Rəhim Əliyev



Yüklə 2.35 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/39
tarix10.07.2017
ölçüsü2.35 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39

Şərq klassisizmi. Müsəlman aləmində Allaha şərik qoşmaqla bağlı 
mistik qadağa ümumən Qurandan və sünnədən əlavə yazılı mətnlərə belə 
spesifik və çox vaxt düşmən münasibət yaratmışdır. Lakin Allahı  mədh 
edən  şeirlər yazmaq ənənəsi çətinliklə olsa belə, müsəlman  ələmində  də 
yayılmışdır. Bu ənənəni sufilər yaratdılar və ilk dövrlərdə buna görə onları 
Allaha şərik qoşmaq ittihamı ilə qətlə yetirirdilər. Lakin sufizm islam mə-
                                                 
2
 Bualo, Poetika sənəti, B., 1969. (tərcümə edəni Əkbər Ağayev ) 

 
38
dəniyyətində ancaq poeziya şəklində olan dini mətn forması kimi yaşaya 
və davam edə bildi və bununla müsəlman xalqların mədəniyyətinə misilsiz 
xidmət göstərdi. 
Bütpərəst yunan ədəbiyyatına bağlı Avropa klassisizmindən fərqli 
olaraq şərq klassisizmi monoteist dini mətnlərinə və ədəbiyyatına əsasla-
nırdı və qədim sufilərin Allah haqda yazdıqları və dedikləri poetik formalı 
nümunələrə təqlid və onlardan təbdilə əsaslanırdı. Şərq klassisizminin dini 
xarakteri, Allahın və peyğəmbərin mədhi ilə birbaşa bağlı olması onun 
məzmun, janr, poetika baxımından daha konservativ olması ilə nəticələn-
mişdir. İlk sufi mətnləri nət və münacatlardan ibrət idi. Rəsmi islam ortodok-
siyası sufiliyi – yəni Allahı sözlə və təsvirlə tərənnümü rəsmən tanımadığı üçün 
lirik şeir divanları (əllə yazılan kitablar) onun əsas forması oldu. 
Şərq klassisizmi üçün əsas nümunə ilkin sufi klassiklərin – Həllac 
Mənsur, Sənai, Fəridəddin Əttarın və s. divanları idi. Hər bir sufi şair ərəb, 
fars və ya türk dilində divan yaradırdı. Sufi klassisizmi əxlaqi ideal 
üzərində qurulmuş bir lirik ədəbiyyatdır. Hər bir şair özünü panteistcəsinə 
Allahdan qopmuş sayır. Belə sufi şairin bütün həyatı Allaha qayıtmağa, 
ona yaxınlaşmağa, dünyadan üz döndərib Allah eşqi ilə yaşamağa sərf 
edilir. Şərqdə simvolik olaraq aşiq adlanan bu qəhrəman dünyanın maddi 
dəyərlərindən imtina edir, öz cismini öldürüb xalis ruha çevrilmək və belə 
mistik üsulla Allahı  dərk etməyə çalışır. Divan ədəbiyyatının dini məz-
munu budur və əsrlər boyu X1X əsrə qədər təkrarlanmışdır.  
Sufizmi təravətli və bədii edən onun alleqorik xarakteri idi. Burada 
acıq, birbaşa nə Allahın adı, nə  də onun tərənnümü vardır. Sufi şair hə-
mişə Allah haqda bu ədəbiyyatda xüsusi işarə sistemi təşkil edən 
rəmzlərlə danışır və fərdi şair yaradıcılığı üçün nisbi sərbəstlik yaradırdı. 
Allahla yanaşı sufi klassisizmində Quranın sirləri və simvolları 
tərənnüm edilirdi. Qədim sufi müqəddəslərin və peyğəmbərlərin bioqrafi-
yası barədə tarixlər yazılması da bir janr idi. Bu hekayələrin çoxu mifik 
xarakter daşıyırdı. Çox vaxt belə bioqrafiyalar kiçik hekayələr üzərində 
qurulurdu. Belə  ən məşhur sufi hekayələrindən sufi poeziyada onlarca 
simvolik obrazlar yaranmışdır.  
Şərqdə klassisizmin əsas forması lirik poeziya – qəzəl, diyuq, rübai 
olmuşdur və sufi ədəbiyyatında özünü göstərmişdir. Klassik Azərbaycan 
ədəbiyyatı XIX əsrə qədər klassisizm prinsipləri əsasında inkişaf etmişdir. 
Sufi poeziyası Quranın mif və əhvalatlarına əsaslanırdı və qərb klassisiz-
minə nisbətən daha konservativ idi. Şərq klassisizminin əsas iki forması 
vardı: qəzəl və məsnəvi. Məsnəvi isə müstəqil forma olmaqdan çox əsası 
Qurandan və qədim ənənədən gələn Yusif və Züleyxa, Leyli və Məcnun, 
Fərhad və Şirin kimi klassik süjetlərin qələmə alınması ənənəsi idi. Əlbət-

 
39
tə,  şərqdə Nizami kimi böyük şairlərin yaradıcılığında klassik kanonlara 
sığışmayan hadisələr də vardır. Amma bu da nisbi bir dərəcədədir. 
Azərbaycan dilində klassik sufi ədəbiyyatı fars və  ərəbcə mövcud 
olmuş divanlara XIII əsrdən başlayaraq təqlid, onların təbdili və tərcüməsi 
yolu ilə yaranmışdı. Ona görə bizim anadilli klassik ədəbiyyatımız 
müsəlman klassisizminin timsalı, bariz forması sayıla bilər. 
Azərbaycan klassisizminin təcəssümü Füzuli ədəbi məktəbi idi. 
C.Cabbarlı haqlı olaraq yazırdı ki, Fizulidən sonra bütün türkdilli poeziya 
onun başına fırlanmaqdan və ona təqliddən, onun səviyyəsinə can atmaq 
təşəbbüslərindən ibarət idi. Elə buna görə M.F.Axundov müasir ədəbi 
janrları Azərbaycan  ədəbiyyatına gətirərkən Fizulini “nəzmi-ustad”, yəni 
formalist adlandırdı. Füzulinin nüfuzunu ardan götürmədən müasir 
Azərbaycan ədəbiyyatını yaratmaq, ictimai rəydə bu ədəbiyyata yol açmaq 
mümkün deyildi. Ona görə M.F.Axundov haqlı idi. 
Avropa klassisizminin əsas forması kimi çox vaxt Fransa faciənə-
visləri Kornelin və Rassinin adları çəkilir. Onlar Fransanın milli monarxi-
yasının tərənnümçüləri idilər. Onların  əsərlərində borc, and və  əxlaq və 
sevgi kimi şəxsi hisslər arasındakı konflikt əsas yer tuturdu. Kral qarşı-
sında borcu əxlaqın  əsasına çevirmək meyli milli dövlətə  və millətçiliyə 
doğru ilk addımlar idi. Fransa klassistləri maarifçi rasionalist fəlsəfənin 
təsiri altında idilər. Onların müsbət qəhrəmanları  ağıl təcəssümü kimi 
verilirdi. Bu qəhrəmanlar öz şəxsi hissiyyatları ilə konfliktə düşür, amma 
sonda ağılı, monarxa sədaqət borcunu yüksək tutaraq faciəli taleyi qəbul 
edirdilər. Ona görə Fransa klassisizmi bu cərəyanın ancaq milli bir for-
masıdır və onu universallaşdırmaq doğru deyildir. 
Qərb klassisizmindəki rasionalizmin əksinə olaraq Şərqdə sufilər və 
hürufilər antirasionalist idilər, onların  əksəriyyətində  ağla mənfi münasi-
bət vardır. Bu da Allahı rasionalist dərkin gətirdiyi skeptik sualları aradan 
qaldırmaq üsulu idi. Sevgi və sidq Allaha bağlanmaq üçün sufilərdə daha 
qısa yol sayılırdı. 
  
 
1.4.6. Sentimentalizm 
 
Maarifçilik  ədəbi hərəkatı içərisində XVIII əsrin ikinci yarısında 
Qərbi Avropa ədəbiyyatlarında yaranmış ədəbi şərh formalarından biri də 
sentimentalizmdir. Sentiment sözü fransızca hissiyyat mənasına gəlir. 
Sentimentalizmi cərəyan adlandırmaq doğru deyildir, çünki o, konkret 
dövrdə meydana çıxmış məhdud saylı ədəbi əsərlər, xüsusilə Lorens Stern 
(“Sentimental səyahət” (1768), C.Riçardcon (“Pamela və ya haqqın almış 

 
40
xeyirxahlıq” (1741), Russo (“Yeni Eloiza”), Höte (“Gənc Verterin iztirab-
ları”) kimi yazıcıların yaradıcılığı və ədəbi təsiri ilə bağlıdır. Sentimenta-
lizm erkən maarifçilik hərəkatındakı ifrat rasionalizmə, ifrat ağılpərəstliyə 
və ciddiyyətə əks reaksiya kimi yaranmışdır. 
İnsan hissiyyatlarını təsvir etmək sentimentalizmə qədər də var idi. 
Lakin ilk sentimentalistlər təbii bərabərlik tərəfdarı olan demokratik əqi-
dəli adamlar idilər. Onlar maarifçi ədəbiyyat tarixində klassisistlərin saray 
qəhrəmanlarına (krallar, şahzadələr, zadəganlar) əks olaraq adi adamların 
mənəvi və hissiyyat dünyasını, xüsusilə sevgi kimi zərif hisslərini ədəbiy-
yata gətirdilər. Onlar adi təbəqələrdən olan qəhrəmanların daxili aləminin 
zadəganlardan yoxsul olmadığını nümayiş etdirməklə maarifçi realizmin 
qəhrəman konsepsiyası üçün yol açdılar. Bu mənada, sentimentalistlər 
nəsrlə yazılan müəllif yaradıcılığının demokratikləşməsi, ədəbi qəhrəman 
seçimində  də insanların bərabərlik prinsiplərinə  əməl edilməsi  ənənəsini 
yaratdılar. 
Sentimentalistlər müasir roman janrının iki formasına – səyahətna-
mələrə və məktublar şəklində roman yazmaq ənənəsinə böyük təkan ver-
dilər. Epistolyar formalar—məktub və gündəliklər onların sevimli yazı 
formaları idi. Sonralar sentimentalizm termini öz tarixi mənasını qismən 
itirərək yüngül, emosional süjetlərə müraciət etmək mənasını almışdır. 
Əslində sentimentalizm romantizmin erkən bir mərhələsi idi və onun tər-
kib hissəsi kimi başa düşülməlidir. 
Sentimentalistlər insan həyatının fərdi, intim tərəflərini  ədəbiyyata 
gətirdilər ki, bu əlamətlər XX əsr nəsrində yeni səviyyədə bərpa olundu. 
Ona görə də sentimentalizm müasir nəsr yaradıcılığı tarixində mühüm bir 
mərhələ təşkil edir. Onlar ilk dəfə olaraq xristian qadağalarına məhəl qoy-
madan insanların təbii hissiyyatlarını, bu baxımdan insanların bərabərliyi 
ideyalarını müasir nəsrə  gətirmişlər. Bu prinsiplər müasir nəsrin  əsasını 
təşkil etmişdir. 
Rusiya və digər  ədəbiyyatlarda sentimentalizm gecikmiş formada 
meydana çıxmışdır. Bu Avropa sentimentalizminin milli dillərə tərcüməsi 
ilə bağlı idi. Sentimentalizmin sonrakı bütün milli formaları ədəbi tərəq-
qinin ümumi istiqamətlərinin müxtəlif dillərdə yaranan ədəbiyyatlarda 
təqlidi şəkildə təkrarlanması qanununu əks etdirir. 
 
 
1.4.7. Millətçilik və romantik ədəbi millətçilik 
 
Maarifçi rasionalizmin mühüm nəticələrindən biri elmlərin, o cüm-
lədən elmi tarixin bir fənn kimi sürətli inkişafı idi. Dini sxolastika bəşəriy-

 
41
yətin keçmişini Allahın yaradıcı fəaliyyəti ilə izah edirdi. Sayılırdı ki, sivi-
lizasiya, dillər, xalqlar bir dəfəyə Allah tərəfindən məlum mükəmməlliklə 
yaradılıbdır. Lakin maarifçilər tarixi diqqətlə öyrənməklə bəşəriyyətin ya-
şayışının ardıcıl siyasi hadisələrin –müharibə və mübarizələrin sırası kimi 
izah etdilər. Sivilizasiyanın birdən yaranması ehkamına  əks olaraq onun 
sadədən mürəkkəbə doğru təkamülün nəticəsi olması ideyası ortaya gəldi. 
Xalqların keçmişinin siyasi və iqtisadi mübarizə  və ziddiyyətlərin tarixi 
kimi izah olunması tarixilik prinsipinin bərqərar olması idi. Sivilizasiya-
nın birdən-birə və Allah tərəfindən yaradılması barədə ehkam kənarda qal-
dı. Bu, dini tarix fəlsəfəsinin süqutu idi və insanlığın keçmişinin tarixi 
şəkildə – ardıcıl və fasiləsiz proses kimi izahı üçün yol açdı. 
XVIII  əsrdə formalaşan tarixilik prinsipi təkamül nəzəriyyəsinin 
yaranması üçün bir hazırlıq idi. Lakin tarixilik prinsipi Allah ideyasını 
əvəz edən bir ideya tapmalı idi. Allah yoxdursa, insanlar necə, hansı qa-
nunlarla yaşamalıdır? Allah yoxdursa hər şey etmək olar, çünki günah qo-
xusu aradan çıxır. O biri tərəfdən Allah ideyası ilə həyatın mənası itirdi. 
Burjua millətçiləri bu mənanı millətə xidmətdə tapdılar.  
Burjua maarifinin inkişafı, milli dillərin və  ədəbiyyatların inkişafı 
nəticəsində, milli dillərin qədim dillərdən üstünlüyü ideyaları ortaya çıxdı, 
geniş yayıldı. Bu prosesə Qərbi Avropa xalqlarının uğurlu müstəmləkəçi-
lik fəaliyyəti də təsir etdi. Şərqi və Afrikanı istila edən ingilis, fransız, İtal-
yan İspan hərbi zadəganlarında öz varlıqlarının təbii üstünlüyü və məziy-
yətləri haqqında təsəvvürlər yarandı. Bu müasir millətçilik nəzəriyyəsi idi. 
Həm də bu nəzəriyyə avrosentrizm şəklində – qərb millətlərinin 
digərlərindən təbii və mədəni üstünlüyü ideyası kimi yarandı. 
Sentimentalizmin bədii nailiyyətlərini inkişaf etdirən romantik ədə-
biyyatda dərin tarixilik duyğusu özünü büruzə verməyə başladı. Bunların 
əsas mövzularından biri milli tarix, xalqların qoçaqlıq və qəhrəmanlıq tari-
xi oldu. Bu millətçilik nəzəriyyəsinin bədii şəkildə inkişafı idi, millətlərin 
xüsusi bənzərsiz ruha malik olması fikrinin bədii təsdiqi idi. Romantiklər 
tarixi romanın ilk romantik variantını yaratdılar və bu istiqamət sonradan 
bütün xalqların ədəbiyyatında milli cərəyanların yaranmasında əsas üsul-
lardan biri oldu. B.Skotun, V.Hüqonun bu sahədəki təcrübəsi sonrakı dün-
ya ədəbiyyatına mühüm təsir göstərdi. 
Hər xalqın bənzərsiz milli koloritini ədəbiyyatın predmeti etmək də 
romantizmin milli ədəbiyyat və milli ruh konsepsiyasının ayrılmaz tərəfi 
idi. Məlumdur ki, klassist ədəbiyyat ümumiyyətlə milli kolorit anlayışını 
tanımırdı, onun poetikasında belə kolorit sənətin intellektual ucalığına nis-
bətən  əks bir qütb sayılırdı. Lakin romantiklərin millətçilik hissiyyatları 
onları xalqın fərdi koloritini ədəbiyyata gətirməyə sövq etdi. Sonradan 

 
42
milli kolorit realist epoxanın həyata marağının əsas prinsiplərindən biri ol-
du. Lakin ədəbiyyatı milli dəyər kimi ilk dəfə romantiklər tanıdılar və təq-
dim etdilər. Dünyada ilk böyük milli şairləri də romantizm hərəkatı yetir-
di. Bunlar Hüqo, Bayron, Şelli, Puşkin və b. idi. 
Romantizm dövründə milli ədəbi dillər xalqların ədəbi mədəniyyə-
tinin fundamental dəyəri kimi ortaya çıxarıldı. Romantiklər tərcümə yolu 
ilə bu dili inkişaf etdirdilər, ilk dəfə olaraq kütləvi tərcümə fəaliyyətini hə-
yata keçirdilər. Onların milli folklora maraqları, şifahi ədəbiyyatı ehtirasla 
toplamaları da milli ruha və onun təcəssümü sayılan milli ədəbi dillərə 
xidmətlərinin bir şəkli idi. Bunun nəticəsində milli şeir formaları poetik 
yaradıcılıqda qədim klassik formaları əvəz etməyə başladı. 
  
 
1.4.8. Romantizm epoxası 
 
Romantizm dünya ədəbiyyatında maarifçi ədəbi tərəqqinin bir döv-
rüdür. Ona görə romantizmi metod, cərəyan və s. kimi təqdim etmək əsas-
sızdır. Romantizm terminini ilk dəfə işlətmiş alman nəzəriyyəçisi Fridrix 
Şlegel 1798-1800-cü illərdə yazdığı silsilə jurnal məqalələrində romantiz-
mi dövrün tələblərinə  ən uyğun olan müasir sənət forması kimi təqdim 
edirdi. Əlbəttə, Şlegel haqlı idi, çünki onun dövründə romantizm ədəbi tə-
rəqqinin ən yeni tendensiyalarını təmsil edirdi. 
Bu da keçid mərhələsi idi. Bəs nəyə keçid idi? İlk növbədə müasir 
müəllif yaradıcılığına, realizm epoxasına keçid idi. Romantik epoxanın 
keçid xarakteri ən çox onun tarixilik duyğusunun erkən xarakterində idi. 
Ədəbiyyatın klassik epoxadan gələn universallıq  əlamətləri – obrazların, 
qəhrəmanların, konfliktlərin, süjetlərin universallığı prinsipi hələ xeyli də-
rəcə romantizm nümayəndələrində qalırdı. Bu onların tarixi mövzulara 
münasibətinə daha çox aiddir. 
Romantiklər çox hallarda öz süjetlərini milli koloritlə təqdim etmir-
dilər, onların universal, fəlsəfi məzmununa və məntiqinə üstünlük verirdi-
lər. Çox hallarda romantiklər ədəbiyyatın universal fəlsəfiliyinə, bəşəri hə-
qiqətlər ifadə etməsinə onun milli məzmununa nisbətən daha artıq üstün-
lük verirdilər. Ona görə romantiklərin əksər qəhrəmanları canlı insan tale-
yindən çox tarixi və fəlsəfi həqiqətləri və ideyaları ifadə edirdi. Romantik 
əsərlərin çoxu bircə belə böyük, qabarıq qəhrəmanlar üzərində qurulurdu.  
Romantik qəhrəmanların məna və ehtiraslar baxımından monumen-
tallığı ümumi tipoloji bir xüsusiyyət idi. Romantik əsərlərdə bu qəhrəman-
lar çox vaxt digər bir qəhrəmana qarşı deyil, bütün dünyaya qarşı qoyulur-
du. Qəhrəman – dünya appozisiyası buna görə romantizmin dünya duyu-

 
43
munun fundamental bir keyfiyyəti sayılır. Romantizmin klassik nümunə-
lərinin çoxu bircə belə monumental miqyaslı qəhrəman üzərində qurulur. 
Bunu çox vaxt romantizmin subyektivizmə meyli adı verirlər. Bizcə bu 
doğru deyildir. 
Romantiklərdə insanın iç aləminə, qəlb aləminə maraq onların fərdi 
üslubuna bağlı deyildi. Bu ədəbiyyatın mərkəzi mövzusuna çevrilən insan 
problemində onların sentimentalistlərə nisbətən irəli addımı idi. Mahiy-
yətcə, klassisizm, sentimentalizm və romantizmin özü insanın ədəbiyyatın 
əsas mövzusu kimi bədii şəkildə dərk və təqdim eləməkdə növbəti mərhə-
lələr idi. Biz irəlidə görəcəyik ki, bu proses realizm epoxasında tamamla-
nır. Romantiklərin də insanın dərkində irəlilədikləri öz hüdudları vardı: 
onlar insanın psixoloji və emosional koordinatlarını  təsvir etməkdə xeyli 
irəli getmişdilər. Lakin romantik qəhrəman bütöv halda hələ canlı adam-
dan çox, insan konsepsiyası və ideyası idi. Onların çoxu kitab mədəniyyəti 
ilə bağlı olan ideyaların ədəbi illüstrasiyası kimi yaradılırdı. Onlarda ko-
loritli adam cizgiləri universal adam ideyasının cizgilərindən az idi. 
Romantizmin klassik dövrü Böyük Fransa inqilabından XIX əsrin 
birinci yarısına qədərki vaxtı əhatə edir. Lakin onun Şərqi Avropa xalqla-
rının və bir çox şərq xalqlarının ədəbiyyatlarındakı təzahürü sonrakı dövr-
ləri əhatə edir. Məsələn, Azərbaycanda romantik cərəyan XX əsrin əvvəl-
lərinə, realist cərəyanla eyni vaxtda yaranıb. Hadi, Cavid, Səhhət kimi 
klassiklərdə özünü göstərmişdir. Bu, xalqların iqtisadi və ona bağlı olan 
mədəni tərəqqisindəki qeyri-bərabər inkişafdan irəli gəlir. İqtisadi ləngimə 
xalqların vahid ümumdünya ədəbi prosesinə qoşulması vaxtını da ləngidir. 
Müəyyən ədəbi hadisələr xalqların ədəbiyyatına, Qərbin ədəbi mətn mədə-
niyyəti prosesinə gec bələdliyi və gec qoşulması nəticəsində yubanır. 
Romantizm tarixilik duyğusunu  ədəbiyyata gətirib. Lakin onun 
özündən sonrakı ədəbi tərəqqiyə nisbətən əsas xüsusiyyətini onun tarixilik 
hissinin qeyri-ardıcıllığı və qeyri mükəmməlliyi idi. Bur çox romantiklər-
də konkret gerçəklik, tarixi reallığın özü qeyri-estetik bir şey sayılırdı. Bu 
isə onların hələ klassist ədəbiyyatın universal ədəbi kateqoriyalarına bağlı-
lığını, ədəbiyyatda konkret faktın fundamental əhəmiyyətini tam dərk et-
mədiklərini göstərirdi. Böyük romantiklərin hamısı  ədəbi tərbiyəsi,  şəxsi 
zövqü baxımından intibah dövrünün dahilərinə bağlı idilər. Onların 
universal  əxlaqi və estetik dəyərlərə, süjetlərə  və  qəhrəmanlara meyli də 
burdan gəlirdi. Onlarda gerçəkliyin qeyri-estetikliyi barədə  qənaəti ilk 
burjua inqilablarının qanlı və amansız təcrübəsi yaratmışdı. 
 
  
 

 
44
1.4.9. Maarifçi realizm 
 
Romantiklər öz tarixilik duyğularına və həyatı tarixi baxımdan gös-
tərməyə meyllərinə görə bir-birindən fərqlənirdilər. Ona görə romantizm 
epoxasının özündə yazıcılar iki cəbhəyə ayrılırdılar. Onların bir hissəsi 
həyata fəlsəfi yüksəklikdən baxırdı. Digər hissəsi isə konkret həyat faktla-
rına, tarixiliyə daha artıq meyl edirdilər. Birincilər romantiklər, ikincilər 
isə maarifçi realistlər sayıla bilər. Lakin bu bölgü çox şərtidir. 
Maarifçi realizm termini sovet elmində 60-70-ci illərdə daha ətraflı 
əsaslandırılmışdır. Bu maarifçilik epoxasına marağın artması və maarifçi 
ədəbiyyatın spesifik tarixi mərhələ kimi təqdimi ilə bağlı idi. Bu realizmin 
əsas xüsusiyyətləri XVIII əsr maarifçilərinin Volter, Didro kimi müəlliflə-
rin nəsrində özünü göstərmişdir. Lakin maarifçilər teatr və dramaturgiyaya 
da əsas sosial tərbiyə janrları kimi baxırdılar. Azərbaycan maarifçiliyinin 
də əsas janrı dramaturgiya olmuşdur. M.F.Axundovun davamçıları Mirzə 
Ağa Təbrizi, N.B.Vəzirov, C.Məmmədquluzadə, N.Nərimanov,  Ə.Haq-
verdiyev, Ü.Hacıbəyov, S.S.Axundov dram janrına üstünlük vermişlər. 
Bu realizmin əsas əlaməti onun müsbət, şüurlu insanı tərbiyənin və 
təhsilin məhsulu kimi anlamasıdır. Elə buradan da maarifçi realizm termi-
ninə yaxın olan pedaqoji roman anlayışı yaranmışdır. Maarifçi yazıçılar 
öz əsərlərində düzgün tərbiyə sistemini və onun nəticəsi olan şüurlu vətən-
daşların obrazlarını yaratmağa çalışırdılar. 
İlkin maarifçilik mərhələsində hələ Burjua cəmiyyətinin qəddar və 
yırtıcı təbiəti ortaya çıxmamışdı. Onu görə sosial ədalətsizliyin azalmasın-
da düzgün tərbiyə amilinə xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Maarifçi realizm 
üçün cəmiyyətin ziddiyyətlərini, insanların qüsurlarını tərbiyəsizliyin, sa-
vadsızlığın nəticəsi kimi təqdim olunması  səciyyəvi idi. Azərbaycan 
ədəbiyyatında maarifçi realizmin ən bariz nümayəndəsi A.A.Bakıxanov və 
M.F.Axundov idi. Sonuncunun pyeslərinin finalında Çar üsul idarəsinin 
jandarmları gəlib konfliktə müdaxilə edir və yerli əhalidən daha Maarifli 
qüvvə kimi ədaləti bərpa edirlər, qanunsuz hərəkətlərin qırçısını alırlar. 
Beləliklə, sivilizasiyalı adam daha ədalətli hesab olunur. Bu xalis maarifçi 
təsəvvür idi, ədalət problemini birbaşa savad və  tərbiyə ilə bağlayırdı. 
M.F.Axundov pyeslərində Çar məmurları  həm də birmənalı mütərəqqi 
qüvvədirlər. Böyük ədib inanırdı ki, Rusiya tərkibinə daxil olmaq 
Azərbaycan xalqının sürətli tərəqqisinə xidmət edəcək. 
Müsəlman  şərqində maarifçilik dünyagörüşünün ayrılmaz tərəfi 
Qərb xalqlarının siyasi, mədəni və iqtisadi tərəqqi yoluna nümunə kimi 
baxmaq, Avropa sənaye inqilabları istiqamətində inkişafın qaçılmazlığına 
inam idi. Sovet hakimiyyəti qurulana qədər Azərbaycanda bu qərbçi 

 
45
maarifçilik üstünlük təşkil edirdi. Lakin islami maarifçilik  də var idi. 
Sovetləşmədən sonra Azərbaycanda marksist maarifçilik yayılmağa başla-
dı. Terminoloji fərqlərə baxmayaraq marksist maarifçilik də Avropanın 
ateist maarifçiliyinin bir forması idi. 
Birmənalılıq, ümumiyyətlə, maarifçi realist qəhrəman konsepsiya-
sının mühüm əlaməti idi. Maarifçi realizmdə romantiklərdə olduğu kimi 
mənfi surətlər canlı adamdan çox müəyyən  əxlaqi qüsurların birmənalı 
timsalıdırlar. Hacı Qara xəsislik rəmzidir. Maarifçi qəhrəmanlarda mənfi 
sifətlər müəyyən şəxsi motivlərlə deyil, mütləq bir keyfiyyət kimi, mütləq 
ideyanın timsalı kimi mövcuddur. Kapitalist cəmiyyəti inkişaf etdikcə, 
Burjua inqilabları qanlı proses kimi davam etdikcə maarifçi müsbət qəhrə-
manların məhdudluğu ortaya çıxdı. Aydın oldu ki, maarif sosial tərəqqiyə 
də, sosial şərə  də xidmət edə bilər. Rusiyada və sonradan Azərbaycanda 
marksizmin yayılması mütərəqqi hadisə idi. Amma marksist maarifçiliyin 
hər iki ölkədə qanlı nəticələri də oldu. 
Ona görə maarif və düzgün tərbiyə sosial tərəqqi yaradan mühüm 
prosesdir. Lakin maarifin çiçəklənməsi birbaşa cəmiyyətdə sosial ədalətin 
artmasına səbəb olmur. Maarifçiliyin böhranı insanın və cəmiyyətin inki-
şaf mexanizmi barədə belə sadəlövh təsəvvürlərin dağılmasının nəticəsi 
oldu. Şər işlər görməkdə savadlı adamların savadsızlardan daha təhlükəli 
olduğu aydınlaşdı. 
Azərbaycan  ədəbiyyatında maarifçi realizmin prinsipləri C.Məm-
mədquluzadə, N.Nərimanov, N.B.Vəzirov kimi ədiblərin də yaradıcılığın-
da özünü göstərmişdir. Yalnız Birinci Dünya müharibəsi başlanandan son-
ra cəbhələrdə milyonlarla adamlar qırıldı  və bu, müsəlman maarifçilərin 
gözündə Avropa sivilizasiyasının müsbət obrazını  məhv etdi. Avropa 
tərəqqi yoluna inam sarsıldı və maarifçi dünyagörüşü az-az aradan çıxdı. 
 
 
1.4.10. İslam maarifçiliyi 
 
Azərbaycan maarifçiliyinin digər qanadını islam maarifçiliyi təşkil 
edirdi. İslam maarifçiləri qərbpərəst ziyalılara və Avropa tipli təhsilə qarşı 
çıxırdılar. Onlar hətta Avropa dəbində paltar geyənləri də lənətləyir, kök-
dən, ata-baba qaydalarından uzaqlaşmaqda ittiham edirdilər.  İslami 
maarifçilərin iki qanadı vardı: onların bir hissəsi Türkiyədə oxumuşdu və 
ittihadçı adlanırdılar. Digər qrup isə İranda təhsil almışdı. 
İslami maarifçilər Avropa sinifli dərs sistemi ilə  təhsilin  əleyhinə 
çıxmaqla əslində gerilik təbliğ edirdilər. Bu cərəyan müsəlman millətlərin 
Avropa sənaye inqilabları yolu ilə  tərəqqisinə  əngəl olurdu. Onlar iddia 

 
46
edirdilər ki, müsəlmanlara Qurandan başqa heç bir bilik lazım deyildir, 
guya orda bütün sualların cavabı vardır. Təhsil konsepsiyasında onlar orta 
əsrə aid mollaxana təhsilinə üstünlük verir, sinif-dərs sisteminə qarşı çıxır, 
rus dilli məktəblərə gedənlərə kafir damğası vururdular. 
Bizim islam maarifçilərinin  əsas ideyaları islam təəssübkeşliyi və 
islam dinini müdafiədən ibarət idi. Onlar yas məclislərindən başlayaraq 
mətbuatdakı  çıxışlarına qədər bütün hallarda islam dinin və  əxlaqının 
digər din və əxlaqlardan üstünlüyünü, digər dinlərdə Allahın göstərişləri-
nin təhrif olunduğunu təkrarlayırdılar. Hətta elmdən danışılanda belə onlar 
Quranın ən düzgün elmi mənbə olduğunu irəli sürürdülər. Əslində islamı 
müdafiə və tərifləmək yaxşı, nümunəvi davranış şəklinə düşmüşdü. Avro-
pa hüququnun və publisistik fikrinin istənilən konsepsiyasını onlar Quran-
dan gətirdikləri misallarla təkzib edib gözdən salmağa çalışırdılar. Belə 
təəssübkeşlik müstəmləkəçiliyə qarşı müsəlman bayrağı altında getmiş 
mübarizə  və müharibə dövrünün ideoloji qalıqları idi. İslam maarifçiləri 
üçün konkret müsəlmanın və icmanın deyil, islam dininin özünün təəssü-
bünün çəkilməsi xas idi. 
İranda təhsil alan ruhanilər fars dilində, Türkiyədə təhsil alanlar isə 
Osmanlı dilində təhsili üstün sayır və əslində ana dilimizin əhəmiyyətini 
inkar edirdilər. Onlar mətbuatda çıxış etsələr də kütlə onların qəliz ərəb-
fars ifadələri ilə yazdıqları  mətnləri anlamırdı. Ruhaniyyət  ən çox məh-
kəmə hakimiyyətinə iddialı bir qüvvə kimi milli tərəqqiyə zidd idi. 
C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir kimi böyük millət xadimləri islam maa-
rifçilərinə və onların məktəb konsepsiyasına qarşı amansız mübarizə apa-
rırdılar. İslam maarifçiləri XX əsrin əvvəllərində tərcüməçilik və qismən 
ədəbi yaradıcılıqla da məşğul idilər.  Ədəbi yaradıcılıqda onların  ən çox 
meyl etdiyi qəzəl janrı idi. Dilinin ağırlığı və köhnəçi ideyalara meylə gö-
rə islam maarifçilərinin ədəbi irsi indi aktual bədii əhəmiyyətini itirmişdir. 
İran və Türkiyə ruhaniyyəti 1905-1911-ci illərin  İran Məşrutə 
(Konstitusiya) inqilabına qarşı çıxdıqdan sonra “Molla Nəsrəddin” jurnalı 
ittihadçılığı ən mürtəce cərəyan kimi ifşa etmişdir. Bu tarixi Azərbaycan 
islam maarifçiliyinin müstəmləkəçiliyə qarşı mübarizədə Avropa maarif-
çilərindən ayrılması və Çar hökumətinə tərəf keçməsi vaxtı saymaq lazım-
dır. İslam maarifçiliyinə münasibətdə “Molla Nəsrəddin” irsinin aktuallığı 
bu gün də qalır. Sovet dövründə bolşeviklər dini qadağan etməklə islam 
maarifçiliyini zorla aradan götürdülər.  


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə