Rəhim Əliyev


na daşıyıcılığı haqda nəzəriyyəni



Yüklə 2.35 Mb.
Pdf просмотр
səhifə10/39
tarix10.07.2017
ölçüsü2.35 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   39

na daşıyıcılığı haqda nəzəriyyəni kənara atdı və göstərdi: sözlər adi işa-
rələrdir. Sözlərlə onların bildirdiyi mənalar arasında bağlılıq yoxdur. Ona 
görə eyni mənalar müxtəlif dillərdə yüzlərlə müxtəlif sözlərlə bildirilir.
 
Məna və  mənayaranma prosesi dilə aid deyildir, dinləyiciyə  və oxucuya 
aiddir, konkret fərdin nitqi dinləməsi, mətni oxuması zamanı onun başında 
meydana çıxır.  
F.Sösür sözün yeni formulunu verdi: işarə+işarə edilən. Söz-işarə-
nin əsas işi yaddaşda mövcud olan obraz və əlaqələri aktuallaşdırmaqdır. 
Bu aktuallaşdırma sayəsində sözün iki əsas funksiyası üzə çıxır: söz həmi-
şə nəyisə bildirir, o, bildirəndir. F.Sösür bu terminlə sözün və söz birləş-
mələrinin, mətn parçalarının  bildirənlik xüsusiyyətini də  təhlil edib ay-
dınlaşdırmağa çalışmışdır. Bu termin bədii mətnlərin məna qatına da aid 
edilirdi. Bizcə, F.Sösür sözlə bildiriləni sabit və universal şey kimi təyin 
etməyə çalışanda yanılırdı. Bildirənlik işarə etmə xassəsidir. Amma sözün 
işarə xassəsi müxtəlif yaddaşlarda və ya başlarda müxtəlif həcmli və 
şəkilli oyanma yaradır. Dil və söz bilgisi fərdidir, ona görə sözlər üçün 
universal bir bildirilən müəyyən etmək qeyri mümkündür. Savadsız adam-
lar terminləri bilmirlər, çünki sözlərin  əsas mənaları  mətnlərdədir, kon-
tekstdədir. Lakin mətnləri bilmədən, təhsil almadan terminlər adamlar 
üçün heç nə bildirməyən sözlər olaraq qalır (Lüğətdə isə sözlərin universal 
mənaları deyil, onların lüğətçiyə  məlum olan mətn kontekstlərində 
daşıdıqları  əsas bildirilənlər (mənalar) öz əksini tapır). Sözün bildirənlik 
xüsusiyyətində, simvollaşmasında bunu dana yaxşı görmək olar. Sözdəki, 
hekayə mətnindəki simvolik məna təcrübə və təhsil prosesində adamların 
yaddaşında əvvəlcədən mövcud olur, adamlara məlum olur. Mətni və sözü 
oxuyana qədər yaddaşda olmayan heç bir mənanı, simvolu mətndə tapmaq 

 
87
olmaz. Mətndə bildiriləni tapma da tanımanın (psixi proses) bir şəklidir. 
Yaddaşda olmayan şeyi tanımaq və ya məna kimi tapmaq olmaz. 
Bildirənlik sözlərin ikinci şəxslər tərəfindən tanına bilmə xüsusiy-
yətidir, əslində işarə funksiyasıdır. Sözün ikinci funksiyası isə onun məf-
hum, məna daşıyıcısı olmasıdır. Məna sözü eşitmədən sonra yaddaşda ge-
dən prosesdir. Ona görə strukturalizmin məna anlayışını saxlayıb işlətməsi 
onun nailiyyətlərinə kölgə salır. Məna sözdə deyildir, məna sözü tanıma 
nəticəsində ikinci şəxsin yaddaşında baş verən prosesdir. Ona görə sözün 
işarəliyi məhz ikinci şəxsin yaddaşında xatırlama prosesi yaratma siqnalı 
olmasıdır. Ümumilikdə isə Platondan gələn məna anlayışı indi də dilin tə-
biətini doğru izah etməyə mane olan başlıca fiktiv məfhumlardan biridir. 
Söz insanda iki unikal orqan yaratmışdır: sözü tələffüz edən boğaz-
udlaq və sözü tanıyıb onu yaddaş obrazlarının şərti işarəsi kimi qəbul edə 
bilən təfəkkür. Təfəkkür sözləri 1) tanımaq (fərqləndirmək), 2) söz birləş-
mələrini əzbərləmək, 3) əzbərlənmiş söz və birləşmələrdən öz iradəsi ilə 
dünyanı bildirən işarə  sırası kimi istifadə etmək funksiyalarını icra edir. 
Təfəkkürün sözəzbərləmə qabiliyyəti yazıdan gələn sosial identikliyə 
malikdir, sözləri müxtəlif adamlar eyni cür başa düşə bilir. 
Burada  əzbər bilmə xassəsinin dildə fundamental əhəmiyyəti 
qeyd olunmalıdır. Əzbər bilmə – öz iradəsi ilə, kənar qıcıqlandırıcı olma-
dan yaddaşdan söz vasitəsi ilə obrazları, yaddaş materialını xatırlama qa-
biliyyətidir. Bu qabiliyyət təfəkkürün əsasıdır və heyvanlarda yoxdur, yəni 
heyvan kənar qıcıqlandırıcı olmadan heç nə xatırlaya bilmir. Amma insan-
lar öz iradələri ilə yaddaşda olanları xatırlaya bilirlər. Danışma zamanı bi-
rinci şəxsdə gedən variantyaratma prosesi bu xatırlama xassəsi sayəsində 
yarana bilir. Nİtq prosesində danışan öz iradəsi ilə yaddaşında əzbər bil-
diyi (istədiyi vaxt aktuallaşdıra bildiyi) söz sıralarından və birləşmələrdən 
(mətnlərdən) istifadə yolu ilə yeni mətn variantları yaradır. 
Əzbərləmə – həm dili və təfəkkürü paralel yaradan və yaddaşa məx-
sus  əsas xassə, həm də dilin özünün adamlarda dil bilgisi kimi yaşayan 
əsas mövcudluq formasıdır. Dil bilgisi dili əzbərləməkdir və hər bir dil da-
şıyıcısı dili fərdi surətdə və dərəcədə  əzbərləyir. Hər bir uşaq dili əzbər-
ləməklə dil işarələrindən istifadənin ictimai müqaviləsinə qoşulur. 
Əzbərləmə  həm yazını bilənlər, həm də savadsızlar üçün yazılı 
mətndən, mənşəcə yazı ilə yaradılmış  və qorunmuş  mətn materialından 
istifadədir.  İlk baxışda dilin yazıdan törəməsi paradoksal görünür. Ona 
görə ki, dili əzbərləyənlərin 95 faizi onu şifahi surətdə  əzbərləyir. Lakin 
bu hələ dilin şifahi yarandığının sübutu deyil. Nə üçün? Ona görə ki, hər 
bir əzbər bilmə – mətn bilmədir (söz, birləşmə və söz sırası). Mədəni mətn 
bilmə isə  həmişə yazıdan törəmədir, insanda yazı sayəsində formalaşmış 

 
88
bir xassədir. Hətta qovuşuq səslərin fonemlərə parçalanması, şifahi sözdən 
ictimai müqavilə kimi istifadə, minlərlə şifahi sözü insan yaddaşının tanı-
ması xassələri də yazıdan törəmədir. Yəni mənşəcə yazı bilənlərin istifadə 
etdiyi (onlar əvvəllər kahinlər idi, az saylı adamlar idi) dil materialının sa-
vadsızlar tərəfindən əzbərlənməsinin nəticəsi idi. Dili belə şifahi əzbərlə-
mə bütün hallarda mətndən istifadədir, mətn bilgisidir, yazı dilindən 
istifadədir. Müasir Azərbaycan şifahi ədəbi dili buna parlaq misaldır. İndi 
bizdə işlədilən şifahi ədəbi dil əzbərlənmiş yazılı ədəbi dildir. 
Müasir adamın əzbər bildiyi elmi və bədii məlumatların hamısı ya-
zılı  mətn mədəniyyətinin fərdi yaddaşlarda yaşayan  şifahi formasıdır, 
variantıdır və insanlar arasında elmi və bədii yaradıcılıq məhz yazılı mətn 
mədəniyyətinin fərdi insan yaddaşlarında yaşayan  şifahi variantları 
sayəsində mümkün olur. Yeni informasiya yaranması üçün, yaradıcılıq 
üçün yüzlərlə kitablarda olan məlumatların (mətnlərin) fərdi yaddaşda əz-
bərlənməsi lazımdır. Bu mənada kitablar və digər yazılı mətnlər ölü işarə 
sırasıdır, onlardan heç nə yarana bilmir. Kitablar, dərsliklər, elmi əsərlər 
əzbərləndikdən sonra onların  əsasında ayrı-ayrı  fərdlərin başında yeni 
mətn variantının yaranması mümkün olur . Bu qabiliyyət təfəkkür adlanır 
və elmdə çox mistikləşdirilib. Təfəkkür yaddaşın əzbər bilinənlər əsasında 
yeni variant və mətnyaratma (danışma və yazma) xassəsidir. 
F.Sösürün əsas nəzəriyyələrindən biri dil, nitq və  mətn anlayışla-
rını  fərqləndirməsi idi. Dilin funksiyası, iş mexanizmi nitq  prosesində 
meydana çıxır. Nitq isə prosesdir və dilə aid anlayışların ən mürəkkəbidir. 
Nitq nədir? Nİtq, ən əvvəl, iki dil subyekti arasında prosesdir, həm 
də  sosial  prosesdir. Bu subyektin biri birinci şəxsdir, o birisi isə ikinci 
şəxsdir. Danışan və anlayan (oxuyan) iki əks qütblərdir. Nitq prosesində 
onlar vahid bir işi yox, dildə mövcud və bir-birindən ən uzaq və fərqli işi 
icra edirlər. Birinci şəxs işarə göndərən, ikinci şəxs isə işarəni anlama-
ğa çalışandır. Bunlar təfəkkürün iki müstəqil və  əks qütblərdə duran 
funksiyalarıdır. Uşaqlar və dili yeni öyrənənlər adətən mətnanlamanı daha 
tez mənimsəyirlər. Bu mənada mətnyaratma mətnanlamadan daha mü-
rəkkəb və çətin prosesdir və bütün mədəniyyətlərdə istedad hesab olunur. 
Birinci şəxs həmişə variant və ya mətnyaradandır (şifahi və yazılı). 
Danışan – dili bilən təfəkkürün  variantyaratma  funksiyasından istifadə 
edir. Variantyaratma əvvəlcədən yaddaşda olan və subyektin əzbər bildiyi 
mətnlərdən (sözlərdən, söz birləşmələrindən, söz birləşməsi sıralarından) 
müəyyən problem situasiyada istifadədir.  
Əslində hər bir fərdi yaddaş da mətndir, yəqin ilk mətn lövhəsidir. 
Ən güclü yaddaş akkumulyatoru beynidir. O təkcə hifz etmir, beyin həm 
də yeni informasiya variantları yaradandır. Onun fundamental qüsuru 

 
89
insanla birgə ölməsi, yox olmasıdır. Yazının yaranması insan yaddaşına 
oxşar alətin icadı idi, yaddaşda olanları digər lövhələrə köçürmək idi. 
Kompüter isə təfəkkürün analoqudur, o yeni informasiya variantları yara-
dır. Adamlar bunu variant kimi qəbul edir, amma kompüter fiziki eyniyyət 
kimi mövcud olan məlumatları təkrarlayır. İnsan yaddaşında belə adekvat 
hifz etmə xassəsi yoxdur, lakin yaradıcılıq, yeni informasiya variantlarının 
yaranması insanın bu “qüsuru” sayəsində mümkün olur. 
Birinci  şəxsin mətn yaratması  həmişə  yeni variant yaratmadır
Hətta söz sırası tam təkrar olanda belə, fərdi intonasiya sayəsində birinci 
şəxsin danışdıqları  həmişə yeni variant olur. Variantlılıq – təfəkkürün 
müxtəlif problem vəziyyətləri eyni söz işarələri və işarə sıraları vasitəsi ilə 
təsvir etməsidir. Günün doğmasının gözəlliyini təsvir üçün eyni dildə mil-
yon adam təsvir edə bilər. Lakin bu təsvir zamanı onlar 15-20 eyni sözdən 
və bir sıra söz birləşmələrindən istifadə edirlər. Yəni dünyanın sözlə (mətnlə) 
təsviri həmişə variantdır, əvvəlcədən eşidilmiş və yadda saxlanmış variantlar-
dan istifadədir. Bu sözün, mətnin və dilin işarəvi təbiətindən doğur.
  
Nitqin ikinci qütbü ikinci şəxsdir.  İkinci  şəxs  həmişə birincinin, 
niyyətli və danışanın nəzərdə tutduğu ünvandır. Yazı sayəsində yazı ilə 
oxuma arasında zaman fərqi min illərlə ola bilir və dilin mədəni alət kimi 
əsas keyfiyyəti bu funksiyadadır. Aristotelin kitabını yazıldıqdan iyirmi 
dörd əsir sonra oxumaq həmin nitq prosesidir. Məhz yazı mətnyaratma ilə 
onu oxuma arasında qeyri-məhdud vaxt məsafəsinin mümkünlüyünü 
yaratdı  və bu məsafənin mümkünlüyü təfəkkürün, mədəni yaddaşın 
əsasıdır. Bu mənada təfəkkür də yazıdan törəmədir, yazı sayəsində inkişaf 
edib sabitləşmiş qabiliyyətdir. 
Beləliklə “dil ünsiyyət vasitəsidir” formulu əslində dilin təbiəti 
haqda çox az şey deyir. Əslində isə nitq (ünsiyyət) prosesi bir-biri ilə 
dialektik  əkslik təşkil edən mətnyaratma və  mətnoxuma kimi iki sosial 
hadisədir: siqnalgöndərmə və qəbul etmədir. Həm də birinci şəxsin yara-
dıb göndərdiyi mətnin həcmi və keyfiyyəti heç zaman onu qəbul edən 
ikinci şəxsin başında yaranan mətn oxunuşu ilə üst üstə düşmür. Məsələn 
mətnyaradan alim, oxuyan isə savadsız olanda ikinci şəxsin başında danı-
şanın (mətn yaradanın) mətninin 10-20% oxuna bilir. İkinci tərəf birinci 
şəxsin dilini pis bilirsə, mətnoxumanın faizi sıfıra bərabər olur. Müəllimin 
mühazirəsini eşdən tələbələrin 10-25 faizi onu dinləyə bilir: deməli bu 
tələbələrdə  şifahi mətnoxuma qabiliyyəti yüksəkdir və pedaqogikada bu 
qabiliyyət sayılır. 
Mətnyaratma və mətnoxuma əks qütblərdir: bunların hər biri təfək-
kürün ayrıca funksiyaları kimi formalaşmışdır. Buna uyğun dilin iki 
mövcudluq forması, müstəvisi yaranmışdır.  

 
90
Dilin unikallığı onun daşıyıcısı olan adamların əzbər mətn bilgiləri-
nin cəmi kimi mövcud olmasıdır. Məsələn, ingilis dili onu bilən adamların 
dil yaddaşının məcmusudur. O biri tərəfdən bu adamlar bir ucdan ölür və 
onlarla dil bilgisi və daşıyıcılığı da, dilin bir parçası olaraq yox olur. Yeni 
doğulanlar isə ictimai müqaviləyə girərək insanların istifadə etdikləri 
mətnləri işarə sistemi kimi əzbərləyirlər. İnsanın ölməsi ilə dilin bir parça-
sı ölür: bunun qarşısını almaq üçün insanlar mətnləri yazıda ifadə etməyi 
icad ediblər. Ona görə yazı da dilin varlığının müstəqil  şəklidir Dil eyni 
zamanda subyektlərin danışmaq, yazmaq və oxuyub anlamaq vərdişlərinin 
cəmidir. Dİl vərdişlərini öyrənmək ictimai müqaviləyə girməkdir. Dil 
müqaviləsində olanlar, yəni bir dildə danışanlar hətta özlərini etnik cəhət-
dən də qohum sayırlar və bu tamam əsassız bir mistikadır. 
Dilin təbiətində  və  mənşəyində  ən maraqlı proses subyektlərdə 
mətnyaratma və mətnoxuma vərdişinin formalaşması və təfəkkür kimi bir 
alətə çevrilməsidir. Bu proses əsasən yazıdan istifadə edənlərin sayının 
artması kimi başlamışdır. Yazıya qədər qədim tayfa dillərində unifikasiya 
– normativlik, sabit söz şəkilləri və qrammatik qanunlar olmamışdır. Qə-
dim insanların dili də təxminən heyvanlarda olduğu kimi idi: səslə verilən 
informasiyanı tanımaq qabiliyyəti insanlarda da heyvanlarda olduğu kimi 
instinktiv kodda, anadangəlmə olmuşdur. Lakin insanlar dörd ətrafla deyil, 
iki ayaqla gəzməyi öyrənəndən sonra onların yaddaşı inkişaf etməyə baş-
lamış və kollektiv həyat fərdlər arasında ünsiyyət ehtiyacını qat-qat artır-
mışdır. Bunun nəticəsi olaraq iki paralel hadisə baş vermişdir: bir tərəfdən 
qədim adamların istifadə etdikləri səs işarələrin sayı artmış, o biri tərəfdən 
qədim adamlar tərəfindən qeyri fonetik işarə dilindən istifadənin dairəsi 
genişlənmişdir. 
İşarə dilinin yaranması  təfəkkürün başlanğıcıdır.  İşarələr ibtidai 
məfhumlar idi. Onların vasitəsi ilə  qədim adamlar obyektiv aləmdə olan 
şeyləri və hadisələri təkcə öz obrazı kimi yox, həm də yaddaşda qala bilən 
işarə sistemi kimi yadda saxlayırdılar. Bu İ.Pavlovun ikinci siqnal sistemi 
adlandırdığı  təfəkkürün inkişafı idi. Qavrayışın mövcudluğu nəticəsində 
insanlarda və heyvanların çoxunda şeylərin obrazları yaddaşlarda var idi: 
miqrasiya marşrutları da bunun hesabına unudulmurdu. Bu obrazın yad-
daşda olması nəticəsində heyvanlar öz düşmənlərini tanıyırlar. Bu heyvan-
larda və insanlarda ibtidai qavrayışın və bunun nəticəsi olan real tanıma-
nın yüksək inkişafını göstərirdi. Bu birinci siqnal sistemi idi və şeylərin öz 
obrazlarının yaddaşda qalmasına  əsaslanırdı. Lakin birinci siqnal sistemi 
ancaq konkret obyektlərin yadda saxlanmasına  əsaslanırdı, dəfələrlə gö-
rülmüş şeylərin xəyal kimi xatırlamaq idi. Amma ikinci siqnal sistemində 
“it” sözü anlayışa çevrildi, məsələn, fərdin hər gün gördüyü və xəyalında 

 
91
obrazını yarada bildiyi itdən ayrıldı. Deməli, hər təzə sözün özü artıq 
abstraksiya idi, məfhum idi. 
Buna baxmayaraq adamlarda söz işarələrinin insanların tanıdığı 
konkret obrazlarla əlaqəsi qaldı. Yəni hər fərd “it” deyəndə özünün tanıdı-
ğı konkret bir it obrazını xatırlayır. Uşaqlara isə dili öyrətmək üçün indi də 
şeylərin obrazlarından, şəkillərindən istifadə edilir. Görünür, konkret ob-
razlar ikinci siqnal sisteminin əks qütbü kimi məfhumlarla ayrılmaz surət-
də bağlıdır. 
Deyilənləri xülasə edib “dil nədir?” sualına aşağıdakı cavabı verə 
bilərik. 
1. Dil – mətnlərin maddiləşdirilmiş yazı şəklidir.  
2. Dil – ayrı-ayrı adamların yaddaşında  əzbərlənib yaşayan  şifahi 
mətnlər çoxluğudur. 
Lakin bu iki cəhət hələ dilin hamısı deyil: dilin ayrılmaz tərəfi onun 
iki mövcudluq formasından operativ və sosial istifadə xassəsidir. Bu xassə 
də iki qütblüdür və bu qütblərin hərəsi dilin iki müstəqil funksiyasıdır.  
3. Dil – dil daşıyıcılarının sayı  qədər mövcud olan fərdi danışma, 
mətnyaratma (şifahi və yazılı variantyaratma) qabiliyyətidir  
4. Dil – dil daşıyıcılarının sayı qədər mövcud olan fərdi mətnoxuma 
(gözlə) və mətntanıma (qulaqla) qabiliyyəti, danışığı və mətni anlamadır. 
Dilin operativ mətnyaratma və  mətnoxuma funksiyalarının icrası 
üçün insanda xüsusi orqanlar yaranıb və bu orqanlar da dil anlayışına aid-
dir, çünki bunlar olmadan dildən fərdi və sosial ələt kimi istifadə mümkün 
deyil. 
5. Dil – sözü yadda saxlayan, onun sıralarını operativ niyyətlərlə 
aktuallaşdıra bilən beyninin təfəkkür xassəsidir 
6. Dil sözün tələffüz orqanı olan udlaqdan ayrılmazdır. 
7. Dil sözü və onun sıralarını tanıyıb identifikasiya edə bilən görmə 
və eşitmə orqanlarının inkişaf etmiş vərdişləri sayəsində işləyir. 
 
 
2.2. Təfəkkürün sözü identifikasiya xassəsi  
və şifahi ləhcələrin mənşəyi 
 
Dilin ünsiyyət funksiyası, yəni sabit sözlərdən və birləşmələrdən 
dünyanı bildirən işarə sırası kimi istifadə təfəkkürün sözləri identik qəbul 
etmə xassəsinə  əsaslanır. Bu sözü identik qavrayışdır və yalnız bunun 
sayəsində danışan və  eşidən adamlar bir-birini başa düşür. Təfəkkürün 
sözləri identifikasiya edə bilmək xassəsi yazı dilindən istifadə prosesində 

 
92
meydana çıxmışdır. Ona görə yazıdan və yazılı  mətndən  əvvəl nitq 
hissələrindən istifadəyə  əsaslanan ünsiyyət funksiyasından danışmaq 
olmaz. Bütün hallarda şifahi ünsiyyət yazılı söz-işarə  sıralarının  əzbər 
formasından istifadədir.  İlk baxışda danışma təfəkkürün funksiyası kimi 
görünür, amma əslində danışma identik əzbərləmə xassəsindən istifadədir. 
Əzbərləmə isə yaddaşın yazılı mətndən istifadə, onu tanıma və ondan işarə 
kimi istifadə qabiliyyətinin inkişaf etmiş  şəklidir.  Şifahi söz birləşməsi 
yazılı söz birləşməsinin fərdi intonasiyaya bürünmüş variantıdır. Demək, 
işarə söz və  təfəkkür ayrılmazdır, onlardan əvvəl heç bir dil haqqında 
söhbət gedə bilməzə. Dil, müəyyən mənada, işarə-sözdən istifadə  mədə-
niyyətidir. Bəs insanlar işarə-sözləri necə yaratmışlar, ondan istifadəni 
necə öyrənmişlər? 
İnsan təfəkkürünün əsasını milyon illər ərzində formalaşmış yaddaş 
qabiliyyəti, identifikasiya qabiliyyəti təşkil edir. İnsanlarda hiss orqanları-
na uyğun beş identifikasiya qabiliyyətindən ikisi dildə  əsas rol oynayır: 
görmə və eşitmə vasitəsi ilə tanıma. Təfəkkürün bünövrəsi olan yaddaş ən 
çox görmə ilə identifikasiyaya əsaslanır. Məkanı və hərəkətləri tanımaqla 
fərdi yaddaş minlərlə təbii obrazları tanımağı və fərqləndirməyi öyrənmiş-
dir. Dilin ilkin forması olan yazı da görmə yaddaşı üzərində yaranmışdır. 
Yazı işarələrini fərqləndirmək və tanımaq vərdişindən informasiyanı yazı 
işarələri  şəklində maddiləşdirmək imkanı yaranmışdır. Yazının inkişafı 
xırda xətti yazı fiqurlarını tanıma qabiliyyətini inkişaf etdirməklə təfəkkü-
rün görmə ilə yazı işarəsini identifikasiya qabiliyyətini artırmışdır. Lakin 
yazılı işarələri identifikasiya görmə yaddaşının bir şəkli idi və 85-90 min 
il ərzində dil və ünsiyyət qabiliyyəti ilə bağlı heç bir nəticə vermirdi.  
Yazı  işarəsinin formulu belə idi: yaddaşdakı  təbiət obrazı + 
yazılı  işarə. Burada ancaq görmə ilə identifikasiya vardır. Yazının 
funksiyası isə fərdi yaddaşdakı dünya obrazının yazı işarələri ilə bildirilən 
obrazını yaratmaqdır.  
Söz işarəsinin formulu. İnsanların istifadə etdiyi müxtəlif işarələ-
rin, yazı yarandıqdan sonra isə qrafik söz-işarənin adı kimi yaranan şifahi 
söz-ad təfəkkürün yeni xassəsinin yaranmasını  şərtləndirdi: bu sözün 
şifahi səs variantını identifikasiya etmək qabiliyyəti idi. Səsləri identifika-
siya etmək qabiliyyətinin inkişafı dilin şəxslərarası ünsiyyət funksiyasına 
yol açdı. Yazı işarəsi maddi lövhədə olan işarə idi, məkanca bağlı və isti-
fadə üçün əlverişsiz idi, ancaq lövhəni görənlər üçün məna yarada bilirdi. 
Amma yazı işarəsinin adı olan səs işarəsi səs sürəti dairəsində yazılı işarə-
nin məkan bağlılığını aradan götürdü və sözün sosial alətə çevrilməsi üçün 
imkanları genişləndirdi. 

 
93
Yalnız yazı işarəsinin (həm də digər maddi işarənin) adı kimi kol-
lektiv istifadə edilən qovuşuq səslər sözün ibtidai şəkli və dilin ilk ünsürü 
sayıla bilər. Söz yazısının isə beş-altı min il tarixi var və bu tarix dilçiliyə 
və dilin tarixinə aiddir. Yazının nitqə görə ilkinliyi orfoqrafiya ilə orfoepi-
yanın münasibətlərində aydın görünür. Yazının identiklik qaydaları tələf-
füzün identiklik qaydalarından qədimdir. Dialektlərdə danışanlar bir-birini 
başa düşməyəndə yazıya müraciət olunur. Digər dil də öyrəniləndə, ilk 
növbədə, sözlərin yazı forması öyrənilir. 
İnsanlar yazıdan və yazılı şərti işarədən dil və söz mövcud olmadığı 
zamanlardan istifadə etmişlər. Xətti və təsviri işarə sırası kimi yazı insanın 
sözlərdən istifadəni öyrəndiyindən 80-90 min il əvvəl var idi. Heyvan və 
insanların qədimlərdən emosional, səs və əşya işarələrindən istifadə edir, 
cütləşmə, ov, köç (miqrasiya), məhsul yığımı mərasimlərində iştirak edir-
dilər. Dilə qədər onların ünsiyyəti əsasən emosiyalar mübadiləsi yolu ilə 
baş verirdi. Qarşı tərəfin qorxu, aqressiya, ağrı, ağlamaq və gülmək və s. 
emosional hallarını tanımaq insanlarda, qismən də heyvanlarda dil yarana-
na qədər instinktiv yaddaşda var idi. Yəni ünsiyyət niyyəti ilə qeyri-dil 
işarələrindən istifadə geniş yayılmışdı. Bu isə insanlarda görməklə işarəta-
nıma qabiliyyətini inkişaf etdirmişdi. Bu qabiliyyət təfəkkürün ibtidai 
forması idi. Yazılı işarələri tanımaq qabiliyyəti göstərdiyimiz 80-90 min il ər-
zində təkamül etmişdir. Lakin bu təkamülün hələ dillə heç bir əlaqəsi yox idi. 
Bu işarə yazısı idi və onun tarixi dilçiliyə yox, semiotikaya aiddir.  
Ona görə yazının ancaq nitqlə bağlanması dilin mənşəyinə qeyri-
tarixi münasibətin yanlış nəticəsidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, ibtidai in-
sanlar yazını fərdlər arası ünsiyyət niyyəti ilə yaratmayıblar. Yazı praktik 
məqsədlər – əkinçilik, dənizçilik, astronomik təqvimlər yaratmaq, uçot, 
hesablamalar aparmaq üçün yaradılmışdır.  İlkin yazı  mədəniyyəti bu 
məzmunlu informasiyanı maddi işarələr  şəklində ifadə etmək və sonrakı 
cavan nəsillərə ötürmək üsulu idi. Əkinçilik, ovçuluq, gəmiçilik, mono-
qam ailə dildən və sözdən istifadə qabiliyyətindən çox-çox qədimdir. Ona 
görə  qədim kökləri olan Platonizmin praktik mədəniyyətin söz, dil və 
məfhumlardan törəməsi barədə  təsəvvürü yanlışdır.  Əksinə, fonetik söz 
işarəsindən istifadə insanların inkişaf etmiş praktik mədəniyyətinin nəticə-
lərindən və maddiləşmə formalarından biridir.  
Fonetik yazı informasiyanı söz işarələri vasitəsilə maddiləşdir-
mə üsuludur. Ona görə də yazı ilə danışığın fərqləri onların istifadə etdiyi 
söz işarələrinin də müxtəlif formullarını yaradır. De Sosürün və ondan 
əvvəlki nəzəriyyəçilərin sözün vahid formulunu yaratmaq təşəbbüsləri 
yazını nitq forması kimi başa düşməklə bağlı səhvdən gəlirdi.  

 
94
Nitq, danışıq birinci və ikinci şəxs arasında şifahi, əzbər işarə-
söz formaları ilə informasiya mübadiləsi prosesidir. Bu vərdişin ibtidai 
əsası instinktiv yaddaşda, mükəmməl  əsası isə yazıya təqliddədir,  əzbər-
lənmiş  mətn parçalarından istifadədir. Danışıqda iki fərdi təfəkkür (baş) 
arasında ani olaraq yaranıb yox olan fiziki söz-səs işarələri vasitəsi ilə 
kontakt yaranır. Bu kontakt prosesi təfəkkürün iki müstəqil funksiyası 
kimi baş verir. 
Birinci şəxs üçün danışıq – mətnyaratmadır. Əzbər söz birləşmələ-
rindən fərdi niyyətli informasiya ötürmə vasitəsi kimi istifadədir. Bu, 
birinci şəxsin mətnyaratmasıdır. Şifahi mətnyaratma yaddaşda əzbər olan 
söz sıralarının aktuallaşması kimi, boğazda tələffüzü kimi baş verir. Danı-
şığın izləri həm birinci, həm də ikinci şəxsin yaddaşında qala bilir. Lakin 
son nəticədə mütləq itir. Bunu nisbi mətnləşmə saymaq olar. Amma danı-
şıq yeni texniki vasitələrlə yazıya alınanda onun mütləq mətnləşməsi baş 
verə bilir. Lakin bu artıq dilin təbiəti ilə yox, texnoloji tərəqqi ilə bağlıdır. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə