Рамазан Мяммядов Сумгайыт щадисяляри



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə7/8
tarix07.12.2016
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Гorbaчova kюmək və ya 
siyasi bəhanə 
 
Беля дя олду.  
Müraciətdən bir gün əvvəl, fevralın 25-də Qorbaçov 
Dağlıq  Qarabağ  uğrunda  ümummilli  erməni  hərəkatının 
ideya  rəhbərlərini,    türk  dünyasının  qatı  düşmənlərini  –
Zori Balayanı və   Silva  Kaputikyanı  Kremldə  qəbul etdi. 
Qəbulda  Baş  katibin  milli  məsələlər  üzrə  məsləhətçisi 
Georgi  Şahnazarov  da  iştirak  edirdi.  Şahnazarov  özü  də 
Dağlıq Qarabağdan çıxmış erməni idi və təbii ki, bu faktın 
özü  də  Azərbaycanda,    yumşaq  gesək,  müsbət  qarşılana 
bilməzdi, problemin həllində Qorbaçovun obyektiv olaca-
ğına şübhələri daha da artırırdı.  
Qorbaçovun  problemə  münasibəti  erməni  emissarla-
rını da qane etmir. Belə ki, baş katib, bir  yandan, erməni 
xalqının  dərdinə  şərik  çıxdığını,  digər  tərəfdən  isə, 
Qarabağı hələlik onlara verə bilmədiyini söyləyir. O deyir 
ki, azərbaycanlıların təzyiqini çətinliklə saxlamaq olur. Ən 
əsası  isə  odur  ki,  ölkədə  milli  zəmində  qarşıdurmaların 
mümkün  olduğu  onlarla  bölgələr  var.  Yaxşı  ki,  həmin 

 
94 
bölgələrdə  dövlətə  təzyiq  göstərmək  üçün  hələlik  güc 
metodlarından  istifadə  etmirlər.  Qarabağı  sizə  versək, 
onlar da hərəkətə gələrlər. Bu isə çox qorxuludur. Gedin, 
tətilləri dayandırın. Deyin ki, bu  yaxınlarda  milli məsələ-
lərə həsr olunmuş konfrans keçiriləcək, orada qərar qəbul 
olunacaqdır.  
Baş katib ermənilərin iyirmiyədək konkret şikayətlə-
rini  qələmə aldı və sonralar Vilayətin ehtiyaclarını  təmin 
etmək  üçün  400  milyon  rubl  pul  ayırdı  (o  dövr  üçün  bu, 
çox böyük məbləğ idi).   
Emissarlar  ertəsi  gün  fevralın  26-da  Yerevanda  –  
Z.Balayan  mitinqdə,  S.Kaputikyan  isə  televiziya  ilə  çıxış 
edir, Qorbaçovun məsələyə müsbət münasibət göstərdiyi-
ni bildirirlər. С. Капутикйан Ермянистанын дювлят телеви-
зийасы  иля  чыхышында  бцтцн  ермяни  ящалисиня,  эянъляря 
мцраъият  едяряк  деди  ки,  Гарабаь  тарихян  ермянилярин 
олуб.  Бизим  ясас  мягсядимиз  тякъя  щяр  ики  торпаьы 
бирляшдирмяк  дейил,  ясас  мягсяд  тарихян  бизя  вурулан 
йараны  саьалтмагдыр.  Халгымыз  бюйцк  фаъияляря  дцчар 
олуб,  лакин  халгымыз  мцдрик  халгдыр.  Биз  юз 
мцдриклийимизи  М.Горбачова  кюмякликдя  эюстярмяли-
йик. Чцнки йенидянгурманын, демократийанын дцшмян-
ляри  чохдур,  онлар  бир  ъябщядян  чыхыш  едиб,  бизим 
планлары  поза  билярляр.  Буна  эюря  дя  щяр  бир  йолла  она 
кюмяк етмяли вя тарихи торпагларымызы гайтармалыйыг».  
Эюрцндцйц  кими,  Ермянистан  уйдурма  Даьлыг 
Гарабаь  проблеминин  щяллиндя  ССРИ-нин  рящбярлийиня, 
мящз  М.Горбачова  архаланырды.  Baş  katibin  mцраъия-
тinдян  9  ай  сонра  1988-ъи  ил  нойабрын  25-дя  «Либерас-
йон»  гязети  йазырды:  «Щяля  1987-ъи  илин  йайында 
ермяниляр Даьлыг Гарабаьын алынмасы щаггында мясяля 
галдыранда беля баша дцшмяк оларды ки, М.Горбачов вя 

 
95 
онун  ятрафында  оланлар  бу  тяляби  мцдафия  едирляр.  Бу 
щярякат эцндян-эцня эенишлянирди. Москва ися сусурду. 
1988-ъи  ил  февралын  26-да  Горбачов  мцраъиятля  чыхыш 
едяндя  онун  фикри  тяхминян  беля  олду:  «Мян  щяр  шейи 
баша  дцшдцм,  анъаг  бир  аз  эюзляйин».  Ики  эцн  сонра 
Сумгайыт щадисяляри баш верди». 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
96 
Üçüncü fəsil 
 
 
 
 
 
SUMQAYIT  HADİSƏLƏRİ
 
 
 
DAĞLIQ QARABAĞ 
PROBLEMİ
 
 
 
KONTEKSTİNDƏ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
97 
Аğıl və emosiya цz-цzə gəlir 
 
Беляликля,  Горбачовун  мцраъияти  мащиййят  етибарı 
иля ермяниляри вя азярбайъанлылары гаршы-гаршыйа гойса да 
защирян  тяряфляри  сакитлийя,  сябрли  олмаьа,  емосийайа 
уймамаьа, аьылла щярякят етмяйя чаьырырды. Эярэинлийин 
зяифлямяси  ещтималы  йаранмышды.  Бу  вязиййят  ермяни 
миллятчилярини  вя  онларын  щавадарларыны  щеч  бир  вяъщля 
гане  етмирди. Онлар мясялянин сийаси йолла юз истядикляри 
кими 
щялл 
едилмяйяъяйиндян, 
ещтирасларын 
сюня 
биляъяйиндян  ещтийат  едяряк  нювбяти,  даща  рийакар  вя 
даща  дящшятли  бир  щийляйя  ял  атмаг,  Гарабаь  уьрунда 
цмуммилли ермяни щярякатына даща эцълц тякан вермяк 
цчцн сийаси бящаня ялдя етмяк гярарына эялдиляр. 
…Степанакертдя  вя  Йереванда  Гарабаь  уьрунда 
митинглярин,  тятиллярин  сянэимяси,  дайанмасы  горхусу 
йаранмышды.  Буна  йол  вермяк  ня  ермянилярин,  ня  дя 
Горбачовун  вя  онун  щавадарларынын  марагларына 
уйьун  эялмирди.  Ермянистанда  йашайан  азярбай-
ъанлыларын  мцтяшяккил  шякилдя юз ата-баба йурдларындан 
зорла  говулмасы  просеси  башланмышды.  Илк  гачгынлар 
Бакыйа, Сумгайыта эялир, башларына эятирилян фялакятдян, 
зоракылыгдан  шикайятлянир,  ъаваб  аксийаларынын  щяйата 
кечирилмясини  тяляб  едир,  нцмайишляря,  йцрцшляря  башла-
йырдылар.  Онларын  араларында  усталыгла  маскаланмыш, 
азярбайъан  дилиндя  сялис  данышан  саггаллы  ермяни  емис-
сарларынын олдуьуну о вахт Азярбайъан  тяряфи бялкя дя 
щеч аьлына беля эятирмирди.   
Рясми Бакы чашqын вязиййятя дцшмцш, ня едяъяйини 
билмир,  Москвадан  эюстяриш  эюзляйирди.  Москва  ися 
сусурду… 
    
Рясми адынын габаьында «иншаатчылар», «енерэетик-
ляр», «металлурглар», «кимйачылар»  шящяри сюзляри  иля йа-

 
98 
нашы  бир  гайда  олараг,  мцтляг  «достлуг  шящяри»  дейими 
ишлядилян вя дцнйанын яксяр юлкяляриндя, бцтцн гитялярдя 
бялкя  дя  мящз  бу  епитети  иля  даща  чох  танынан,  о  вахт 
щяля  40  йашы  беля  тамам  олмамыш  Сумгайыт  шящяриндя 
тюрядилмиш  1988-ъи  ил  фаъияли  феврал  щадисяля-риндян  артыг  
22 ил кечир.  
Бу щадисялярин тюрядилмясинин ясл сябябляри ня Сум-
гайытла,  ня  дя  ки  сумгайытлыларла  баьлы  олмамыш,  шящяр 
сакинляри  арасында  щяр  щансы  бир  иътимаи-сийаси,  истещсал, 
мянзил-мяишят  вя  с.  мцнасибятлярдян  иряли  эялмямиш  вя 
сюзсцз ки, онларын милли-етник вя йа дини мянсубиййятляри 
зямининдя  ядавятляри  нятиъясиндя  баш  вермямишдир, 
чцнки беля  ядавятляр  бу шящярдя йерли-дибли олмамышдыр. 
Бунунла  беля,  щадисялярин  защирян  антиермяни  характер 
дашыдыьы,  зоракылыг  щярякятляринин  миллиййятъя  ермяни 
олан  сакинляря  гаршы  йюнялдийи  няинки  эизлядилмирди, 
яксиня,  иğtишашларын  башландыьы  илк  анларындаъа  ачыг-
айдын эюрцнцрдц.  
Лакин  щадисялярин  сонракы  ъяряйаны,  Ермянистан-
Азярбайъан  мцнасибятляринин  эет-эедя  кяскинляшмяси, 
Даьлыг  Гарабаь  уьрунда  цмуммилли  ермяни  щярякаты-
нын  эениш вцсят алмасы, нящайят, мцщарибя  вя онун аъы 
нятиъяляри  бу  эюрцнтцлярин  айсбергин  цздяки  щиссяси 
олдуьуну  ашкар  етди,  Сумгайыт  щадисяляринин    Даьлыг 
Гарабаь проблеми иля Даьлыг Гарабаь проблеминин ися 
ССРИ-нин даьыдылмасы планлары вя ермяни миллятчиляринин 
узун  иллярдян  бяри  щяйата    кечирмяйя  ъан  атдыглары 
«Бюйцк  Ермянистан  Дювляти»  йаратмаг  хцлйасы  иля 
бирбаша баьлы олдуьуну цзя чыхарды. 
Щадисялярдян  сонракы  илляр  ярзиндя  мцтямади 
олараг  апардыьымыз  мцшащидяляр  эюстярир  ки,  щаггында 
илк дяфя «V zеркалe pравдı» adlı mяqalяdя, сонралар da 
müxtяlif  yazılarımızda  дяфялярля  vurğulaдыьымыз  «тарихи 

 
99 
унутганлыг»  адланан  сосиал  бяладан  хилас  олмаг  чох 
чятин  ишдир.  Бундан  ютрц  эярэин,  фасилясиз  вя  ардыъыл  
тяблиьат  ишинин  апарылмасы  тяляб  олунур.  Сумгайытда 
тюрядилмиш  щадисяляр  заманы  ня  баш  вердийини,  иьти-
шашларын    щансы  сябябдян,  щансы  гцввяляр  тяряфиндян  вя 
ня  мягсядля  тюрядилдийини  республика  ящалисинин  бюйцк 
яксяриййяти  бу  эцн  артыг  тамамиля  унутмушдур.  Одур 
ки,  щадисяляря  мцхтялиф  мцнасибятлярдян  данышмаздан 
яввял  о  узаг  феврал  эцнляриндя  бу  шящярдя  тюрядилмиш 
иьтишашларын  нядян  ибарят  олдуьуну  охуъуларымызын 
йадына салмаг, зяннимизъя, щеч дя артыг олмаз. 
Sumqayıtda törədilmiş hadisələri araşdırmaq üçün 
SSRİ Prokurorluğunda 18/55461-88 №-li xüsusi cinayət 
işi  açılmışdı.  Bu  işi  aparan  istintaq  qrupu  SSRİ-nin 
müxtəlif  bölgələrindən  ezamiyyə  olunmuş  hüquqşü-
naslardan,  kriminalistlərdən,  psixoloqlardan,  səhiyyə 
işçilərindən ibarət idi.  
Istintaq  nəticəsində  müəyyən  edilmişdir:  “1988-ci 
il  fevralın  27-29-da  Azərbaycan  SSRİ-nin  Sumqayıt 
şəhərində  xüliqanlıq  edən  şəxslər  tərəfindən  iğtişaşlar 
törədilmişdir.  Bu  iğtişaşlar  nəticəsində  müxtəlif  millət-
lərdən olan 32 adam ( o cümlədən, 26 erməni. – R.M.) 
həlak  olmuş,  400  nəfərdən  çox  adam  müxtəlif  dərəcəli 
bədən  xəsarəti  almış,  200-dək  mənzil  hücuma  məruz 
qalmış  və  dağıdılmış,  50-dən  artıq  mədəni-məişət 
obyektinə  xəsarət  yetirilmiş,  40-dan  çox  nəqliyyat 
vasitəsi sındırılmış, bir hissəsi yandırılmışdır. Dövlətə 7 
milyon rubl (bugünkü  qiymətlərlə  təxminən 30 milyon 
dollardan  artıq.-  R.M.)  həcmində  maddi  ziyan  vurul-
muşdur”.  İstintaq  materiallarında  deyilir  ki,  444  nəfər 
adam  məhkəmə  qarşısında  cavab  verməli  olmuş, 
onlardan 400 nəfəri 10-15 sutka təcridxanalarda saxla-

 
100 
nılmış,  bir  neçəsi  uzunmüddətli  həbs  cəzasına,  bir 
nəfəri  –  Əhməd  İman  oğlu  Əhmədov  isə  güllələnməyə 
məhkum olunmuşdur.  
17
 Məlumatı olmayan oxuculara 
bildirək ki, hökm tez-tələsik yerinə yetirilmişdir.  
Hadisələrlə  bağlı  saxlanılanlar  arasında  müxtəlif 
millətlərdən olan adamlar – azərbaycanlılar, ermənilər, 
ruslar, ləzgilər, talışlar, yəhudilər və başqaları olmuşar. 
Şəhərdə xuliqanlıq edənlər, iğtişaşları törədənlər, müx-
təlif  əqidəli  insanlar  –  satın  alınmış  cinayətkarlar,  ter-
rorçular,  tüfeylilər,  narkomanlar,  spirtli  içki  düşkün-
ləri,....  30  nəfər  isə  ümumiyyətlə  heç  bir  yerdə  işləmə-
yənlər idi (Unutmayaq ki, o dövrdə SSRİ-də hamı işlə 
təmin olunurdu və işdən yayınma hallarına, bir qayda 
olaraq,  yol verilmirdi).  
Beləliklə,  rəsmi  olaraq  elan  olunmuş  faktlar 
bunlardır  və  bu  faktları  şübhə  altına  almaq  üçün  heç 
bir digər faktlara söykənən əsas yoxdur.  
Kütləvi iğtişaşların cərəyan etdiyi vaxtda və dərhal 
ondan sonrakı günlərdə hadisələrə münasibət baxımın-
dan  şəhər sakinlərinin, hərbçilərin, respublika və  eləcə 
də mərkəzi hakimiyyətin müxtəlif mövqelərdə olmaları 
diqqəti  cəlb  edir  və  iğtişaşların  törədilməsinin  əsl 
məqsədlərini  müəyyən qədər açıqlamağa imkan verir.  
 
 
 
 
 
 
 
                                                 
*
 
Bax: Уголовное дело № 18/55461-88, т.29, с.242.
 

 
101 
Щadisələrə münasibət 
 
 
1.  Şəhər  sakinlərinin  münasibəti. 
Şəhər  əhalisi, 
xüsusən  də  azərbaycanlılar  hadisələrin  tüğyan  etdiyi 
müddət  ərzində  və  sonra  özlərini  necə  aparırdılar, 
milliyyətcə  erməni  olan  şəhər  sakinlərinə  onların 
münasibətləri necə olmuşdur?
 
Əvvəla,  onu  qeyd  edək  ki,  fevralın  25-i,  26—sı  və 
27-si  günləri  kimliyi  bəlli  olmayan,  gözləri  qızmış 
gənclər,  həddi-büluğa  çatmamış  yeniyetmələr  əllərində 
daş-kəsək, ağac və dəmir çubuqlar dəstə-dəstə, yüzlərlə 
Sumqayıtın  mərkəzi  küçələrində,  meydanlarında  sanki 
yerin altından peyda olur, insana yaraşmayan müxtəlif 
əcaib  səslər  çıxararaq,  fit-fıştırıq  çalaraq,  qışqıra-
qışqıra,  əllərindəki  çubuqları  vahiməyaradıcı  tərzdə 
yelləyə-yelləyə,  daş-kəsəyi  hara  gəldi  ata-ata,  Qaraba-
ğla  bağlı,  Ermənistandan  azərbaycanlıların  təhqirə 
məruz qalaraq qovulmaları, işgəncələrə düçar olmaları 
barədə  çığır-bağır,  hay-haray  sala-sala  intiqama,  qisas 
almağa,  şəhərin  erməni  əhalisinə  qarşı  müvafiq 
zorakalıq  aktları  törətməyə  səsləyən  şüarlarla  şəhərin 
mərkəzinə  doğru  küçələrin  bütün  enini  tutaraq,  əks 
iqtisamətdə  heç  bir  hərəkətə  imkan  verməyən  sıxlıqda 
böyük  dəstələrlə  irəliləyir,  şəhər  partiya  və  sovet 
rərbərlərinin  oturduqları  binanın  qarşısında,  şəhərin 
mərkəzi  meydanında  toplaşır,  mitinqlər  keçirir,  şəhər 
və respublika rəhbərliyini fəaliyyətsizlikdə, laqeydlikdə, 
Moskvanı,  Kremli,  Qorbaçovu,  Mərkəzi  Komitəni, 
onun  siyasi  bürosunu  isə  qəti  tədbirlər  görməməkdə, 
birtərəfli – ermənipərəst mövqe tutmaqda, azərbaycan-
lılara qarşı satqınlıqda günahlandırırdılar.  

 
102 
      Bu  mitinqlərə  şəhər  sakinləri,  dinc  əhali  də  axışıb 
gəlir,  nə  baş  verdiyini,  Qarabağda,  Ermənistanda 
vəziyyətin  necə  olduğunu  öyrənməyə,  dərk  etməyə 
çalışırdı. Çıxış edənlərin əksəriyyəti isə özlərini Erməni-
standan  qovulmuş,  ata-baba  yurdlarından  didərgin 
düşmüş adamlar kimi təqdim edir, ermənilər tərəfindən 
onların başına gətirilən müsibətlərdən danışır, burada, 
Azərbaycanda  isə  respublika  rəhbərliyi  tərəfindən 
onlara  heç  bir  qayğı,  kömək  göstərilmədiyindən 
şıkayətlənir,  əhalini  ermənilərə  qarşı  qisasa  qalxmağa 
səsləyirdilər.  Sadə  əmək  adamları,  şəhər  sakinləri 
mitinqlərdə eşitdiklərindən dəhşətə gəlir, Qarabağda və 
Ermənistanda 
azərbaycanlı 
soydaşlarına 
qarşı 
zorakılıq  aktlarına  etiraz  edir,  bu  haqsızlıqları 
törədənlərə  qarşı  nifrətləri  güclənir,  respublika  və 
Moskva  hakimiyyətinə  qarşı  narazılıq  hisslərini 
artırırdı.  Mitinqlərdə  çıxış  edən  respublika  partiya  və 
hökumət  nümayəndələri  camaatı  sakitliyə,  təmkinli 
olmağa,  ictimai  asayişə  riayət  etməyə,  emosiyalara 
uymamağa dəvət edir, məsələlərin qanuni yolla tezliklə 
və ədalətlə həll olunacağına inandırmağa çalışırdılar.  
Mitinqlər  sona  çatanda  əhali,  şəhər  sakinləri 
meydanı  tərk  edir,  evlərinə  çəkilib  gedir,  gördüklərini 
və eşitdiklərini təhlil etməyə, hadisələrin hansı məcrada 
davam  edəcəyini  başa  düşməyə  çalışırdı.  Mitinqləri 
təşkil  edən  və  həmin  o    kimliyi  bəlli  olmayan,  gözləri 
qızmış,  iri  cüssəli  gənclər,  həddi-büluğa  çatmamış 
yeniyetmələr  isə  peyda  olduqları  kimi  də  birdən-birə 
qeybə çəkilirdilər.  
Ertəsi  günü  vəziyyət  təkrar  olunur,  hərəkətlərin, 
mitinq və çıxışların miqyası genişlənir, emosiyalar daha 
da qızışır, təhlükəli çağırışlar səslənirdi....  

 
103 
....Fevralın 27-də axşam saat 18 radələrində mitinq 
dağılandan sonra “qara qüvvələr”, cinayətkar ünsürlər 
əvvəlki  günlərdə  olduğu  kimi  qeyb  olmadılar.  Onlar 
dəstə-dəstə  şəhərin  küçələrində,  məhəllə  və  mikrora-
yonlarda  ictimai  asayişi  pozmağa,  dükan  və  köşklərin 
vitrinlərini  qırmağa,  tramvay,  trolleybus  və  avtobus-
ların  şüşələrini  şındırmağa,  qarşılarına  çıxan  minik 
maşınlarını  çevirməyə,  onları  yandırmağa,  daha  sonra 
ermənilərin  yaşadıqları  mənzillərə  soxularaq  ev  əşya-
larını  sındırmağa,  dağıtmağa,  pəncərə  və  balkonlar-
dan  küçəyə  tullamağa,  adamları  döyməyə,  təhqir 
etməyə,  qadınları  lüt  soyundurub  zorlamağa,  onları 
küçəyə çıxarıb ictimai təhqirə məruz qoymağa başladı-
lar.  Bir  göz  qırpımında  normal  insan  təfəkkürünə 
sığışmayan  dəhşətli  vəziyyət  yaranmışdı.  Hadisələr 
törədilən  evlərdə,  qonşu  binalarda  və  məhəllələrdə 
yaşayan  insanlar,  yol  keçən,  işə  gedib-gələn  şəhər 
sakinləri şok vəziyyətinə düşmüşdülər: Bu nədir, ilahi?! 
Yoxsa, dünyanın sonu çatıb, nədir?! 
...Emosiyalar  isə  getdikcə  qızışır,  qanunsuz 
hərəkətlərin  qarşısını  alan  qüvvənin  olmadığını  görən 
azğınlaşmış  cinayətkar  ünsürlər  daha  ağır  hadisələr 
törədərək  insanları  qətlə  yetirməkdən  belə  çəkinmə-
dilər. Fevralın 28-də şəhərdə qan töküldü.  
Axşam  saat  23.30  radələrində  şəhərə  ordu 
qüvvələri  yeridildi.  Ertəsi  günü,  fevralın  28-də  səhər 
tezdən  Sumqayıt  şəhər  radio  şəbəkəsi  ilə  şəhərə  ordu 
qüvvələrinin  daxil  edildiyi  barədə,  martın  1-də  isə 
fevralın  29-u  axşam  saat  23-dən  etbarən  komendant 
saatı təyin olunduğu barədə məlumat verildi.  

 
104 
Şəhərdə  fövqəladə  vəziyyət  elan  edilməsi  ilə  bağlı 
hərbi  komendantın  şəhər  sakinlərinə  ünvanlanmış 
müraciətində deyilirdi:  
 
“Sumqayıt vətəndaşları!  
Şəhərdə  baş  vermiş  fövqəladə  vəziyyətlə  əlaqədar 
olaraq fevralın 29-da yerli vaxtla saat 23-də komendant 
saatı təyin olunur.  
Bu məcburi tədbir sovet vətəndaşlarını insani sifətini 
itirmiş  azğın  xuliqanların  zorakılığından  və  quldurluq 
hərəkətlərindən qorumaq üçün qəbul edilmişdir.  
Partiya və sovet orqanları tərəfindən görülən tədbir-
lərə  baxmayaraq  şəhərdə  vəziyyət  daha  da  gərginləşir. 
Şəhərdə  müəssisələrin  iş  rejimi  pozulmuş,  onlara  böyük 
maddi zərər dəymiş, insan tələfatına yol verilmişdir.  
Xuliqanlıq  edən  elementlər  öz  hərəkətləri  ilə  SSRİ 
xalqlarının  vahid  qardaşlığı  kimi  ən  müqəddəs 
ünsiyyətini təhlükə altında qoymuşlar.  
Intizamsızlığı  aradan  qaldırmaq,  əhali  üçün  normal 
həyat  şəraiti  yaratmaq,  şəhərin  müəssisə  və  təşkilatları-
nın  fasiləsiz  işini  təmin  etmək  məqsədilə  bu  gündən 
etibarən  yerli  saatla  20.00-dan  7.00-a  kimi  şəhərin 
küçələrində  nümayiş  etmək,  qrup  halında  şəhərin 
küçələrinə  çıxmaq,  bütün  nəqliyyat  növlərindən  istifadə 
etmək qadağan olunur.  
Fəhlə  və  qulluqçuların  iş  yerlərinə  və  təşkilatlara 
daşınması  müəssisə  və  təşkilatların  öz  nəqliyyat  vasitə-
ləri ilə həyata keçiriləcək.  
Hər  cür  tamaşa  xarakterli  tədbirlərin  keçirilməsi 
qadağan edilir.  
Ticarət  və  məişət  xidməti  müəssisələrinin  iş  vaxtı 
yerli vaxtla saat18.00-da qurtarır.  

 
105 
Xüsusi və ictimai nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti yerli 
vaxtla  axşam  saat  18.00-dan  sonra,  yalnız  müəyyən 
olunmuş formada buraxılış vərəqələri ilə həyata keçirilir.  
Bir  daha  sizə  müraciət  edib  bildiririk  ki,  fövqəladə 
tədbirlərə  anlaşıqlı  tərzdə  münasibət  bəsləyəsiniz.  Tələb 
edirik  ki,  sakitliyi,  əmin-amanlığı,  səbrliliyi  qoruyub 
saxlayasınız,  ictimai  asayişin  normal  vəziyyətə  düşmə-
sinə kömək edəsiniz.  
Hüquq-mühafizə  orqanlarına  tapşırılır  ki,  müəyyən 
edilmiş  rejim  və  qərarları  pozanlara  qarşı  sovet  qanun-
vericiliyinə müvafiq olaraq ən ciddi və ən kəskin tədbirlər 
görsünlər.  
Qarnizonun rəisi,  general-leytenant  
V. Krayev  
 
Xüsusilə  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  şəhərə  ordu 
qüvvələrinin  daxil  edilməsi  və  komendant  saatının 
tətbiq edilməsi hadisələri, iğtişaşları heç də birdən-birə, 
tezliklə dayandırmadı. Iğtişaşlar martın 1-də də müəy-
yən qədər davam etdi.  
Şəhərin  erməni  əhalisi  onlara  qarşı  hücumları, 
zorakılıqları,  törədilən  qəddarlıqları  görərək  canlarını 
qurtarmaq  üçün  azərbaycanlı  qonşularına,  dostlarına, 
tanışlarına,  iş  yoldaşlarına  pənah  gətirməyə,  sığınacaq 
axtarmağa  başladılar.  Faciəli  vəziyyəti  görən  yüzlərlə 
azərbaycanlı  özlərinin  və  ailə  üzvlərinin  həyatını 
təhlükə  qarşısında  qoyaraq  erməni  ailələrini  öz 
evlərində  gizlətdilər,  təhlükə  sovuşanadək  onlara 
havadar  oldular,  qayğı  göstərdilər.  Şəhər  sakinlərinin, 
azərbaycanlıların 
hadisələrə 
münasibəti 
şəhərin 
milliyyətcə  erməni  olan  sakinlərinin  1988-ci  ilin  mart, 
aprel,  may  və  iyun  aylarında  “Sosialist  Sumqayıtı”  və 

 
106 
“Kommunist  Sumqaita”  qəzetlərində  dərc  olunmuş 
məktublarında öz obyektiv əksini tapmışdır.  
Şəhər  qəzetlərinin  o  günlərdəki  redaksiya  poçtu 
qeyri-adidir.  Məktubların  əksəriyyətində  xuliqanlıq 
edənlərin  hərəkətləri,  vəhşilikləri  kəskin  surətdə  pislə-
nir,  təhlükə  qarşısında  qalan  ailələrin  köməyinə 
çatanlara minnətdarlıq bildirilir.  
Biz  burada  haqqında  danışılan  qanlı  hadisələrin 
canlı  şahidi  olsaq  da,  deyilənlərin  yalnız  bizim  şəxsi 
müşahidələrimiz  və  şəxsi  qənaətlərimiz  olmadığını 
oxucuya əyani surətdə çatdırmaq üçün, o günlərdə baş 
vermiş  hadisələrin  xronikasını  əks  etdirən  şəhər, 
respublika  və  ittifaq  mətbuatında  dərc  olunmuş  bir 
neçə faktı oxucularımıza çatdırmağı vacib bilirik.  
Sumqayıt  şəhər  sakini    Akopyanın  və  onun  ailə 
üzvlərinin imzası ilə “Kommunist Sumqaita” qəzetinin 
redaksiyasına daxil olmuş və qəzetin 11 mart 1988-ci il 
tarixli  nömrəsində  dərc  olunmuş  məktubda  oxuyuruq: 
“Mən  milliyyətcə  erməniyəm.  Mən  və  mənim  ailəm 
bəzi  araqarışdıran  və  şüursuz  adamların  günahı 
ucbatından  Sumqayıtda  başlanmış  hərcmərcliklərlə 
əlaqədar  olaraq  çıxılmaz  vəziyyətə  düşmüşdük.  Ilk 
kömək  əlini  bizə  uzadanlar  mənim  azərbaycanlı 
qonşularım  oldu.  Bizim  böyük  ailəmizi  onlar  özlərinin 
darısqal  mənzilində  gizlədib  saxladılar.  Onlar  öz 
ürəyinin hərarəti, qonaqpərvərliyi və ürək-dirək vermə-
ləri ilə bizi qızındırdılar”. 
Azərbaycanlı  Heydər  Yadigarov  və  erməni  Arto 
Ağacanyan  1952-ci  ildə  Sumqayıtda  tanış  olmuşlar. 
Onların  taleləri  cavan  şəhərin  tarixi  ilə  sıx  surətdə 
bağlıdır.  1964-cü  ildə  bağ  sahələri  paylananda  onlar 
qonşu  olmuşlar.  “Kommunist  Sumqaita”  qəzetinin  1 

 
107 
mart 1988-ci il tarixli nömrəsində dərc olunmuş məktu-
bunda  H.Yadigarov  yazırdı:  “Bizim  bağ  evlərimizin 
qapıları  heç  gecə  vaxtları  da  örtülmürdü.  Burada  sülh, 
əmin-amanlıq  və  qonaqpərvərlik  hökm  sürürdü. 
Erməninin və azərbaycanlının dostluğu bütün sınaqlar-
dan  –    fevral-mart  və  noyabr-dekabr  sınaqlarından 
uğurla, ləyaqətlə çıxmışdır. Bu gün də onların böyük və 
möhkəm  dostluğuna  xələl  gətirəcək  heç  bir  maneə 
yoxdur”  
Sumqayıtlı  B.Oqayan  “Mənə  qardaşlarına  kimi 
kömək  etdilər”  adlı  məqaləsində  (“Kommunist  Sum-
qaita”  qəzeti,  25  mart  1988-ci  il)  belə  yazır:  “Hamını 
eyni  arşınla  ölçmək  çox  böyük  səhv  olardı.  Bir 
yaramazın  tutduğu  pis  əmələ  görə  bütövlükdə  xalq 
haqqında  pis  fikir  yürütmək  olarmı?  Mən  bunu  ona 
görə deyirəm ki, bəziləri Sumqayıt hadisələrini ümumi-
ləşdirməyə, açıq-açığına xuliqanlıq hərəkətlərini millət-
lərarası münasibətlərlə qarışdırmağa cəhd edirlər. Mən 
də  nəticələr  çıxardıram,  lakin  başqa  cür,  çünki  o  ağır 
gündə mənə, erməniyə kömək əlini uzadanlar, məni və 
ailəmi  xuliqanlardan  xilas  edənlər  məhz  azərbaycan-
lılar  oldular.  Bizə  böyük  kömək  göstərən  Superfosfat 
zavodunun  direktoru  Nərçə  Bəhmanoviç  Ağayev 
olmuşdur”.  
Armenum  Mosesyan:  “Bizim  yanımızda  etibarlı 
dostlar:  iş  yoldaşlarımız,  mənim  qonşularım  var  idi. 
Onlar  məni  bir  dəqiqə  də  olsun  təhlükədə  tək  qoyma-
dılar.  
Solmaz  İbrahimova,  Böyükağa  Ağayev,  Sultan 
Umudov,  bir  çox  başqaları,  bizim  evdə  yaşayanlar 
xuliqanlara  əl-qol  açmağa,  hadisələr  törətməyə  imkan 

 
108 
vermədilər,  bizi  xilas  etdilər”  (Kommunist  Sumqaita” 
qəzeti, 16 mart 1988-ci il). 
Sumqayıt  şəhər  Stomatoloji  Poliklinikasının 
protezçi  həkimi  N.Kapriyelov  “Dostluq  hər  şeydən 
qiymətlidir” adlı məqaləsində (“Kommunist Sumqaita” 
qəzeti,  29  may  1988-ci  il)  yazırdı:  ”Şərqdə  belə  bir 
hikmətli  fikir  var:  Vətən  ata-babaların  qəbirləri  olan 
torpaqdır.  Mənim  babalarım  və  ulu  babalarım  Azər-
baycan  torpağında  uyuyurlar.  Mən  də  bu  torpaqda 
anadan  olmuşam,  böyüyüb  boya-başa  çatmışam,  bu 
günədək burada yaşayıram və son mənzilim də burada 
olacaqdır.  Mənim  vətənim  buradır.  Ona  görə  də  bu 
gün,  “Dağlıq  Qarabağ  məsələsi”  ətrafında  şöhbətlərin 
səngimədiyi  bir  vaxtda,  mən  Azərbaycan  torpağının 
oğlu  kimi,  erməni  kimi,  vətəndaş  kimi  susa  bilmərəm. 
Mən  erməniyəm.  Görünür,  ona  görə  də  məhz  mənə 
bəzən eşitdirilir ki, “Qarabağ hadisələrini siz ermənilər  
törətmisiniz”.  Mən  buna  nə  deyə  bilərəm?  Təkcə  bir 
söz:  bütöv  bir  xalqı  bir  ovuc  ekstremistlərlə 
qarışdırmaq  lazım  deyil.  Dağlıq  Qarabağ  ətrafında 
dedi-qodu  yaradanlar,  qarışıqlıq  salanlar  ekstremist-
dirlər,  valideynlərin  hansı  millətə  mənsub  olduğundan 
asılı  olmayaraq  milli  qürurlarını  itirmiş  insanlardır. 
Erməni  xalqı  üçün  də  Azərbaycan  xalqı  üçün  olduğu 
kimi dostluq hər şeydən qiymətlidir və erməni xalqının 
Stepanakertdə  vəziyyəti  gərginləşdirənlərlə,  sakitliyi 
pozanlarдa heç bir ümumi marağı yoxdur.  
Mənim  qızım  xəstələnəndə  və  ona  qan  köçürmək 
lazım  olanda  bizim  köməyimizə  azərbaycanlılar  çatdı-
lar və qızımızı xilas etdilər. Indi o, poliklinikada işləyir 
və  azərbaycanlıları,  ləzgiləri,  rusları,  erməniləri  ..... 
müalicə edir.... Bəs o qan olmasaydı? Deməli, beləcə də 

 
109 
biz  hamımız  hər  gün,  hər  saat  qan  qardaşlarına 
çevrilirik”.  
Ş.  Avakyan  da  “Kommunist  Sumqaita”  qəzetinin 
redaksiyasına  gələrək  qəzet  vasitəsilə  öz  qonşularına, 
dostlarına və onun ailəsinə dayaq olmuş, onlara kömək 
etmiş  adamlara  öz  minnətdarlığını  bildirməyi  xahiş 
etmişdi. Şagen Ağalaroviç belə demişdir: “Mən Dağlıq 
Qarabağda  anadan  olmuşam.  Hadrut  rayonunda  belə 
bir  kənd  var,  Domı  adlanır.  Istər  ermənilər  üçün, 
istərsə  də  azərbaycanlılar  üçün  ağır,  ac,  çörəksiz 
müharibə  illərini  xatırlayıram.  Qardaşlığın  nə  olduğu-
nu məhz o vaxt dərk etmişəm. Atam bizə nə qədər çətin 
olduğunu  bildiyi  üçün  cəbhədən  göndərdiyi  məktubda 
yazırdı:  “Oğlum,  get  azərbaycanlıların  kəndinə,  orada 
məni  yaxşı  tanıyırlar.  De  ki,  sən  Ağaların  oğlusan, 
dostlarımız  sənə  kömək  edəcəklər”.  Mən  də  getdim. 
Mənə bir kisə arpa verdilər. Üstəlik başqa şeylər də və  
evimizə  qədər  aparıb  çatdırdılar,  çünki  təhlükəli  vaxt  
idi,  mən  isə  özümlə  böyük  var-dövlət  –  yemək 
aparırdım, yolda əlimdən alan olardı.  
1953-cü ildən Sumqayıtda yaşayıram. 1955-ci ildən 
Azərboru zavodunda odadavamlı  kərpic ustası  işləyir-
dim.  Özüm  hal-hazırda  təqaüddəyəm,  mənim  peşəmi 
oğlum  Qerkules  davam  etdirir.  Digər  oğlum  Xaçatur 
“Sumqayıt  Məişət  Kimyası”  zavodunda  işləyir. 
Beləliklə, Sumqayıt mənim vətənimdir, uşaqlarım üçün 
isə çoxdan vətəndir.  
Indi  də  belə  hadisələr  baş  verdi.  Bu  barədə  geniş 
danыşmaq istəmirəm, çünki məsələ bunda deyil. Ancaq 
müharibə  illərində  olduğu  kimi,  ailəmizi  bu  faciəli 
günlərdə  xilas  edən  yaxşı  adamlar  haqqında  mütləq 
danışmalıyam.  Mənim  qonşularım  əsasən  azərbaycan-

 
110 
lılardır.  Onlar  biləndə  ki,  xuliqanlar  bizim  məhəlləyə 
soxulublar,  mənim  ailəmi  öz  mənzillərində  yerləşdir-
dilər,  özləri  isə  bizim  mənzilimizdə  qaldılar.  Bundan 
başqa,  imkan  yaranan  kimi  gedib  mənim  oğullarımı  
tapdılar  və  təhlükəsiz  yerə  apardılar”  (“Kommunist 
Sumqaita” qəzeti, 11 mart 1988-ci il).  
R. Andriyanın  məktubunda deyilir: “Bizim başı-
mıza bəla gəlmişdi, hamı üçün bir bəla. Heç bir günahı 
olmayan insanlar həlak oldular.... Lakin onları Dağlıq 
Qarabağ  hadisələrini  bəhanə  edərək  Sumqayıtda  iğti-
şaşlar törədən xuliqanlar, banditlər öldürmüşlər. Cina-
yətkarın  milliyyəti  olmur.  Onda  bəs  biz  nə  üçün 
getməliyik,  vətəndən  hara  gedək?  Məhz  vətənimizdən, 
çünki Sumqayıt mənim  üçün doğmadır. Axı  həm  də  o 
ağır  günlərdə  öz  kömək  əllərini  mənə  azərbaycanlı 
qonşularım  uzatmışlar”  (“Kommunist  Sumqaita” 
qəzeti, 20 mart 1988-ci il).  
N.  Qasparyan  isə  öz  məktubunda  belə  yazırdı: 
“Təmiz,  vicdanlı  və  yüksək  mənəviyyatı  olan  adamlar 
şayiələrə  və  təhriklərə  uymadılar.  Və  belələri  böyük 
əksəriyyət  təşkil  etdilər.  Onların  arasında  mənim 
tanışlarım,  qonşularım  Kamal  və  Tamara  Abdul-
layevlər,  Malik  Həsənov,  Zöhrab  Əliyev,  Səmayə 
Hacıyeva, Zari Şəbilova, Şirin Səfərov, İmran Cəfərov 
və  bir  çox  başqaları  dərhal  bizə  köməyə  gəldilər  və 
xuliqanları  geri  oturtdular.  Mən  və  mənim  ailəm  bizi  
xilas  edən  bu  mərd  və  cəsur  adamlara  qarşı  dərin 
minnətdarlıq hissləri keçiririk.  
Fevral hadisələrinin acı nəticələri bizim üçün ciddi 
xəbərdarlıq  və  bir  dərs  olmalıdır.  Yalan  və  uydurma-
lara  inanmamalı,  əksinə  cərgələrimizi  daha  da  sıxlaş-
dırmalı, əl-ələ verib əllərimizi daha möhkəm sıxmalıyıq 

 
111 
ki, heç bir araqarışdıran və ideya düşmənlərimiz əsrlər 
boyu azərbaycan və erməni xalqları arasında yaranmış 
qardaşlıq  əlaqələrini  poza  bilməsinlər”  (“Kommunist 
Sumqaita” qəzeti, 12 iyun 1988-ci il).  
Çox  böyük  təəssüf  hissi  ilə  qeyd  etməliyik  ki,  N. 
Qasparyanın  düşündüyü  kimi  olmadı,  “fevral  hadisə-
lərinin  acı  nəticələri”  millətçi  və  separatçı    qüvvələr 
üçün  “dərs”  olmadı.  Lakin  bu  barədə  bir  qədər  sonra 
söhbət açarıq.  
Hələlik isə, bir daha qeyd edək  ki, şəhərin erməni 
sakinlərinin  hadisələrdən  dərhal  sonra  şəhər  qəzet-
lərində  dərc  olunmuş  məktublarından  da  göründüyü 
kimi,  hadisələrin,  iğtişaşların  törədildiyi  günlərdə 
şəhərin milliyətcə azərbaycanlı olan sakinlərinин böyük 
əksəriyyəti  hətta  öz  həyatlarını  təhlükə  qarşısında 
qoyaraq  erməni  qonşularına,  iş  yoldaşlarına,  tanışla-
rına  və  hətta  heç  tanımadıqları  ermənilərə  qarşı  da 
hуmanistlik  etmiş,  sözün  əsl  mənasında  beynəlmiləlçi 
olduqlarını  bir  daha  göstərmişlər.  Onlar  heç  nədən 
çəkinmədən, cəsarətlə erməni ailələrini təhlükədən xilas 
edir, öz evlərində, zavod və fabriklərdə, idarə, müəssisə 
və  təşkilatlarda,  mədəniyyət  evlərində,  pioner  düşər-
gələrində,  bağ  evlərində    və  s.  yerlərdə  gizlədib  qoru-
yur, onlara qayğı göstərirdilər.  
Yüzlərlə  azərbaycanlı  və  digər  millətlərdən  olan 
şəhər  sakinləri  öz    təhlükəsizliyi  barədə  düşünmədən 
yalnız  xuliqanlıq  edən  cinayətkar  ünsürlərə,  hadisələrə 
qatılmış  avaralara,  tüfeylilərə,  sərxoşlara,  narkoman-
lara  hədsiz  nifrət  hissi  keçirərək  əsl  vətəndaşlıq, 
qəhrəmanlıq nümayiş etdirirdilər.  
O  faciəli  günlərdə  Sumqayıt  şəhərinin  hərbi  ko-
mendantı  təyin  oluнmuş  general-leytenant  V.Krayev 

 
112 
Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi-
nin  orqanı  olan  və  Moskvada  nəşr  edilərək  dünyanın 
bütün  ölkələrinə  yayılan  “Pravda”  qəzetinin  21  mart 
1988-ci  il  tarixli  nömrəsində  dərc  olunmuş  müsahibə-
sində demişdir: “Şəhərin sakinləri bizə kömək etməsəy-
dilər,  onda  həlak  olanların  sayı  daha  çox  olardı.  Belə 
ki, azərbaycanlı  sürücü  dərhal on nəfər ermənini idarə 
etdiyi  avtobusa  oturdub  doğulduğu  rayona,  Şəkiyə, 
qohumlarının 
yanına 
aparmışdı. 
Digər 
bir 
az
яrbaycanlı  ailə  çoxmərtəbəli  binaya  soxulmaq 
istəyən  bir  qrup  xuliqanın  qarşısını  kəsdi.  Bir  nəfər 
fəhlə  erməni  dostu  ilə  avtobusda  gedirmiş.  Qəflətən 
avtobusu  saxladan  bir  dəstə  adam  erməninin  onlara 
verilməsini  tələb  edir  .  Azərbaycanlı  özü  xəsarət  alır, 
lakin dostunu xilas edir”. 
Sumqayıtda  t
юrədilmiş  hadisələri  araşdıran  xüsusi 
istintaq  qrupuna  rəhbərlik  edən  SSRİ  prokurorlu-
ğunun  Baş  İstintaq  idarəsinin  rəis  müavini  V.Nenaşev 
və  SSRİ  Baş  prokuroru  yanında  mühüm  işlər  üzrə 
müstəntiqi  V.  Qalkin  SSRİ  Ali  Sovetinin  orqanı  olan 
və dünya ölkələrinə geniş yayılan “İzvestiya” qəzetinin 
30  mart  1988-ci  il  tarixli  nömrəsində  dərc  olunmuş 
müsahibədə məlumat verərək demişlər: “Şəhər sakinləri 
ilə  çoxsaylı  söhbətlərimiz  təsdiq  edir  ki,  azərbaycan-
lıların  böyük  əksəriyyəti  bu  hadisələri  ürək  ağrısı  ilə 
qəbul  edirlər.  Şəhərdə  baş  vermiş  hadisələr  heç  bir 
vəchlə  iki  xalqın  münasibətlərini  əks  etdirmir.  Istin-
taqın  gedişatında  öz  dramatikliyi  ilə  diqqəti  cəlb  edən 
qeyri - adi və əsl beynəlmiləlçilik nümunələrini göstərən 
onlarla  epizodlar  aşkar  edilmişdir.  Tam  qətiyyətlə 
demək lazımdır ki, məhz azərbaycanlı ailələr erməniləri 

 
113 
mühafizə  edərək  bizi  daha  böyük  fəlakətdən  xilas 
etmişlər”.  
Çoxsaylı  misallardan  biri  kimi,  bu  faciəli  günlərdə 
şəhər  müəssisələrinin  komsomol  təşkilatlarının  qorxu 
və  yorulmaq  bilmədən  cəsarətlə  iğtişaşların  qarşısını 
necə  aldıqlarını  göstərmək  olar.  Komsomol  təşkilatla-
rının  çoxunda  təcili  olaraq  erməni  millətindən  olan 
adamları  xilas  etmək  üçün  xüsusi  əməliyyat  dəstələri 
təşkil edilmişdi.  
“Kimya  sənayesi”  İstehsalat  Birliyi  Komsomol 
təşkilatında  yaradılmış  əməliyyat  dəstəsinin  hesabat-
larından bir neçə misal göstərək: 
“27  fevral.  Yeniyetmələrin  əllərindən  iki  lopatka 
sapı, bir tərəzi daşı və iki butulka aldım”.  
28 fevral.  Saat  16 radələrində bir  neçə  xuliqanın 
əllərindən  dəyənəkləri  aldıq”. 
“29 fevral. Bizim əməliyyat dəstəmiz N.Nərimanov 
klubunun  yanında  qarışıqlıq  salan  gənclərdən    ibarət  
iki    dəstəni    qovub    dağıtmağa    nail    oldu.  Çoxunun 
əlində  olan  daş-kəsəyi, butulkaları  aldıq…” 
 “29 fevral. 45-ci məhəllədən  və  3-cü  mikrorayon-
dan iki  ailəni təhlükəsiz  yerə köçürdük…” 
“29 fevral. Axşam  16-cı  məhəllədə  təhlükədə olan 
bir  ailəni  çıxardıq…” 
“29fevral. 45-ci  məhəllədən  xəbər  gəldi  ki,  ermə-
ni    ailəsini  təhlükə    gözləyir.Biz    dərhal    ora    getdik,  
həmin  ailəni  götürdük  və  öz  mənzilimizdə  yerləşdir-
dik…!” 
  “29 fevral. Axşam  saat  21  radələrində  biz  16-cı 
və 34-cü məhəllələrdə növbə çəkirdik. Tükürpərdici  bir  
qışqırıq  səsi  eşitdik,  səs  gələn  evi  müəyyən  etdik,  
dərhal yuxarıya  qalxdıq. Əvvəl  əlində  balta silkələyən  

 
114 
cavan  bir  adam  gördüm. Baltanı  onun  əlindən  ala  
bildim. Yoldaşlarım əllərində dəyənək fırladan 4 nəfər  
xuliqanı  tərksilah  edə  bildilər…” 
 “29  fevral.    Bizim    dəstə    xuliqanların    xüsusilə  
qəddarlıq etdikləri, mənzillərə  soxulduqları  3-cü  mik-
rorayona  göndərilmişdi. Onlarla  vuruşmaq  müm-kün  
deyildi. Biz azğınlaşmış dəstənin  bir  hissəsini  birtəhər  
dilə tutara dayandıra bildik və onları  pis  əməllərindən 
çəkindirməyə  cəhd  etdik…  Çoxları    bizim    tərəfimizə  
keçdilər  və  onların  köməyi  ilə  bir  neçə  qadın  və  
uşaqları  təhlükəsiz  yerə  çıxara  bildik…” 
“Kimya    sənayesi”    İB    Komsomol    komitəsinin  
katibi  E.Əhmədov,  “Sintezkauçuk”  zavodu  Komso-
mol    komitəsi    katibinin    müavini    Ş.Əliyev,  “Azər-
boru”  zavodunun  1№-li  Boruyayma  sexinin  komso-
mol  təşkilatının  katibi  A.Tağıyev  və  bir  çox  başqa-
ları    şəhərin    erməni    əhalisini    xilas    etməkdə    xüsusi  
fədakarlıq  göstərmişlər.  
“Kimya  Sənayesi”  İB-nin  2 №-li  fəhlə  yataqxa-
nasının  sakinlərinin  təşəbbüsü    ilə    təcili    olaraq  
könüllü    drujinaçılar    dəstəsi    təşkil    edildi.    Könüllü  
drujinaçılar    dəstəsinə    ilk    daxil    olanlar    arasında  
elektrik    Tahir    Hüseynov,  aparatçı    Adil    Ümidov, 
kran  maşinisti  İlahəddin Məmmədov, çilingər N
уrəd-
din  Süleymanov,  aparatçı  Mirseyiд  Ağayev, rəngsaz-
lar  briqadasının  briqadiri  Xosrov Nəsirov  və  onlarla  
başqaları    olmuşlar.  Onlar    təkcə    yataqxanada    yox,  
eləcə  də  qonşuluqdakı  21-ci  məhəllədə  də  növbət-
çilik  edir, yaxınlıqda  yerləşən  erməni  evlərini  qoru-
yurdular. Gənclər  xüsusilə  öz  qonaqlarına  görə  na-
rahat    idilər.  Yataqxanada    bu    ərəfədə    Yerevandan  
Sumqayıta    ezamiyyətə    gəlmiş    ermənilər    yerləşdiril-

 
115 
mişdilər.  Bu    barədə    xuliqanların    məlumatı    var    idi  
və    onlar    yataqxananın    qarşısında    cəmləşmişdilər. 
Ona    görə    də    işdən    yenicə    qayıtmış    yataqxana  
sakinlərinin  hamısı  bir  nəfər  kimi  bir  neçə  dəqiqə  
ərzində    foyedə    toplaşdılar.  Tərbiyəçi    müəllim    Asif  
Yusifov  və  komendant  İlyas  Musayev  “çağırılmamış  
qonaqlara”    çıxıb    getməyi,    yataqxana    sakinlərinə  
mane  olmamağı,    onların    sakit    istirahət    etmələrinə  
imkan    vermələrini    tələb  etdilər.  Doğrudur,    məslə-
hətlərə    qulaq    asaraq    xuliqanların    çıxıb    gedəcəklə-
rinə    bəslənən    ümidlər    boşa    çıxdı.  Odur    ki,    hədə-
qorxuya  qarşı  hədə-qorxu  işlədildi. Elə  ki,  xuliqan-
lar   layiqli  cavab  ala  biləcəklərini  hiss   etdilər, geri  
çəkildilər,  çıxıb    getdilər”  (  Kommunist    Sumqaita”  
qəzeti,  16  mart  1988-ci  il). 
“Xalq  qəzeti”  1988-ci  il  24  mart  tarixli  nömrə-
sində yazırdı: “Sumqayıtda, o faciəli günlərdə  müxtəlif  
millətlərdən olan adamlar mərdlik, əsl  beynəlmiləlçilik  
göstərmişlər. Onlar xuliqanlıq edən ünsürlərin  cinayət-
kar  əməllərinə    uymamaq,    azğınlaş-mış    kütləni    geri  
oturtmaq    üçün    özlərində    cəsarət    və    xüsusi    hünər  
tapmışlar. 
Xuliqanlar    Sumqayıt    Ali    Texniki    Məktəbinin  
binasına  soxularaq  dərsləri  dayandırmışlar. Professor  
Həsən  Sadıqov,  professor  Həqiqət  Aslanov,  dosent  
Mehdi    Əliyev    və    institut    tələbə  həmkarlar  təşkila-
tının sədri Tirmə Qurbanova  banditlərə  öyüd-nəsihət  
verməyə  çalışmış,  lakin  onların  sözlərinin  təsiri  
olmamışdır.  Belə  olduqda  H.Sadıqov  irəli  çıxaraq  
demişdir:  “Əgər sizin  problemlərinizi  qan  həll  edirsə
onda məndən başlayın”. Müəllim təmkinliyi  banditləri  

 
116 
karıxdırmış, digər  müəllimlər  və  tələbələr  professorla  
çiyin-çiyinə   dayandıqda  isə  kütlə  geri  çəkilmişdir”. 
 Sumqayıt    şəhərindəki    kolxoz  bazarının    fəhləsi  
qəzetə    göndərdiyi    məktubda    yazırdı:  “O,  Sumqayıt  
üçün  qəmli,  kədərli  fevral  günlərində  bizim  bazara  
da xuliqanlar hücum  çəkirdilər. İlk  gözlənilməz,  anla-
şılmaz  və  həyəcanlı  anlar  keçən  kimi  bizim  müdir  
A. Əhədov,  necə  deyərlər,  bütün  işçiləri  və  piştaxta  
arxasında    duranları    səfərbər    etdi    ki,    xuliqanlara  
layiqli    cavab    verə    bilək.    Bütün    erməni    yoldaşlar  
etibarlı    yerlərdə    yerləşdirildilər    və    onların    malı  
gizlədildi.    Sonra    hər    şey    sakitləşəndə    biz    onlara  
bazara  gətirdikləri  kartofu  tez  satmağa  kömək  etdik  
və    mehribanlıqla    onları    evlərinə    yola    saldıq”. 
(“Kommunist  Sumqaita”  qəzeti, 27  mart 1988-ci  il ). 
Beləliklə,  xuliqanlıq  edən  yeniyetmələr  və  gənc-
lər  hər  yanda  layiqli  cavablarını  alırdılar. 
 
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə