчи иди. Она эюря щеч дя тясадцфи 
дейилдир ки, Dаьлыг  Гарабаьда гейри-гануни йарадылмыш 
илк  сепaратчы    тяшкилатын  –  «Даьлыг  Гарабаь  Мухтар 
Вилайятинин  Ермянистан  ССР  иля  бирляшдирилмяси»  
комитясинин  дя  сядри  мящz  щямин  А.Манучаров 
сечилмишди.         
Аркади  Манучаров  еля-беля  ади,  сырави  миллятчи 
дейилди.  Онун  миллятчилийини  Р.Аракелов  «Нагорный 

 
54 
Карабах:    виновники  траqедии  известны»  адлы  китабында 
беля  характеризя  едир:  «О,  сон  дяряъя  ядалы,  юзцнц 
щамыдан  йцксяк  тутан  адам  иди,  онун  миллятчилийи  ися 
хырда-пара  тарихи  яфсанялярля  кифайятлянян,  йахуд  да 
эуйа  азярбайъанлыларын  эцнащы  уъбатындан    ярзаг 
мящсуллары  чатышмазлыьындан  эилей-эцзар  едян  сырави 
ермянинин  примитив  миллятчилийиндян  кюклц  сурятдя 
фярглянирди.  Онун  миллятчилийи    йцксяк  тябягядян  олан 
аьа, 
«сащибмянсяб» 
миллятчилийи 
иди. 
Онун 
шющрятпярястлийи,  фикирляри,  дцшцнъяляри,  мягсяд  вя 
мярамлары щятта З.Балайанын  иддиа  етдикляриндян гат-
гат йцксяк иdи. Щяля дя мяня еля эялир ки, А.Манучаров 
ширин  хяйалларда    юзцнц  мцстягил  Ермянистанын 
тяркибиндя  «Арсак»  вилайятинин  губернатору  кцрсц-
сцндя,  дювлят  сявиййясиндя  мцщцм  гярарлар  гябул  
едилянлярдян бири кими эюрцрдц» (с.63) 
«Крунк»  тяшкилатынын  вилайятдя  щансы  тясир 
даирясиня малик  олдуьу барядя охуъуларымызда ъцзи дя 
олса тясяввцр йаратмаг цчцн  тяшкилатын фяал цзвляриндян 
бязиляри  щаггында  да  гыса  мялумат    вермяйи  ваъиб 
сайырыг. Буйурун, таныш олун вя юзцнцз нятиъя чыхарын:  
    *Акопйан  Вартан  (Славик)  Манвелович  –  1946-ъы  ил 
тявяллцдлц, Азярбайъан Йазычылар Иттифагынын ДГ Вилайят 
шюбясинин мясул катиби; 
    *Капапетйан  Аркади  Мuрадович  –  1926-ъы  ил  тявял-
лцдлц, ДГ Вилайят Комсомол Комитясинин тялиматчысы; 
    *Григорйан    Щамлет  Вагаршакович  –  1941-ъи  ил 
тявяллцдлц,  физика-рийазиййат  елмляри  намизяди,  Степа-
накерт Дювлят Педагожи Институтунун Йерли Комитясинин 
сядри;  
    *Арушанйан  Борис  Серэейевич  –  1948-ъи  ил  тявяллцдлц, 
Степанакерт Електрик лампалары заводунун директору;  

 
55 
*Кючярйан  Роберт  Сетракович  –  1954-ъц  ил  тявял-
лцдлц, Гарабаь Ипяк комбинатынын партийа  комитясинин  
биринъи  катиби,  Азярбайъан  КП    Степанакерт  шящяр 
партийа    комитясинин  цзвц  («Гарабаь»  дальасында 
сонралар  Ермянистан  Республикасынын  президенти 
вязифясинядяк  йцксяляъяк);  
*Галстйан  Жанна  Эеорэийевна  –  1948-ъи  ил 
тявяллцдлц,  Степанакерт  Драм    театрынын  актрисасы, 
Азярбайъан ССР-нин ямякдар артисти;  
*Хачатрйан Серэей Ованесович – 1922-ъи ил тявяллцд-
лц, Гарабаь Ипяк Комбинатынын мцщяндиси;  
*Мовсесйан  Щамлет  Мовсесович  –  1938-ъи  ил  тявял-
лцдлц,  физика-рийазиййат  елмляри  намизяди,  Степанакерт 
Дювлят Педагожи Институтунун баш мцяллими
*Аьаъанйан Ролес Эеорэийевич – 1947-ъи ил тəвяллцд-
лц, 20 №-ли Йол Тикинти идарясинин ряиси;  
*Мирзойан  Максим  Михайлович  –  1947-ъи  ил 
тявяллцдлц, 2718-ъи автоколонун ряиси, Степанакерт шящяр 
партийа комитясинин цзвц, шящяр  советинин депутаты;  
*Бяйлярйан  Рачйа  Михайлович  –  1934-ъц  ил 
тявяллцдлц, «Советакан Гарабаь» гязетинин мядяниййят 
вя ядябиййат шюбясинин мцдири;  
*Шащвердов Серэей Норикович – 1966-ъы ил тявяллцдлц,  
Степанакерт Дювлят Педагожи Институтунун В курс тяля-
бяси; 
*Марутйан Валери  Йервандович  –  1943  –ъц ил тявял-
лцдлц,  Вилайят  хястяханасында  ъярращиййя  шюбясинин 
мцдири;  
*Барсегйан Максим Грантович – 1956-ъы ил тявяллцд-
лц, 8 №-ли орта мяктябдя щярби тялим мцллими;  
      *Арушанйан Серж Завенович – 1959-ъу ил тявяллцдлц, 
Айыглыг  (Спиртли  ички  ичмямяк)  уьрунда  мцбаризя 
ъямиййятинин тялиматчысы;  

 
56 
    *Газарйан  Едуард  Йервандович  –  1947-ъи  ил  тявял-
лцдлц, Степанакерт Мусиги мяктябинин директору, ССРИ 
Бястякарлар Иттифагынын цзви; 
    *Нерсесйан  Йури  Бахшийевич  –  1939-ъу  ил  тявяллцдлц, 
Степанакерт мяtбяясинин директору;  
    *Газарйaн  Алберт  Арменакович  –  1947-ъи  ил  тявял-
лцдлц, 
Вилайят Автомобил Щявяскарлары Ъямиййятинин сядри;  
    *Мелкумйан Олег Суренович – 1953-ъц ил тявяллцдлц, 
Степанакерт Конденсатор заводунун партийа тяшкилатчысы;  
    *Мачарйан  Ашот Ванифакович – 1950-ъи ил тявяллцдлц, 
Ящалийя Мяишят Хидмяти Комбинатынын директору;   
    *Айрапетйан  Ернест  Йеэишейевич  –  1949-ъу  ил  тявял-
лцдлц, 
Мебел фабрикинин директору, şящяр sоветинин депутаты;
  
    *Арутйунйан Серж Хачатурович – 1946-ъы ил тявяллцдлц, 
Чюряк заводунун директору;  
    *Саркисйан  Владимир  Михайлович  –  1953-ъц  ил 
тявяллцдлц, Шящярин баш архитектору (битяряф);  
    *Ъанэирйан  Йури  Осипович  –  1935-ъи  ил  тявяллцдлц, 
Агросянайе  Комбинатынын  Йемлярин  кейфиййяти  цзря 
lабораторийанын директору;  
    *Зякийан  Едуард  Арсенович  –  1939-ъу  ил  тявяллцдлц, 
шящяр rабитя qовшаьынын ряиси;  
    *Арутйунйан  Александр  Амайакович  –  1959-ъу  ил 
тявяллцдлц,  Шящяр Комсомол комитясинин катиби;  
    *Дадамйан  Борис  Вартанвич  –  1926-ъы  ил  тявяллцдлц, 
Автоняглиййат Истещсалат Бирлийинин баш директору;  
    *Наъарйан  Павел  Серэейевич  –  1950-ъи  ил  тявяллцдлц, 
Асфалт-Бетон  заводунун  директору,  Şящяр  Sоветинин 
депутаты;  
    *Шащраманйан  Едуард  Ширинович  –  1952-ъи  ил  тявял-
лцдлц,  91 №-ли Тикинти идарясинин ряиси,  Şящяр Sоветинин 
депутаты; 

 
57 
    *Тсатурйан Армо Мардийевич – 1947-ъи ил тявяллцдлц, 
Сцд комбинатынын директору, Şящяр Sоветинин депутаты; 
 
    *Эеворкйан Владимир Эеворкович – 1943-ъц ил тявял-
лцдлц,    «Су  каналы»  идарясинин  ряиси,  Şящяр  Sоветинин 
депутаты;  
    *Ванйан  Борис  Григорйевич  –  1940-ъы  ил  тявяллцдлц, 
Степанакерт Дийаршцнаслыг мцзейинин директору;  
    *Бяйлярйан Володйа Бяйлярович – 1950-ъи ил тявяллцд-
лц, Мебел  фабрикиндя мцщяндис-технолог;  
     *Гукасйан Едуард Ишханович – 1934-ъц ил тявяллцдлц, 
ДГ Вилайятинин Баш ъярращы;  
      *Атаъанйан Васили Абкарович – 1950-ъи ил тявяллцдлц,  
Айаггабы фабрикинин директору;  
       *Аьаъанйан Славик Рубенович – 1947-ъи ил тявяллцд-
лц, Истещсалат комбинатынын  директору; 
       *Вартанйан  Владимир  Николайевич  –  1960-ъы  ил 
тявяллцдлц,  Сянайе-Техника Комбинатында уста;  
       *Габриелйан Гурэен Артйомович – 1927-ъи ил тявял-
лцдлц,  «Советакан  Гарабаь»  гязети  редаксийасында 
мяктублар шюбясинин мцдири;  
       *Балайан  Гарик  Агаронович  –  1947  –ъи  ил 
тявяллцдлц,  Щямкарларын  Бирляшмиш  iдман  ъямиййятинин 
сядри;    
       *Balayan  Mişa  Qurgenoviç  –  1950-ci  il  təvəllüdlü, 
Əhaliyə Məişət Xidməti kombinatında bərbər; 
       *Qriqoryan  Robert  Santuroviç  –  1947-ci  il 
təvəllüdlü, Azərbaycan SSR-nin əməkdar artisti; 
       *Qasparyan  Nina  Ohanesovna  –  1922-ci  il  təvəl-
lüdlü, İpək kompinatında tibb bacısı; 
        *Petrosyan  Qeorgi  Mixayloviç  –  1933-cü  il 
təvəllüdlü,  Kondensatorlar  zavodunun  Texniki  Nəzarət 
şöbəsinin rəisi; 

 
58 
*Ovçiyan  Benik  Ohanesoviç  –  1918-ci  il  təvəllüdlü, 
Azərbaycan SSR xalq artisti
*Baqdasaryan  Robert  Razmikoviç  –  1951-ci  il 
rəvəllüdlü, Təmir-tikinti sahəsinin rəisi, rayon sovetinin 
deputatı; 
*Baqdasaryan Robert  İvanoviç  –  9 №  -li  məktəbin 
müəllimi; 
*Laçınyan Arsen Ohanesoviç – 1928-ci il təvəllüdlü, 
1 №  -li məktəbdə hərbi təlim müəllimi; 
*Petrosyan  Razmik  Arşakoviç  –  1937-ci  il  təvəl-
lüdlü, Şaumyan ad. şəhər stadionunun direktoru... 
 
Siyahını  davam  etdirmək  mümkündür.  Amma, 
zənnimizcə,  elə  bu  sadalanan  “krunk”çuların  dövlət 
idarə,  müəssisə  və  təşkilatlarında  tutduqları  vəzifələrə, 
onların yaş səviyyələrinə və titullarına diqqət yetirdik-
də, onların, bir-iki nəfər istisna olmaqla, əksəriyyətinin 
ali təhsilli və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının da 
üzvü olduqlarını, üstəgəl aralarında şəhər partiya komi-
təsinin  üzvləri,  şəhər  komsomol  komitəsinin  katibi, 
şəhər  və  rayon  sovetlərinin  deputatları  olduqlarını  da 
nəzərə  aldıqda  aydın  olur  ki,  “Krunk”  heç  də  yazıq,  
məzlum,  imkansız  “durna”  deyil,  pusquda  durmuş  və 
şikarının  üstünə  atılmaq  üçün  fürsət,  əlverişli  şərait 
gözləyən  bir  yırtıcı,  alıcı  quş,  oğru  çalağan  idi  və 
Dağlıq  Qarabağ  uğrunda,  vilayətin  Azərbaycanın 
tərkibindən  çıxarılaraq  Ermənistana  birləşdirilməsi 
uğrunda  mübarizənin  həlledici  mərhələsinə  başlamaq 
üçün bir işarə gözləyirdi. 
 
 

 
59 
Сiyasi oyun start götürür.           
Akademik Ağanbekyanın bəyanatı
 
 
          Beləliklə,  1987-ci  ilin  oktyabr-noyabr  aylarında 
M.Qorbaçovun  “Yenidənqurma”sı  sovet  sosialist 
ictimai-siyasi  quruluşunu  ləğv  etmək,  SSRİ-ni  bir 
dövlət  kimi  dünyanın  siyasi  xəritəsindən  silib  atmaq 
üçün  artıq  həlledici  mərhələyə  qədəm  qoyurdu  və  bu 
mərhələdə Dağlıq Qarabağ kartından istifadə olunması 
qərara 
alınmışdı. 
Eyni 
zamanda 
erməni 
və 
ermənipərəst  separatçı-millətçi  qüvvələr  “yenidənqur-
ma”dan  maksimum  bəhrələnmək,  öz  mənfur  niyyətlə-
rinə nail olmaq, “Böyük Ermənistan” xülyasını reallığa 
çevirmək  yolunda  daha  bir  ciddi  səy  göstərmək,  həll-
edici  addım  atmaq  qərarına  gəlmişdilər.  Bunun  üçün 
lazım olan bütün hazırlıq işlərini yerinə yetirərək, əsaslı 
surətdə  təşkilatlanmışdılar.  İstər  ideoloji,  istərsə  də 
fiziki,  maddi  cəhətdən  kifayət  qədər  silahlanmışdılar. 
Onlar  artıq  start  götürməkdə  olan  açıq  siyasi  oyuna 
qatılmağa can atır, əlverişli məqam gözləyirdilər. 
Siyasi  oyunda  birinci  açıq  gedişi  o  zaman 
M.S.Qorbaçovun  iqtisadi  məsələlər  üzrə  köməkçisi 
olmuş  akademik  A.Ağanbekyan  etdi.  A.Ağanbekyan 
1987-ci  il  noyabrın  17-də  Parisdə  Erməni  Fransa 
İnstitutunun və Erməni Veteranlarının Assosiasiyasının 
onun şərəfinə təşkil etdikləri qəbulda çıxış edərək belə 
bir  bəyanat  verdi:  “Mən  istərdim  ki,  (respublikanın 
şimali-şərqində yerləşən) Qarabağ Ermənistanın olsun. 
O,  Azərbaycana  nisbətən  Ermənistana  daha  çox 
bağlıdır. Mən bu istiqamətdə bir təklif irəli sürmüşəm. 
Ümidvaram  ki, yenidənqurma, demokratiya  şəraitində 

 
60 
həmin  problem  öz  həllini  tapacaqdır.”  (“Humanite” 
qəz., 18 noyabr 1987-ci il). 
Akademik  A.Ağanbekyanın  bəyanatı  barədə  nə 
demək  olar?  Problemə  həsr  olunmuş  ədəbiyyatdakı 
fikirləri  toplayıb  analiz  etdikdə  aşağıdakı  qənaətə 
gəlmək mümkündür: 
   1.  Bəyanat  təsadüfi  xarakter  daşımır.  Əksinə,  çox 
diqqətlə ölçülüb-biçilmiş bir addımdır. 
   2. Ağanbekyanın bəyanatında Qarabağ artıq Erməni-
stana  aid  olan  ərazi  kimi  səsləndirilib:  “respublikanın 
şimali-şərqində  yerləşən  Qarabağ”  (?!  –  R.M.).  “Res-
publikanın”  sözü  bu  kontekstdə  Ermənistan  respubli-
kası olduğu aydındır, çünki Qarabağ məhz Ermənistan 
tərəfdən  üzü  bu  diyara  baxıldıqda  “şimal-şərq”  istiqa-
mətində,  Azərbaycan  tərəfdən  baxıldıqda  isə  “şimal-
qərb” tərəfdə yerləşmiş olur. Yeri gəlmişkən, bu incəlik 
çox  vaxt  bizim  alim  və  yazarlarımızın  diqqətindən 
yayınır. 
   3.  Bəyanat  iki  mühüm  əhəmiyyətli  hadisə  ərəfəsində 
səsləndirilmişdir
:  (1)
  Ertəsi  günü,  yəni  noyabrın  18-də, 
Moskvada Sov. İKP MK-nın növbəti plenumu öz işini 
davam  etdirəcək, 
(2) 
bir  müddət  sonra  isə  Baş  katib 
M.Qorbaçov ABŞ-a səfər edəcəkdir. 
   4.  Bəyanatın  bir  növ  kəşfiyyat  xarakterli  olduğunu 
söyləmək və bu fikirdə israrlı olmaq üçün kifayət qədər 
məntiqi əsas vardır. 
Fikrimizi  bir  qədər  aydınlaşdıraq.  Sərhədlərin 
dəyişdirilməsinə cəhd göstərmək – xalqları bir-birlərinə 
qarşı qoymaq, onları toqquşdurmaq deməkdir. Kim bu 
addımı  atırsa,  o,  millətlərarası  ədavət  toxumunu 
səpmiş  olur,  milli  hissləri  qıcıqlandırır,  düşmənçilik 
yaradır və yayır. Bu fikir, necə deyərlər, dünyanın özü 

 
61 
qədər  qədimdir  və  bunu  bilməyən  kəslər  olsa-olsa 
həddi-büluğa  çatmamış  uşaqlardır.  Deməli,  haqqında 
sözü gedən bəyanatın səslənməsində məqsədlərdən biri 
Sov.İKP  MK  plenumunun  məsələyə  münasibətini 
öyrənmək və sonra buna müvafiq addımlar atmaq idi. 
Nə  qədər  qəribə  görünsə  də,  bu  faktdır  ki,  plenum 
bəyanatla bağlı heç bir reaksiya vermədi. 
   5.  Baş  katib  M.Qorbaçov  da  bəyanata  münasibət 
bildirmədi. Susmaq isə, əlbəttə, razılıq əlamətidir. Odur 
ki,  “Ağanbekyanın  bəyanatı  əvvəlcədən  Qorbaçovla 
razılaşdırılmışdır”  fikri  heç  bir  şübhə  doğurmur.  Bu, 
həqiqətən də, belə idi. 
   6. Nəhayət, A.Ağanbekyanın bu bəyanatı bəşər tari-
xinin  inkişafı  istiqamətinin  diametral  şəkildə  dəyişil-
diyini  bildirən,  erməni  millətçi  və  separatçı  qüvvələri 
üçün  isə  Dağlıq  Qarabağı  ələ  keçirmək  uğrunda  həlle-
dici  hərəkata  başlamaq  haqqında  məxfi  işarə,  bir  növ 
parol idi. 
Akademik  A.Ağanbekyanın  məlumatı  dərhal  bir 
çox  xarici  ölkələrin  erməni  qəzet,  jurnal  və  radiostan-
siyalarının mərkəzi mövzusuna çevrildi: Parisdə “AyB” 
radiostansiyası, “Azadlıq” radiosunun Erməni redaksi-
yası, “Amerikanın səsi” və  s.; xarici  ölkələrdəki “İnqi-
labçı  daşnaklar”,  “Erməni  inqilabçılar  İttifaqı”, 
“Kəndli  Azadlığı”,  “Birləşmiş  Ştatların  Şərq  Erməni-
ləri”,  “Kilikiya”,  “Jirair”,  “Ermənistanın  Müdafiəsi”, 
“Gənc  Erməni  Daşnakları”  və  s.  kimi  siyasi  təşkilat-
ların  işində  dərhal  böyük  canlanma  baş  verdi,  Dağlıq 
Qarabağ  uğrunda  genişmiqyaslı  təbliğat  işi  həyata 
keçirilməyə başlandı. 
 Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətində  ictimai-
siyasi  ab-hava  dəyişməyə,  vəziyyət  getdikcə  daha  da 

 
62 
gərginləşməyə başladı. Stepanakert şəhərində, vilayətin 
rayon  və  kəndlərində  DQMV-nin  Ermənistan  SSR-ə 
birləşdirilməsi  barədə  müxtəlif  sənədlər,  xahişnamələr 
hazırlanır  və  imzalar  toplanır,  idarə,  təşkilat  və 
müəssisə  kollektivləri  adından  yuxarı  instansiyalara 
müraciətlər göndərilir. 
Eyni  zamanda  guya  vilayətin  səlahiyyətli  şəxslə-
rindən, bir növ vəkillərindən ibarət erməni nümayəndə 
heyətləri  vaxtaşırı  Moskvaya  gedib-gəlir,  Qarabağ 
uğrunda  mübarizənin  ssenarisini  dəqiqləşdirir,  növbəti 
addımları  ən  yüksək  partiya  və  hökümət  dairələrində, 
vəzifə  və  mənsəb  sahibləri  ilə  götür-qoy  edir,  razılaş-
dırırdılar.  Qarabağ  uğrunda  ümummilli  erməni  hərə-
katı  artıq  təşkilli  şəkildə  həm  vilayətdə,  həm  də 
Ermənistanda geniş vüsət almağa başlamışdı. 
Ermənistan SSR-nin Qafan rayonunda bu hərəkat 
kütləvi  iğtişaşlara  gətirib  çıxarmış,  1988-ci  il  yanvar 
ayının  25-də  yüzlərlə  azərbaycanlıların  öz  doğma  ev-
eşiklərindən  çıxarılaraq  Ermənistandan  qovulması  ilə 
nəticələnmişdi. Fevralın əvvəllərində onların sayı artıq 
bir  neçə  min  nəfərə  çatmışdı.  Sovet  İttifaqı  ərazisində 
müharibədən  sonrakı  dövrdə  ilk  qaçqınlar  meydana 
gəlmişdi!? 
M.Qorbaçovun  “yenidənqurma”  siyasəti  artıq  öz 
“bəhrəsini” verməyə başlamışdı. Rəsmi Bakı isə çaşqın 
vəziyyətdə qalmışdı. Azərbaycanın partiya və hökumət 
rəhbərləri    hadisələrin  bu  cür  cərəyan  edə  biləcəyinə 
qətiyyən  hazır  deyildi  və  Ermənistandan  qovulan 
azərbaycanlı  qaçqınlarla  nə  edəcəklərini  əməlli-başlı 
dərk  etmir,  Moskvadan  göstəriş  gözləyirdilər.  Moskva 
isə susurdu... 

 
63 
Qaçqınları  qarşılayan,  onları  yerbəyer  edən  heç 
bir  instansiya,  qurum  yox  idi.  Odur  ki,  qaçqınlar 
Bakıya, Sumqayıta, respublikanın digər şəhər, rayon və 
kəndlərinə,  qohum-qardaşlarının,  dost-tanışlarının 
yanına üz tutmaq məcburiyyətində qaldılar... 
Erməni  millətçi-separatçı  qüvvələr  isə  növbəti 
addımı atırlar. Fevralın əvvəllərindən etibarən “vilayə-
tin  birləşdirilməsi  uğrunda”  mübarizə  yeni  xarakter 
almağa başlayır. Hərəkatın liderləri daha təsirli müba-
rizə üsullarına əl atırlar. Mübarizənin növbəti mərhələsi 
–  “yuxarı”lara,  mərkəzi  hakimiyyətə,  partiya  və 
hökümət  rəhbərlərinə  daha  güclü  təsir  göstərmək  üçün 
qeyri-qanuni  yürüş,  mitinq  və  tətil  kimi  təzyiq  metod-
larından istifadə dövrü başlanır. 
Yerevanın  göstərişi  ilə  1987-ci  ilin  yanvar-fevral 
aylarında  keçirilən  mitinqlərdə,  vilayətin  şəhər,  rayon 
və kəndlərində, əmək kollektivlərinin iclaslarında, kənd 
və  rayon  xalq  deputatları  sovetlərinin  sessiyalarında 
Dağlıq  Qarabağ  Muxtar  Vilayətinin  Ermənistana 
birləşdirilməsi  barədə  xahiş  və  təkliflər  irəli  sürülür, 
müvafiq qərarlar qəbul edilir və onların surətləri SSRİ 
Ali Sovetinə göndərilir. 
Ейни  тяляблярля  февралын  16-дан  етибарян  Степана-
кертдя  вя  вилайятин  район  мяркязляриндя,  еляъя  дя 
Ермянистанын  пайтахты  Йереван  шящяриндя  митингляр 
ияшкил  олунур.  Рясми  Бакы  ися  гяфлят  йухусундадыр. 
Москва  да  яввялки  кими  сусур.  Susur?  Хейр,  Москва 
сусмурду.  Защирян  беля  эюрцнцрдц  ки,  Москва  сусуr. 
Яслиндя ися… 
Ъямиййятдя  баш  верян  щадисяляrə  Москванын 
мцнасибяти  Сов.  ИКП  Мяркязи  Комитяси  Пленумунун 
1988-ъи  ил  18  феврал  тарихли  гярарында  цмумиляшдирилмиш 

 
64 
шякилдя  юз  яксини  беля  тапмышдыр:  «Пленум  идеоложи  ишин, 
сийаси  тярбийя  ишинин  форма  вя  методларыны  гятиййятля 
тязялямяйи,  совет  ъямиййятинин  ингилаби  йениляшмяси 
мягсядляриня  уйьун  олараг  сосиал  ядалятин  бяргярар 
едилмясини зярури сайыр» (!? – Р.М.).  
       Пленумун  гярарындан  ситат  эятирдийимиз  бу  бир 
ъцмлядя  топланмыш,  синтактик  ялагялярля  бир-бириня 
бирляшдирилмиш «идеоложи иш», «сийаси тярбийя  иши», бу    ишин 
«форма  вя  методлары»,  бу  форма  вя  методларын 
«гятиййятля  тязялянмяси»,  «совет  ъямиййятинин  ингилаби 
йениляшмяси»,  бу  йениляшмянин  «мягсядляри»,  бу 
мягсядляря  «уйьун  олараг»  «сосиал  ядалятин  бяргярар 
едилмяси»  кими,  ишлядилдийи  конкрет  иътимаи-тарихи  дювр 
цчцн чох бюйцк семантик мяна тутумларына малик олан 
сюз  вя  сюз  бирляшмяляринин  щяр  бирини  ачыгламаг,  онун 
тарихи,  сийаси  вя  методоложи  мащиййятиня  вармаг 
олдугъа  мцряккяб  мясялядир  вя  бир  китаб  сящифяляриндя 
бунун  ющдясиндян  эялмяк  чох  чятин,  даща  доьрусу, 
гейри-мцмкцн  олан  бир  ишдир.  Одур  ки,  биз  бурада 
пленум  гярарынын  мювзумузла  билаваситя  баьлы  олан 
ясас  мяна  чаларлыгларыны  мцяййян  гядяр  гейд  етмякля 
кифайятлянмяли олаъаьыq. 
         М.Горбачовун  пленумдакы  нитги  «Ингилаби  йени-
дянгурмайа  –  йениляшдирмя  идеолоэийасы»  адландырыл-
мышдыр.  «Мцасир  дцнйанын  бцтцн  реаллыгларыны  нязяря 
алмагла сосиализм ъямиййятиня  йени кейфиййят вермяйя 
чалышан»  Баш  катиб  милли  мясяляляря  дя    тохунмуш  вя 
демишдир:  «…мцасир  мярщялядя  биз  Милли  сийасятля  чох 
ясаслы шякилдя мяшьул олмалыйыг.  Бцтцн истигамятлярдя – 
щям  нязяриййядя,  щям  дя  практикада.  Бу,  ъямиййя-
тимизин  əн  принсипиал,  щяйати  мясялясидир»  (курсив 
бизимкидир. – Р.М.).   

 
65 
Чохмиллятли  советляр  юлкясиндя  миллятлярарасы 
мцнасибятляр  проблеми  дювлятин  мцгяддəратыны  щялл 
едян  проблем,  онун  эяляъяйи  цчцн  «олум  йа  юлцм» 
мясяляси олдуьуну пленумда етираф едян Баш катиб ейни 
заманда  бирбаша  Даьлыг  Гарабаьла  баьлы  ачыг-ашкар 
бир фикир сюйлямир. Чцнки Баш катибин «фялсяфяси»ня эюря, 
«йенидянгурманын  йени  мярщялясиндя  партийа  йалныз 
демократик  иш  методларындан  истифадя  етмякля  юз 
рящбяр, авангард ролуну тямин едя биляр, кцтляляри дярин 
дяйишикликляря галдыра биляр». 
Чыхышда  ара-сыра  цмцдвериъи  нотлар  да  сяслянирди: 
«Мянъя, Мяркязи Комитянин пленумларындан бирини биз 
милли  сийасят  проблемляриня  щяср  етмялийик».  Демяли, 
щялялик  ися  щяр  кяс  юзц  юз  башына  чаря  гылсын:  «…  узун 
илляр ярзиндя кадрларымызын бир гисминдя йаранмыш вəрдиш 
– щяр шейи «юз овъунда ъямляшдирмяк», бцтцн ишлярдя али 
инстансийа  олмаг,  зоракы  тязйиг  методлары  иля  щярякят 
етмяк  вярдиши  юзцнц  эюстярир».  Бурадан  айдын  олур  ки, 
Мяркязи Комитя, Баш катиб бу йолла эетмяйяъякдир. 
Баш катибин пленумдакы чыхышындан даща бир фикир: 
«…  яталятля  йашамаг  кимин  цчцнся  даща  асан,  даща 
мцнасибдир, даща чох адят етдийи тярздир». Бу сюзляр еля 
яслиндя  бизим  о  вахткы  республика  рящбярляримиз 
щаггында  дейилмишдир  вя  ясл  щягигятя,  демяк  олар  ки, 
тамамиля  уйьундур.  Якс  щалда  рясми  Бакы  йанварын 
25-дя, февралын 18-дя вя 23-дя Ермянистандан говулуб 
Азярбайъана  пянащ  эятирмиш  4  мин  няфярдян  артыг 
сойдашларымызы  еля илк  эцндян  мящз Даьлыг  Гарабаьда 
йерляшдирмяйя  башлайарды  вя,  ким  билир,  проблем  бялкя 
дя еля башланьыъ фазасындаъа, ембрион мярщялясиндя щялл 
олунарды… 
Баш катиб ися сюзцндя давам едяряк дейир: «Еляляри 
дя  вар  ки,  арзулары  щяддян  артыг  эцълцдцр,  онлар  бир 

 
66 
щямля иля дяйишикликляря наил олмаг истярдиляр». Бу сюзляр 
ися,  ялбяття,  Даьлыг  Гарабаьы  Ермянистана  «ютцрмяк» 
истяйянляр  щаггында  дейилиб.  Баш  катиб  юз  чыхышында 
онлара  мяслящят  эюрцр  ки,  сябрли  олсунлар,  ахы  «щяйатда 
мюъцзя  олмур.  Вязифяляримиз  бюйцк  вя  мцряккябдир. 
Йенидянгурма  ишлямяк,  ишлямяк,  йеня  дя  ишлямяк 
демякдир. Инадла, мярдликля, щяр эцн ишлямяк». 
Баш  катибин  нитгиндя  «мярдлик»  сюзцнцн  ня  гядяр 
сямими  сясляндийини  кянара  гойсаг,  йердя  галанын 
ермяни  миллятчи-сепаратчы  гцввяляр  тяряфиндян  гябул 
едиляряк бюйцк ардыъыллыгла вя мящарятля, «демократик» 
методларла  йериня  йетирилмяйя    башланмасынын  шащиди 
олдуг. 
 
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə