Rəhim Əliyev


ƏDƏBİYYAT NƏZƏRİYYƏSİNİN PREDMETİ



Yüklə 2.86 Kb.

səhifə2/39
tarix10.07.2017
ölçüsü2.86 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39

ƏDƏBİYYAT NƏZƏRİYYƏSİNİN PREDMETİ  
VƏ BAŞQA FƏNLƏRLƏ ƏLAQƏSİ 
 
Ədəbiyyatşünaslıq ən qədim elmlərdən biridir. Bu elmin qədim və 
dövrümüzə  qədər gəlib çıxmış klassik nümunəsi – Aristotelin “Poetika” 
əsəri yeni eradan əvvəl dördüncü əsrdə Yunanıstanda meydana çıxmışdır. 
Sonrakı iyirmi dörd əsr  ərzində dünya xalqlarının yüzlərcə dilində milli 
ədəbiyyatlar yaranmış və inkişaf etmişdir. Ədəbiyyatların belə milli əlvan-
lığına baxmayaraq onların hamısını birləşdirən ümumi xüsusiyyətlər var-
dır. Bunlar ədəbi dilin, bədii qavrayışın, bədii əsərin quruluşunun və yara-
dılması prosesinin ümumi xüsusiyyətlərinə aiddir. Bu xüsusiyyətləri, onla-
rı əks edən əsas anlayış və terminləri ədəbiyyatşünaslığın əsasları və ədə-
biyyat nəzəriyyəsi öyrənir. 
Ədəbiyyatşünaslığın  əsasları  ədəbiyyat elmi haqda ümumi məlu-
mat verir və onun əsas anlayış  və terminlərini yığcam, sistemli şəkildə 
izah edir. Bu fənn adətən filoloji təhsilin əvvəlində, birinci kurslarda tədris 
edilir. Yalnız  ədəbiyyat tarixi və dünya ədəbiyyatı barədə geniş biliklər 
alındıqdan sonra ədəbiyyat nəzəriyyəsi bu bilikləri nəzəri cəhətdən əlaqə-
ləndirəm və müqayisəli şəkildə izah edən və sistemləşdirən bir fənn kimi 
öyrənilir. Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin əsas termin və anlayışlarını yaxşı mə-
nimsəmək və təsəvvür etmək üçün ı üç-dörd ədəbiyyatın tarixini, təcrübə-
sini az-çox bilmək zəruridir. 
Ədəbiyyat tarixini ilk dəfə fransız filosofu F.Bekon 1605-ci ildə 
öz traktatlarından birində müstəqil elm adlandırmışdır. Bu elmin Avropa 
universitetlərində  tədrisi isə XIX əsrdən başlanır.  İlk  ədəbiyyat tarixi kursları 
yunan-Roma  ədəbiyyatları tarixinə aid idi, sonralar konkret Avropa ədə-
biyyatlarının tarixləri də müstəqil fənlər kimi tədris olunmağa başlamışdır. 
Bu  ədəbiyyatlar sırasında Qərbi Avropa ədəbiyyatı kursu xüsusilə 
vacibdir, Rusiya və Azərbaycanda müstəqil fənn kimi tədris olunur. Ədə-
biyyat nəzəriyyəsinin əsas nəzəri və terminoloji əsasları bu ədəbiyyatlar-
da, xüsusilə qədim yunan-Roma ədəbiyyatında yaranmış və digər xalqla-
rın  ədəbiyyatlarına keçmişdir. Yunan-Roma ədəbiyyatının  əsas nümunə-
ləri Y11-1X əsrlərdə ərəb dilinə də tərcümə olunmuşdur və nəticədə ərəb 
dilində müsəlman ədəbiyyat nəzəriyyəsi – Şərq poetikası və onun termino-
loji bazası da yaranmışdır. Bu terminlərin bir qismi şərq yolu ilə Azərbay-
can dilinə keçmişdir. Ona görə bir sıra müsəlman xalqları, məsələn biz 
azərbaycanlıların dilində paralel olaraq həm Avropa ədəbiyyat nəzəriyyəsi 
məktəbinə, hə də qismən müsəlman ərəb dilli poetika məktəbinə aid ter-

 
12
minlər işlənir. Məsələn, poeziya-şeir, oda-qəsidə, proza-nəsr, stil-üslub və 
s. Müasir elmi dilimizdə bu anlayışlar elmi sinonimlər kimi işlədir. 
Qərb-xristian və  şərq-islam  ədəbi termin ənənəsindən başqa Azər-
baycan dilində və başqa xalqlarda ədəbi terminologiyanın üçüncü milli bir 
qismi də mövcuddur. Hər xalqın və  hər dilin özünə  məxsus olan milli 
ədəbi terminologiyanın əsas mənbəyi, ilk növbədə, həmin dildə olan şifahi 
xalq ədəbiyyatıdır. Bu terminlər keçmişlərdən el içində yaşayıb yaratmış 
söz ustaları  tərəfindən işlənib yaddaşlarda möhkəmlənmişdir. Bayatı, 
qoşma, nağıl, oxşama kimi terminlər buna misal ola bilər . “Dədə Qorqud” 
dastanlarında da dastan mənasında “boy”, təhkiyə  mənasında “söyləmə” 
kimi mühüm terminlər işlənir. Əlbəttə, bütün dünyada yunan-Roma mən-
şəli terminlərə üstünlük verilir və onları işlətmək elimi dəqiqlik və yekmə-
nalıq baxımından daha münasibdir, Qərb dillərini öyrənmə zamanı da 
yardımçı ola bilir. 
Ədəbiyyat nəzəriyyəsinə yaxın olan fənlərdən biri də ədəbi tənqid-
dir. Tənqid müasir ədəbi prosesi izləyən və araşdırıb qiymətləndirən elm 
sahəsidir. Tənqid mətbuatla qırılmaz şəkildə bağlı olsa da, öz təbiəti etiba-
rı ilə nəzəri bir elmdir. Ədəbiyyat tarixinə və nəzəriyyəyə aid bütün klas-
sik traktatlar bir qayda olaraq müasir ədəbiyyatdakı faktlar və mübahisə-
lərlə bağlı yaranmışdır. Sonradan bu əsərlərin nəzəri əhəmiyyəti ədəbiyyat 
tarixçilərinə məlum olmuşdur. 
Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin  əsas vəzifələrindən biri ədəbi termin və 
nəzəriyyələrin tarixi aspektdə öyrənilib mənimsənilməsidir. Bu fənn ter-
min və nəzəriyyələr arasında əlaqələri onların yarandığı ardıcıllıqla bərpa 
edir. Sovet vaxtı yazılan  ədəbiyyat nəzəriyyəsi dərsliklərində buna əhə-
miyyət verilmir və klassik filologiyanın ənənələrinə laqeydlik göstərilirdi. 
Marksist  ədəbiyyat nəzəriyyəsi çox zaman ədəbiyyatın spesifikasına 
laqeydlik göstərir və dialektik və tarixi materializm adlandırılan öz rəsmi 
fəlsəfi doktrinasını ədəbiyyat nəzəriyyəsinə və estetikaya da süni surətdə 
tətbiq edirdi. Bunun nəticəsində sovet vaxtı buraxılan ədəbiyyatşünaslığın 
əsaslarına dair dərsliklərdə partiyalılıq və  xəlqilik, yaradıcılıq metodu, 
forma və  məzmun vəhdəti, ideyalılıq və tipiklik kimi ədəbiyyatın 
spesifikasını çox zəif əks etdirən nəzəri problemlər işıqlandırılırdı. Bu gün 
onlar ədəbiyyat nəzəriyyəsinin əsaslarında ciddi yer tuta bilməz 
Biz sayırıq ki, ədəbiyyat nəzəriyyəsinin  əsas məqsədlərindən biri 
ədəbi termin və anlayışların yarandıqları tarix ardıcıllıqla və onların ilkin 
mənalarını açaraq şərh edilməsidir. Bu istiqamətdə klassik filologiya mək-
təbində  də  təşəbbüslər olmuş  və  tarixi poetika adı almışdır. Bundan başqa 
Hegel kimi böyük nəzəriyyəçilər ədəbiyyat nəzəriyyəsinin kateqoriyalarını tari-
xi ardıcıllıqla və insan təfəkkürünün inkişafına paralel şərh edilməsinə xüsusi 

 
13
əhəmiyyət vermişlər. Biz də sayırıq ki, tarixilik prinsipi ədəbiyyat nəzəriyyəsi-
nin şərhində və izahında əsas metodoloji istiqamət və əsas olmalıdır.  
Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin əsas problemlərindən biri ədəbiyyatın in-
san fəaliyyətinin sahələrindən biri kimi mənşəcə ciddi surətdə izah edil-
məsidir. Ədəbiyyat necə yaranıb, o insanların hansı ehtiyaclarını ödəyir? 
Marksist  ədəbiyyatşünaslıq bu suallara ancaq ümumi şəkildə cavab verir 
və  ədəbiyyatı ictimai şüurun formalarından biri kimi səciyyələndirirdi. 
Lakin bu, qaneedici sayıla bilməz, çünki ədəbiyyat mənşə  və funksiyaca 
ictimai olduğu qədər də  fərdi  şüur formasıdır və biz bu kitabda həmin 
məsələyə geniş yer ayırmışıq. Ədəbi qavrayış, bədiilik, yaradıcılıq prosesi, 
ədəbi obraz kimi ədəbiyyat nəzəriyyəsinin fundamental anlayışları  məhz 
fərdi yaddaş və şüurla ilk növbədə bağlıdır. 
Biz  ədəbiyyat nəzəriyyəsini  ədəbiyyatın termin və anlayışlarının 
törəmə tarixi kimi şərh etməyə  əsas diqqət yetirmişik. Bu prosesdə elə 
problemlər ortaya çıxıb ki, onlar ənənəvi  ədəbiyyat nəzəriyyələrində heç 
zaman qoyulmayıb. Bunlardan biri dilin mənşəyi  və ya semiotikanın 
ortaya qoyduğu vahid mətn mədəniyyəti və onun mənşəyi məsələsidir. 
Bu problemi əhatəli şəkildə qoymaq üçün biz dilin mənşəyi haqqında öz 
nəzəriyyəmizi  şərh etmişik və  ədəbiyyatın mənşəyini də bu nəzəriyyə 
işığında izah etmişik. 
İndiyə  qədər belə hesab olunub ki, əvvəlcə  şifahi  ədəbi dillər və 
folklor formalaşıb, sonra isə onların  əsasında yazılı dil və  ədəbi dillər 
yaranıb. Biz bu geniş yayılmış nəzəriyyəni yanlış hesab edirik. Bu kitabda 
fonetik dilin inkişafı və müasir sərhədsiz, vahid mətn mədəniyyətini yarat-
ması yazının yaranmasının nəticəsi mimi izah edilmişdir. Bu nəzəriyyəni 
geniş şərh etmək üçün biz dilin mənşəyi, ədəbi dillərin formalaşması pro-
sesini də  ədəbiyyat nəzəriyyəsinin predmetinə daxil etmişik. Məsələnin 
belə qoyuluşu zamanı mifin və mifyaratmanın dilin mənşəyi və təbiəti ilə 
ayrılmaz bağlılığı üzə çıxır. 
Belə halda yazılı dil anlayışı  və onun nəzəriyyəsi  ədəbiyyat nəzə-
riyyəsinin tərkib ünsürü olur və müasir dilçılıkdə olduğundan fərqli bir 
məna qazanır. Yazılı dilin normativliyini hazır bir şey kimi alıb araşdıran-
da o mətbuat dili anlayışı ilə eyniləşir. Lakin ədəbi dillərin formalaşması-
na tarixilik prinsipini tətbiq edəndə, o yazının və xüsusilə vahid mətn mə-
dəniyyəti anlayışının tarixi baxımda izah edən bir elmə, dilin mənşəyinin 
təkamül nəzəriyyəsinə çevrilir. 
Belə olan halda yazılı kitab dilinin formalaşma tarixi marksizmdə 
vulqar  şəkildə qoyulan ədəbi təsir, tərcümə, təqlid və  təbdil problemləri 
milli ədəbiyyatların mənşəyinin əsas forması kimi ortaya çıxır. 

 
14
Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin bağlı olduğu elmlər sırasında ilk növbədə 
dilçiliyi  və onun leksika, üslubiyyat, ədəbi dil və s. kimi bölmələridir. 
Əslində ədəbiyyat və dil elmi ayrılmazdır və yaxşı ədəbiyyatçılar dil elm-
lərini tam həcmdə bilməlidirlər. Dil elminin əsas predmeti olan yazılı 
mətnlər dilçilikdə dil qanunları baxımından öyrənilir. Ədəbiyyat elmində 
isə dil əsasən mənayaratma və obrazyaratma baxımından, digər tərəfdən 
isə semiotika elminin irəli sürdüyü vahid mətn mədəniyyətinin nəzəriyyə-
si və tarixi baxımından öyrənilir. Semiotika insanların istifadə etdiyi bütün 
işarə sistemlərinin ümumi əsaslarını öyrənir,  ədəbiyyat nəzəriyyəsi isə 
ancaq söz işarəsinin və sıralarının bədii funksiyalarını və təbiətini öyrənir. 
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi fəlsəfi elmlər, xüsusilə estetika  ilə bağlıdır. 
Tarixən estetika ədəbiyyat haqqında elmin tərkibindən çıxıb müstəqil elm 
olmuşdur. Estetika bədii yaradıcılığın  ədəbiyyatdan fotoya qədər bütün 
sahələrini  əhatə edən universal kateqoriyaları  və qanunları öyrənir.  Ədə-
biyyat nəzəriyyəsi isə ancaq ədəbi yaradıcılığa aiddir, yəni ancaq söz vasi-
təsilə reallaşan bədii yaradıcılıq sahəsini öyrənir. Ədəbiyyat nəzəriyyəsini 
ədəbi qavrayış və ədəbi yaradıcılıq, ədəbi qiymətləndirmə kimi bölmələri 
fəlsəfənin təfəkkürü öyrənən qneseologiya (idrak nəzəriyyəsi) və psixolo-
giya ilə bağlıdır. Ədəbiyyatın bu fənlərlə əlaqəsi ədəbi yaradıcılığın da in-
sanın dünyanı  mənimsəməsi və  dərk etməsi prosesinin bir sahəsi olması 
ilə əlaqədardır. 
Ədəbiyyat nəzəriyyəsi  dinlərin tarixi  və  nəzəriyyəsi ilə bağlıdır. 
Mif, din, ədəbiyyat eyni kökləri olan, dünyanı sözlə izahın bir-birini ta-
mamlayan tarixi formalarıdır. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi dinin ehkamlarını da 
kanonikləşdirilib Allaha aid edilmiş  ədəbi obrazlılıq forması kimi izah 
edir. Dünyanı izahetmə baxımından dini mətnlərin hamısı ədəbi mətnlərlə 
eyni təbiətlidir. 
 

 
15
 
I FƏSİL 
 
ƏDƏBİYYAT HAQDA ELMİN TARİXİ HAQQINDA 
 
Ədəbiyyatşünaslıq  ən qədim elmlərdən biridir və intibah dövrünə 
qədər müəyyən mənada dilçilik, kalliqrafiya, mətnşünaslıq və kitabşüna-
slıq, şeirşünaslıq və ritorika ilə vəhdət halında inkişaf etmişdir. Ədəbiyyat 
haqda elmin belə geniş anlayışı  ümumi filologiya adlanır. Ona görə 
müasir Avropada və Azərbaycanda da universitetlərdə ədəbiyyat fakültə-
ləri filoloji fakültələr adlanır. Belə fakültələrdə ədəbiyyatşünaslıq və dil-
çilik vahid filoloji elm kimi öyrənilir ki, Bu da tamamilə doğrudur. Dil 
haqda elm ədəbiyyat haqda elmdən ayrılmazdır və geniş mənada götürən-
də vahid mətn mədəniyyəti haqda elmin tərkib hissəsidir. Çünki dil haqda 
elm mətn dili haqda elmdən ibarətdir və bu mənada müasir semiotika va-
hid mətn mədəniyyəti haqda elm kimi həm də elə ümumu filologiya mə-
nasına gəlir. Təsadüfi deyil ki, dilçiliyi ədəbiyyatdan — vahid mətn mədə-
niyyətindən ayırmaq meylləri həmişə bu elmin böhranı ilə nəticələnib. 
 
 
1.1. Ədəbiyyatşünaslığın yaranma tarixi 
 
1.1.1. Praktik ədəbiyyatşünaslıq 
 
Ədəbiyyatşünaslıq bir elm sahəsi kimi mətnlər və kitablar tərtib 
etmək kimi qədim peşələrdən doğmuşdur.  İlk kitablar tayfa bütlərinə  və 
allahlarına aid idi. Bu mətnləri düzgün tələffüzünü öyrənən elm sonralar 
orfoepiya, düzgün köçürmək haqda elm isə orfoqrafiya adlandı. Müqəd-
dəs mətnləri müxtəlif tayfalara məxsus insanlara rahat öyrətmək üçün 
qrammatika elmi yarandı. Qrammatika qədim mətnin dilini bilməyənlərə 
bu mətndə sözlərin cümlədə  əlaqə yaratması qanunlarını  təsvir və izah 
edirdi.  Lüğətçilik  isə müqəddəs mətnlərdəki sözlərin bütün mənalarını 
qeydə almaqla dini mətnlərin müxtəlif xalqlar arasında yayılmasına kö-
mək üçün yarandı. Bu filoloji elm sahələrinin yaranması praktik xarakter 
daşıyırdı və monoteist dinlərin təbliğinə xidmət edirdi. Məsələn müqəddəs 
kitabların köhnəldikdən sonra belə atılmasının günah olması, qadağan 
edilməsi kitabşünaslıq və kitabxanaçılıq, biblioqrafiya elmlərini yarat-
dı. Kitabxanaçılar sıradan çıxan kitabların təzələrini ortaya qoymaq üçün 

 
16
onların üzünü köçürməyə başladılar. Bu, xəttatlıq sənətinin yaranması ilə 
nəticələndi. 
Maarifçilik dövrünə qədər praktik ədəbiyyatşünaslıq dini fəaliyyətin 
sahələrindən biri kimi inkişaf edirdi. Burjuaziya bir sinif kimi tarix mey-
danına çıxandan sonra təhsili dinin monopoliyasından aldı. Təhsil bizne-
sin, istehsal fəaliyyətinin bir sahəsi və forması oldu. Burjuaziyanın rəhbər-
lik etdiyi yeni təhsilin nəzəriyyəçiləri və müəllimləri burjua maarifçiləri 
adlandılar. Burjua maarifi epoxası bu günə qədər davam edir. 
Yuxarıda sadalanan sahələr praktik ədəbiyyatşünaslığın sahələridir. 
Onlardan fərqli olaraq nəzəri ədəbiyyatşünaslıq da dini mətn mədəniyyəti 
tərkibində yarandı. 
 
 
1.1.2. Nəzəri ədəbiyyatşünaslığın yaranması 
 
Əslində  nəzəri  ədəbiyyatşünaslıq praktik ədəbiyyatşünaslıqdan  əv-
vəl yaranmışdır. Kanonik mətnlər tərtib edilərkən qədim peyğəmbərlərin 
və apostolların əlində bir yox, bir neçə kitablar vardı. Vahid düzgün nüs-
xəni tərtib edəndə məlum oldu ki, eyni kitabın müxtəlif nüsxələri arasında 
fərqlər vardır. Bundan əlavə, hər kitab sahibi ancaq öz nüsxəsini yeganə 
doğru nüsxə sayırdı. Amma bu hələ məsələnin bir tərəfi idi. 
Əsas müqəddəs kitabı  tərtib etmək istəyəndə bir necə müqəddəs 
kitabın mövcud olduğu və müxtəlif ərazi və tayfalarda hərənin öz kitabını 
daha doğru hesab edildiyi meydana çıxdı. Bu vahid müqəddəs kitabın 
hansı kiçik kitablardan ibarət olması problemi idi. Məlumdur ki, həm Bib-
liyanın yəhudilərin dininə aid hissəsi olan “Əhdi-Ətiq”, həm də İncilin va-
hid müqəddəs mətnini hazırlayanda belə mübahisələr olmuşdur. Nəticədə 
bu kitablar tərtib edilərkən müəyyən tayfa və  qədim xalqların istifadə 
etdikləri kitablar kanonikləşmədən kənarda qaldı, yəni kanonik mətnlər
1
 
sırasına daxil edilmədi. 
Beləcə insanlar ilk dəfə olaraq sözün və ondan yaranan mətnlərin 
işarəvi və simvolik təbiəti ilə üzləşdilər. Məlum oldu ki, mətnin özü ger-
çəkliyi və həqiqəti ifadə mənasında neytraldır, özlüyündə mətnin yalan və 
ya doğruluq xassəsi yoxdur. Bu mətn mədəniyyətinin fundamental bir 
məsələsini ortaya çıxardı: mətndə yazılanın doğru ya yalan, həqiqət ya 
uydurma olması oxucunun mətnə fərdi-subyektiv münasibətindən asılıdır. 
Kanonikləşmə  zərurəti də elə bunu aradan qaldırmaq və bütün 
adamların eyni cür başa düşəcəyi mətnlər yaratmaq təşəbbüsü idi. Amma 
                                                 
1
 Yəni müqəddəs, müəllifliyi Allaha aid edilən kitab, mətn, söz. 

 
17
nə qədim peyğəmbərlər, nə dini maarifçilər bu məsələni müzakirə yolu ilə 
həll edə bilmədilər. Bu mümkün deyildi, çünki sabit ədəbi dillərin hələ 
formalaşmadığı bir vaxtda mətnləri çoxlu adamın eyni cür anlayıb başa 
düşməsi mümkün deyildi. Bu, ilk növbədə, sözün şərti və işarəvi təbiətinə və 
söz qavrayışının fərdiliyinə görə mümkün deyildi və bu barədə yazılı dilə və 
ədəbi qavrayışa həsr olunmuş fəsillərdə daha ətraflı bəhs ediləcəkdir. 
Hamı  tərəfindən qəbul edilən kanonik mətnlər yaratmaq əslində 
mümkün olmayan bir iş idi. Monoteizm tərəfdarı olan peyğəmbərlər buna 
can atmış və hamısı məğlubiyyətə uğramışdı. Nəticədə bəşər tarixinin və 
insan mədəniyyətinin böyük paradokslarından biri baş verdi: monoteizmin 
yaranmasının  əsas çətin problemini, həll olunmaz problemini dini yığın-
caqlar yox, hakimiyyət və krallar həll etdi. Həm yəhudilərdə, həm xris-
tianlarda. həm də müsəlmanlarda belə oldu. Roma imperatoru Konstantin 
şəxsən xristianların ümumdünya yığıncağını çağırdı və İncilin indiki kano-
nik mətnini təsdiq etdirdi. İslamın tarixində  də Quranın yazıya alınması 
mübahisələrlə müşayiət olunmuş və şəxsən üçüncü xəlifə Osmanın sərənca-
mı ilə (644-656) tərtib və təsdiq edilmişdir. Lakin həm xristianlarda, həm də 
müsəlmanlarda müqəddəs mətnlərin tərtibi hakimiyyətin qərarı ilə reallaşsa 
da parçalanmalara və yeni təriqətlərin yaranmasına səbəb olmuşdur. 
Beləliklə, nəzəri  ədəbiyyatşünaslığın ilk problemi mətni birmənalı 
anlamaq, nüsxələrin müqayisəsi və mətnlərin səmavilik baxımında mötə-
bərlik dərəcəsi ilə bağlı olmuşdur. Ədəbiyyat haqında, mətn haqqında elm 
mətni necə başa düşmək, onun gerçəkliyə münasibətini birmənalı olaraq 
aydınlaşdırmaq (həqiqət və yalan) üçün meydana acıxmışdır. Amma dildə 
həqiqət və yalan problemi haqq və batin məsələsinə, yəni allahdan, haq-
dan gələn və  gəlməyən mətn məsələsinə çevrildi. Dini mətnşünaslığın 
içində mətnin şərhi məsələsini, dünyanı şərti və simvolik söz-işarələri ilə 
təsvir edən mətnlərin necə başa düşülməsi məsələsinə çevrildi. 
 
 
1.2. Ədəbi şərh problemi və onun janrları 
 
Mətnləri  şərh, kommentari etmək, yekməna anlam irəli sürmək 
təşəbbüsləri nəzəri  ədəbiyyatşünaslığın ilkin forması idi. Dini düşüncədə 
yekməna anlama gələn tekstoloji məna həm də Allahın nöqteyi-nəzərinin 
tapılması  və  dərk edilməsi kimi ortaya çıxırdı. Allahın nöqteyi-nəzərini 
ifadə edən adamlar isə peyğəmbərlər oldu. Onların  şərhlərini də insanlar 
yekməna qəbul edə bilməzdilər, ona görə peyğəmbərlər özlərinin Allahla 
bağlı olduqlarını irəli sürdülər. Bu mətnlərin dini-mistik qavrayışına, qeyri 

 
18
tənqidi qavrayışına yol açdı. Beləliklə peyğəmbərlik institutu da sözün və 
dilin simvolizmini aradan qaldırmaq və  mətnləri yekməna qəbul edilmə-
sini təmin etmək, dildəki mistisizmi aradan götürmək üçün yarandı. Qə-
dim Fələstində yaranan qanun anlayışı da əslində kanonik mətni anlama-
nın bir forması idi. Qanun icrası hamı üçün məcburi olan qaydaları təsvir 
edən mətn idi. Qanun elə bir mətn idi ki, onun yekməna anlayışı öyrədilir-
di və bu anlayışdan sonra həmin mətn insanlar çoxluğunun sosial davranı-
şını nizamlayan, çərçivəyə salan bir sosial alətə çevrilirdi. Deməli, mətn 
özlüyündə sosial alət ola bilmir, onun müəyyən kanonik anlayışı sosial 
alət olur, insanların kollektivlərdə, cəmiyyətlərdə, ordu hissələrində  fərd 
və kollektiv münasibətlərinin şüurlu nizamlayıcısı olur.  
Mətnlərin simvolizmi onlardan insanları mütəşəkkil idarəçilik üçün 
istifadə edilməsinə imkan vermirdi. Məsələn, dini mətnləri  əzbər bilmək 
hələ Allah qorxusu yaratmır. Allah qorxusunu tərbiyə edir. Məhz tərbiyə 
prosesində insanda allah ehkamını bilmə bu ehkamdan qorxu yaradır, həm 
də bu qorxu şüurlu və avtomatik ola bilir. Başqa misal: ordu nizamna-
mələrini  əzbər bilmək hələ onların tələb olunan avtomatik icrası ilə 
nəticələnmir. Ona görə orduda əsgərlərə iki, zabitlərə isə 4-5 il sıra təlimi 
verirlər. Məhz bu təlim nizamnamə mətnlərinin mənası sayılır, əslində isə 
mətnlərdə heç bir məna yoxdur, nizamnamə mətninin mənası onun hərbi 
intizam baxımından kanonik anlayışı mənimsənəndən və bu anlayış davra-
nış forması kimi tərbiyə ediləndən sonra yaranır. Qanunu bilmə ilə ona 
əməl etmə arasındakı kanonik tərbiyə prosesi dində  və orduda eyni cür 
aparılır. Dində də Allah qarşısında borcun, orduda isə vətən qarşısındakı 
borcun müqəddəsliyi ehkamı öyrədilir. Bu ehkamın mənası odur ki, birin-
ci halda insan həyatı onun özünə yox, Allaha məxsusdur, ikinci halda isə 
vətənə məxsusdur. Hər iki halda insana sosial ehtiyac olanda öz həyatını 
qurban vermək öyrədilir. 
Ona görə kanonikləşdirmə və qanun kimi anlayışlar mətnlərin yek-
məna anlaşılmasına yol açırdı. Kanonikləşmə ilə eyni vaxtda təlim və təh-
sil yarandı. Təlim və təhsil (məktəb, usta şagirdi olmaq) kanonik mətn bil-
gisini sosial davranış kanonlarına, sosial davranış qaydalarına əməl etmək, 
həm də avtomatik ya şüurlu əməl etmək vərdişləri yaradır. Bu mənada hər 
bir cəmiyyət  ən qədim dövrlərdən sosial tərbiyə sisteminə  əsaslanır. Bu 
tərbiyə sistemi mükəmməlləşəndə  cəmiyyətlər çiçəklənirdi, tərbiyə sis-
temləri zəifləyəndə isə cəmiyyətlər dağılır və sosial tərəqqinin daha arxaik 
və vəhşi mərtəbələrinə qayıdırdı. Mətni və bütün cəmiyyətlərdə mətndən 
ayrılmaz olan onu anlama ehkamlarını yekməna anlama olmayınca insan-
ları, insan kütlələrini idarə etmək olmurdu. Ona görə qədim dövlətlər ya-
ranır və məhv olur, insanların müəyyən ərazilərdə yaratdıqları mədəni nai-

 
19
liyyətlər və yaddaş itib gedirdi, sosial tərəqqi dayanır və çox zaman gerilə-
yirdi. Yalnız kanonik mətn anlayışı, müqəddəs və Allaha bağlı mətn anla-
yışı yaranandan sonra yaddaşın və  mətnlərin itməsinin qarşısı nisbətən 
alındı. Müqəddəs mətnin üzərində onun şərhi formaları kimi yeni mətnlər 
yaranıb qoruna bildi ki, bu da elə sivilizasiyanın fasiləsizliyi prosesinin 
başlanması idi.  
Hər bir təzə  mətn köhnə  mətnə  əsaslanmalı, onun əsasında, onun 
məntiqi və “dili” ilə yaradılmalı idi. Sivilizasiyanın, mədəni və elmi yad-
daşın fasiləsizliyi yalnız bu yolla təmin oluna bilirdi. Təsadüfi deyil ki, 
bizim tərəqqi etmiş sivilizasiya qədim mədəniyyətlərə  məxsus yazılar 
tapanda onları anlamır. Bu yazıların dilini əvvəlcə tapmaq, sonra isə öy-
rənmək lazım gəlir. Çünki mətnbilmə, mətn anlama konkret təlim və tərbi-
yə ehkamlarının məhsuludur. Ona görə söz, cümlə və mətnlərin özlüyündə 
mənası yoxdur, onların mənası anadan doğulduqdan sonradan öyrənilən 
kanonik mətn bilgisində  və  vərdişlərində yaranır. Çünki sözün, mətnin 
qavrayışı fitrətən fərdidir. Kanonikləşmə, qanun, nizamnamə, əxlaq anla-
yışları sözün bu fundamental qüsurunu – onun qavranma fərdiliyini və 
subyektivizmini aradan qaldırır. Söz və mətn sosial nizamlayıcı olur. 
Beləliklə, fasiləsiz mətn mədəniyyəti özündən ayrılmaz olan şərh 
institutunu yaradıb. Bu şərh institutu qədimlərdə şifahi, sonradan isə ya-
zılı olub. Müqəddəs və nizamlayıcı, qanun səciyyəli mətnlərə hər yeni nə-
sillər üçün yeni şərhlər yaranıb. Hər yeni nəsillə müqəddəs mətnlərin şər-
hində, qanunların, nizamnamə  və  əxlaq qaydalarının  şərhində yeniliklər 
özünü göstərirdi. Beləcə sosial və dini nizamın əsası olan müqəddəs mətnlərin 
hər nəsil üçün yenidən şərhi və bununla kanonik şərhvermənin qaçılmazlığı 
və fasiləsizliyi meydana çıxır. Bu elə sivilizasiyanın fasiləsizliyi idi.  
Ona görə sivilizasiya anlayışı sosial kanonların öyrədilməsi siste-
mindən ibarətdir. Bu müasir təhsil və  tərbiyə sistemidir. Onun tərkibinə 
məktəbə qədər tərbiyə, orta, ali, elmi təhsil sistemləri, həmçinin ordunun 
və təhlükəsizlik sisteminin əsaslandığı yarımhərbi tərbiyə sistemləri daxil-
dir. Müasir cəmiyyət bu tərbiyə sisteminin yenidən təkrar istehsalına ümu-
mi daxili məhsulun yarıdan artığını  sərf edir. Dəqiq hesablamalar bu 
rəqəmin daha yuxarı olduğunu da ortaya çıxara bilər. 
Aristotelin “Poetikası” kimi fərdi mətn şərhləri, konkret olaraq qə-
dim yunan faciəsinin şərhi də dediklərinizə zidd deyildi. Aristotelin qədim 
yunan faciəsini mətn kimi şərh etməsi də mətnin, dil və nitq parçalarının 
simvolizmini aradan qaldırmaq, faciəni dini-tərbiyəvi mətn kimi düzgüm 
anlatdırmaq, düzgüm şərhini vermək təşəbbüsü idi. Bu mənada dərsliklər, 
hər hansı kitablar yazmaq, hər hansı mətnləri tədris etmək kanonizasiyaya 
bənzər bir fəaliyyətdir, bu dəfə allaha aid edilmədən mətnlərin identik 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə