Rəhim Əliyev



Yüklə 2.35 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/39
tarix10.07.2017
ölçüsü2.35 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   39

 
 
1.7. Ədəbi şərhin elmi məktəbləri 
 
XIX əsrdə təbiətşünaslıqda empirik elmi tədqiqat üsullarının inkişa-
fı, Hegel fəlsəfəsinin davamçılarında fəlsəfi idrak metodları barədə təsəv-
vürlərin genişlənməsi humanitar elmlərdə, o cümlədən ədəbiyyatşünaslıq-
da da tədqiqat üsulu və elmi metod məsələlərinin aktuallaşması ilə nəticə-
lənmişdir. Hesab olunurdu ki, doğru nəticəyə  gəlmək üçün araşdırmanı 
düzgün üsulla aparmaq lazımdır. Naturalizmin özü düzgün müşahidə  və 
araşdırma metodunu bədii yaradıcılığa tətbiq etmək təşəbbüsü idi.  
Eyni meyl ədəbiyyat haqqında elmdə də özünü göstərməyə başladı 
və elmi araşdırma metodu anlayışı ədəbiyyatşünaslıq sahəsində də ortaya 
çıxdı. XIX əsr elmi maarifçiliyin, insan elminə  və  ağlına inamın klassik 
dövrü idi. Həmin  əsrdə başlıca  ədəbiyyatşünaslıq metodlarının  əsası qo-
yuldu. Onları iki qismə bölmək olar: birinci qismə  ədəbiyyatı  fərdi yad-
daşla bağlayam məktəblər, ikinci isə onun sosial köklərinə üstünlük verən 
məktəblər. 
XX əsrdə ədəbiyyatşünaslıq böyük tərəqqi yolu keçsə də, metodolo-
ji baxımdan onun inkişafında prinsipial bir yenilik baş vermədi. Mifoloji 
məktəb strukturalistlər və semiotiklər tərəfindən davam etdirilib dərinləş-
dirildi. Bioqrafik məktəb freydizmdə, psixologizmdə öz inkişafını tapdı. 
Marksist məktəb isə  mədəni-tarixi metodun və xalqçı rus tənqidinin 
nailiyyətlərini birləşdirib sovet ədəbiyyatşünaslıq elmi şəklinə düşdü. 
 
 
1.7.1. Mifoloji məktəb. Komparativizm 
 
Mifoloji məktəb elmi istiqamətdən daha çox, romantik hərəkatın 
tərkibində yaranmış xalqçı  və millətçi ovqatların Alman filoloji fikrində 
ifadəsi idi. XVIII əsrin sonu, XIX əsrin əvvəllərində folklora maraq xalq 
köklərinə, milli ruha pərəstişin bir şəkli idi. Bu pərəstişin formalarından 
biri Avropa xalqlarının, o cümlədən almanların da Yunanlarda olduğuna 

 
56
bənzər milli mifologiya axtarışları idi. Bu axtarışlar bir qədər süni olsa da, 
bütün Qərbi Avropa ədəbiyyatlarında milli folklora marağı artırdı, ona 
milli ruhu ifadə edən bir vasitə kimi pərəstiş yaratdı, milli folklor irsinin 
kütləvi şəkildə toplanması və nəşri ilə nəticələndi. 
Alman folklorşünasları Vilhelm Qrim (1786-1859) və Yakov Qrim 
(1785-1863) qardaşları Alman folklorunu toplayıb çap edəndən sonra 
mifoloji məktəbin nəzəri  əsaslarını ortaya qoymuş “Aman mifologiyası” 
adlı kitab yazdılar. Onlar müxtəlif xalqların folklorunda eyni süjetləri 
aşkar edib bunun köklərini və səbəblərini axtarmağa başladılar. Onlar belə 
fikrə  gəldilər ki, folklor süjetlərindəki ümumilik xalqların bir kökdən
ilkin qədim dildən (protodil) gəlməsi ilə bağlıdır. Bu dil isə hind-Avropa 
xalqlarının vahid mənşəyinin sübutu və onların bir kökə bağlılığı barədə 
nəzəriyyəni ortaya çıxardı. “Alman mifologiyası” kitabındakı ideyalar 
sürətlə yayıldı və ədəbiyyat nəzəriyyəsinin sonrakı inkişafı boyu dəfələrlə 
inkişaf etdirildi və elmi məktəbin əsas ünvanı oldu. 
Beləcə mifoloji məktəb folklorun mənşəyi məsələsini ilk dəfə 
olaraq dilin və mifin, sonra isə Allahların mənşəyi məsələsi ilə bağladı. 
Ağ  dərili xalqların vahid bir kökdən olması barədə  nəzəriyyə folklor və 
mifoloji materialdan başqa çoxlu dil oxşarlıqları ilə  də  təsdiq olunurdu: 
liran, german və slavyan dilləri arasında çoxlu köklü oxşarlıqlar ortaya 
çıxdı. Bu oxşarlıqlar isə dilin kökündə,  əsas lüğət fondunda üzə  çıxırdı. 
XIX əsrdə əksər Avropa ölkələrindəki universitetlərdə mifoloji məktəbin 
nümayəndələri yetişdi və onlar hind-Avropa dilləri və xalqlarının birliyi 
barədə nəzəriyyəni yeni-yeni faktlarla zənginləşdirdi. Bu qitədə millətçili-
yin bir siyasi və ideoloji cərəyan kimi geniş yayıldığı vaxt idi və bu pro-
seslər bir-birilərini qidalandırdılar. Napoleon müharibələri Avropada siya-
si millətçiliyin inkişafına güclü təkan vermişdi. Mifoloji məktəb isə bu 
xalqların milli identifikasiyası prosesini tamamladı. 
Dilin mənşəyi, mifin mənşəyi və dinin mənşəyi məsələləri ilk dəfə 
olaraq eyni müstəvidə üzə  çıxdı. Bu ədəbiyyat nəzəriyyəsinin və dilin 
mənşəyinin gələcək araşdırılması baxımından köklü əhəmiyyət daşıyırdı. 
Mifoloji məktəb ədəbiyyatın mənşəyini mifin mənşəyi ilə bağlamaqla dini 
və  ədəbiyyatı anlamaq üçün mühüm bir yol açmışdı. Sonrakı  tədqiqatlar 
və nəzəri məktəblər bu istiqamətin mühüm əhəmiyyətini anladılar. Mif və 
ədəbiyyat eyni ədəbi obrazlılıq prinsipinə əsaslanır, bu isə onların mənşə-
cə bir kökdən olmasından doğur. Ona görə XIX-XX əsrlərdə mifoloji nə-
zəriyyənin fundamental prinsiplərinə dəfələrlə eyni bir niyyətlə – ədəbiy-
yatın bütün dövrlər üçün səciyyəvi olan arxetiplərini, universal miflərini 
ortaya çıxarmaq üçün müraciət edilib. Strukturalistlər, semiotiklər mifoloji 
məktəbin davamçıları idi. 

 
57
Mifoloji məktəbin əsas xidmətlərindən biri folkloru və bununla da 
ədəbiyyatı milli dillərin tarixi ilə bağlaması idi. Məhz mifoloji məktəb 
sayəsində sonralar bədii ədəbiyyat milli ruhun ifadəsi sayılmağa və millət-
çiliyi yaradıb yayan əsas vasitələrdən biri olmağa başladı. Rus millətçiliyi-
nin əsası olan slavyanofilliyi də bir cərəyan kimi rus mifoloji məktəbinin 
nümayəndələri yaratdılar. Xalqçı rus raznoçinləri də bu cərəyanın təsiri ilə 
formalaşdı. 1930-1950-ci illərdə Azərbaycanda yayılıb populyarlaşan 
xalqçılıq cərəyanı da mifoloji məktəbin irsi ilə bağlı idi və Azərbaycana 
Rusiya raznoçin tənqidçilərinin – V.Belincki, N.Q.Çernışevski, A.Dobrol-
yubov və b. təsiri ilə gəlmişdi. 
1930-cu illərdə balaca xalqların mədəniyyətini dirçəltmək şüarı ilə 
SSRİ-də də folkloru yığmaq, çap edib öyrənmək üçün böyük kampaniya 
olmuşdur. Müasir Azərbaycan folklorşünaslığı da bu zaman formalaşmış-
dır. İfrat ateist olan bolşevik ideologiyası folklorşünaslıqdan mif və dinlə 
bağlı məqamları qovmaqla onu yoxsullaşdırdı. Sonra isə folklorun millətçi 
ovqatlar yaratmaq xüsusiyyəti aşkar olandan sonra 1937-ci ildə bütün əsas 
folklorçular repressiya edildilər. Sovet folklorşünaslığı sxolastik bir elmə 
çevrildi. 
Komparativizm. XIX əsrdə mifoloji məktəbin bir qolu onun elmi 
üsulunu və nəticələrini tənqid etməklə bu məktəbdən ayrıldı. Komparati-
vistlərin (latınca: müqayisə deməkdir) əsas ideyası mifoloji məktəbdə əsas 
prinsip olan qohum xalqların folklorunun müqayisəli öyrənmək prinsipin-
dən imtina etmək idi. Onlar qohum olmayan xalqların folklorunu öyrən-
məyi əsas məqsəd elan etdilər, bildirdilər ki, alim nə qədər çox ədəbi faktı 
tədqiqata cəlb edərsə, o qədər əsaslı elmi nəticələrə nail ola bilər.  
Mifoloji məktəb oxşar süjetlərin kökünü xalqların vahid kökündə 
görürdü. Komparativistlər isə bu kökləri hind nağıl süjetlərində tapırdılar. 
Ona görə ikincilər əslində müqayisə metodunu təkcə folklorun yox, bütün 
süjetlərin universal müqayisə elminə çevirmək istəyirdilər. Lakin kom-
parativistlərin də  əksəriyyəti folklorçu idi və onlar da ən çox xalq nağıl-
larının süjetləri  əsasında araşdırmalar aparırdılar. Ona görə mifləri müqayisə 
etməkdən imtina barədə çağırışları onları mifoloji məktəbdən prinsipial şəkildə 
uzaqlaşdırmırdı, nağıl ilə mifin məsafəsi o qədər də çox deyildir. 
Komparativist analizin banisi alman alimi H.Herder sayılır. 
Sonralar ingilis folklorçusu C.Benfey, rus folklorçusu F.Buslayev də bu 
istiqamətdə  fəaliyyət göstərmişlər. Onların xidmətlərindən biri ədəbiyyat 
və incəsənətin mənşəyi problemi ilə məşğul olmaları idi. C.Benfeyin əha-
təli  şəkildə hazırladığı  təbdil nəzəriyyəsi, süjet, ədəbi forma və növlərin 
ədəbiyyatda digərinə keçmə qanunları da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. 
Ədəbi mədəniyyətlərin bir-birinə keçmə, təsir vasitəsi ilə inkişafı barədə 

 
58
müddəaları  ədəbi inkişaf qanunlarını doğru  şərh edirdi və bu gün də öz 
əhəmiyyətini saxlayır. 
Bu məktəbin tarixində rus alimi A.Veselovski böyük rol oynamışdır. 
Komparativistlər əsas diqqətlərini ədəbi növlərin, janrların. ədəbi formala-
rın tarixinə verir və başlıca olaraq qədim və orta əsr ədəbiyyatı ilə maraq-
lanırdılar. XIX əsrin sonlarında marksist ədəbiyyatşünaslıq və ədəbi nəzə-
riyyə yayılmağa başlayanda komparativistlər ona mənfi münasibət göstər-
dilər və marksist ədəbiyyatşünaslığı tənqid etdilər. Marksizmdə və rus in-
qilabçı xalqçılarında sosioloji təhlillərə meyl güclü olduğu üçün kompara-
tivistlər onları ədəbi obrazda əsas saydıqları formaya laqeydlikdə ittiham 
etdilər. Marksistlər isə komparativistləri  ədəbi formaya üstün elmi ma-
raqlarına görə istehza ilə formalistlər (məktəbi) adlandırdılar. Bu ədalət-
siz idi və komparativistlərin ədəbiyyat elminin inkişafına verdikləri böyük 
töhfələri, Avropa filologiyasına misilsiz təsirlərini inkar etdilər. Onlar 
Qərbdə  Şərq  ədəbiyyatlarının öyrənilməsinə böyük maraq yaratdılar, qə-
dim dövr ədəbiyyatını parlaq şəkildə  tədqiq etdilər. A.Veselovski kimi kom-
parativistlər ədəbiyyatşünaslığım XIX əsrin sonlarına doğru topladığı təcrübəni 
ümumiləşdirməyə çalışırdılar. Bu ədəbiyyat elminə böyük xidmət idi. 
Marksistlər hər yerdə ədəbi forma və məzmun vəhdətindən danışır-
dılar. Əslində isə ədəbi mətnlərin məzmunu deyilən şey mətnin öz atributu 
deyildi. Mətnlərin məzmunu onu yozan şərhçi  ədəbiyyatşünasın aldığı 
təhsil ehkamlarının və bu təhsilin əsaslandığı siyasi, dövləti dünyagörüşü-
nün ifadəsi idi və bu barədə biz aşağıda daha geniş izahat verəcəyik. Ədə-
bi  əsərin məzmunu fərdi qavrayış prosesidir və  hər təzə oxucu ilə birgə 
fərdidir. Ona görə forma və məzmun vəhdəti dilin işarəviliyi nəzəriyyəsi-
nə  qədər yaranmışdı  və köhnəlmiş bir nəzəriyyə idi. Sovet ədəbiyyatşü-
naslığında rəsmi xətt  ədəbiyyatların qarşılıqlı  təsirini siyasi bir elmə, 
marksizmin yayılmasını illüstrasiya edən sxematik və siyasi bir elmə 
çevirdi. Halbuki milli ədəbiyyatlarda oxşar, paralel hadisələri tipoloji 
bənzərlik nəzəriyyəsi kimi ümumiləşdirən komparativistlər müqayisəli 
ədəbiyyatşünaslığı tərəqqi etdirdilər. 
Komparativistlər milli ədəbiyyatların inkişafında və  zənginləşmə-
sində köçəri forma elementlərinin – süjetlərin, janrların, fabulaların rolunu 
əsaslandırmaqla  ədəbi tərəqqinin tarixilik prinsipi əsasında doğru inkişaf 
mexanizmini verdilər. Onların konkret elmi materiala, müasir terminlə de-
sək  ədəbi mətnlərə  əsaslanmaq təşəbbüsü müasir ədəbiyyatşünaslığa  ən 
düzgün və elmi istiqamət verdi. Onların forma kimi araşdırdığı material 
əslində  ədəbi mətnlər idi və bu istiqamət  ədəbiyyatşünaslıqda işarə  və 
mətn nəzəriyyəsinin inkişafına yol acdı. Hazırda komparativizmin əsas iki 
məktəbi ABŞ-da və Fransada fəaliyyət göstərir. Amerikada ənənəvi olaraq 

 
59
ədəbiyyat tarixlərinin öyrənilməsinə üstünlük verilir, Fransada isə 
müqayisəli ədəbiyyatşünaslığın nəzəri mərkəzi yerləşir. 
A.Veselovski  tarixi poetika yaratmaqla əslində dünya ədəbiyyatı-
nın inkişaf təcrübəsini ümumiləşdirmək və ona janr və süjetlərin,  ədəbi 
dillərin inkişafı baxımından yekun vurmaq istəyirdi. Alimin bu layihəsi 
əslində müasir və konkret elmi faktlara əsaslanan  ədəbiyyat nəzəriyyəsi 
yaratmaq təşəbbüsü idi. A.Veselovski bu təşəbbüslə ənənəvi, Aristoteldən 
gələn poetikanın sərhədlərini dağıdıb bu elmi müasirləşdirmək və  ədəbi 
nəzəriyyəni tarixilik prinsipi ilə yazmaq istəyirdi.  Əslində  ədəbiyyat 
nəzəriyyəsinin müasir kursu elə bundan ibarətdir. 
 
 
1.7.2. Bioqrafik məktəb 
 
Ədəbi və bədii yaradıcılığın allahlardan ilham almış seçmə şəxslərlə 
bağlılığı ideyası ədəbiyyat nəzəriyyəsinin tarixində qədimlərdən mövcud-
dur. Bu konsepsiya dini ədəbiyyatşünaslıqdan gəlir və ədəbi istedadın ila-
hi mənşəyini ilk sıraya çəkir. Bioqrafik məktəb təxminən eyni konsepsiya-
nın materialist variantı idi. Burada istedadın qeyri-adiliyi ideyası qalır, 
onun ilahi xüsusiyyətləri və mənşəyi isə aradan çıxırdı. Bioqrafik məktə-
bin yarandığı XIX əsrin ortalarında Qərbi Avropada və Fransada müəllif 
ədəbi yaradıcılığı kütləvi xarakter almış  və  bədii kitab çapı biznesin 
sahələrindən birinə çevrilmişdi. 
Belə bir vaxtda Fransada müəllif probleminə və onun yaradıcılığı-
nın psixoloji və sosioloji problemlərinə geniş maraq yarandı. Balzak, Jorj 
Sand, Viktor Hüqo, Aleksandr Düma kimi yazıçıların həyati macəralarla 
dolu idi. Bioqrafik metodun yaradıcısı olan Sent Böv (1804-1869) bu 
şəxsləri yaxından tanıyır və bəziləri ilə dostluq münasibətləri vardı. O, üç 
cildlik “Ədəbi portretlər”ində  və sonrakı  əsərlərində yazıçıları adi canlı 
adamlar kimi təqdim edir, oxucu təsəvvüründəki romantik yazıçı obrazını 
aradan götürməyə çalışırdı. O, yazıçını bütün adamlar kimi müəyyən 
vərdişlərlə, simpatiya və antipatiyalarla yaşayan adamlar kimi göstərir, 
onların məişətini belə xırda detallarına qədər təqdim edirdi.  
Bunda əsas məqsəd yazıçının yazdığı əsərlərlə onun şəxsi bioqrafi-
yasının adi, təsadüfi faktları arasında olan bağları aşkarlamaq idi. O, yazı-
çıların qalın romanlarındakı əhatəli həyat materialının yazıçının məişətin-
də, mənzilində, tanışları ilə münasibətlərində tapırdı. Sent Böv yaradıcılıq 
prosesini və psixologiyasını gözəl bilirdi və bu yolla müasiri olduğu fran-
sız yazıçılarını araşdırır və təqdim edirdi. Şübhəsiz ki, yazıçının mövzula-
rının, qəhrəmanlarının, təsvir etdiyi yerlərin onun şəxsi həyatı ilə bağlılığı 

 
60
ideyası doğru idi. Hər bir yazıçının fikir və material baxımından  əsas 
bazası onun öz bioqrafiyası, mənəvi həyat tarixçəsidir. 
Yada salaq ki, nəsrin əsas və ən qədim janrlarından biri bioqrafiya-
lardır.  İmperatorların və hökmdarların bioqrafiyasını, həyat tarixçəsini 
yazmaq antik dövrdə artıq var idi. Sonralar bu dini ədəbiyyata keçərək 
xristianlıqda müqəddəslərin həyatı janrına çevrilmiş və dini prozanın əsas 
janrı – aqioqrafiya janrı olmuşdur. İncilin ilk dörd fəslinin İsa Məsihin tə-
fərrüatlı bioqrafiyası olduğu məlumdur. Müsəlmanlıqda da “Tarixi-
ənbiya” janrı eyni xarakter daşıyır. XIX-XX əsrlərdə bioqrafik janr istər 
roman, istər publisistik, istərsə elmi məzmun daşımaqla nəsrin aparıcı bir 
forması olaraq qalır.  
XX  əsrdə fransız yazıçısı Andre Morua yazıcıların bioqrafiyasını 
dəqiq faktlar əsasında yazmaqla qədim bioqrafiya janrının yeni roman 
formasını yaratdı. Bu məşhur yazıcıların bioqrafiyasını faktiki cəhətdən 
sənədli, təhkiyə cəhətdən isə bədii şəkildə təqdim edən romanlar idi. Onun 
Balzak, Hüqo, Jorj Sand, Düma, Flober və b. haqqında yazdığı bioqrafiya-
lar bədii roman kimi oxunub bütün dünyaya yayıldı. Hazırda məşhur 
siyasət və sənət adamlarının, pop-ulduzların bioqrafiyası televiziya və ra-
dionun  əsas janrlarından birinə çevrilib. Əyani materiallardan, sənədli 
çəkilişlərdən istifadə ilə belə tele-bioqrafiyalar böyük maraqla baxılır və 
həm də ciddi idraki və informativ əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda 
yazıcıların həyatından bəhs edən bioqrafik roman janrının yaradıcısı Əzizə 
Cəfərzadə idi. O, Seyid Əzim Şirvani, Abbas Səhhət, Ələkbər Sabir və b. 
haqda silsilə romanlar yazmışdır. 
Bioqrafik  ədəbiyyatşünaslıq ilk dəfə olaraq ədəbi yaradıcılığı  və 
yaradıcılıq psixologiyası elmini əlaqələndirərək  ədəbiyyatın təhlilinə yö-
nəldirdi. Bu metodun əsas uğuru idi. Yazıçının məişəti üzərində müşahidə 
aparmaq metodu şübhəsiz ki, dövrün hakim elmi məktəbi olan darviniz-
min təsiri idi. Ədəbi təhlildə psixoloji müşahidə metodlarından istifadə bir 
qədər sonra özünü müstəqil ədəbi təhlil məktəbi kimi – psixoloji məktəb 
kimi təqdim etdi. 
 
 
1.7.3. Mədəni-tarixi məktəb 
 
Mədəni-tarixi məktəb Qərbi Avropada XIX əsrin ortalarında İppolit 
Ten (1828-1893), Herbert Spenser kimi pozitivist filosofların fəaliyyəti ilə 
yaranıb.  Pozitivistlər xalis, təmiz, obyektiv elmi biliklər yaratmaq tərəf-
darı kimi çıxış edirdilər. Onlar hesab edirdilər ki, əsil təmiz elm siyasət-
dən, partiyalardan, subyektiv təsirlərdən uzaq olmalıdır. Bunun üçün isə 

 
61
nəzəriyyə və məktəblərə yox, dəqiq tarixi, mədəni faktlara əsas fikir veril-
məlidir. Belə müddəaları pozitivistlər, xüsusilə  İ.Ten özü dörd cildlik 
“İngilis ədəbiyyatı tarixi” əsərində  və  “İngilis pozitivizmi” kitabında tət-
biq edirdilər. Mədəni-tarixi məktəb əslində sırf tarixilik mövqeyində dur-
maq iddiasında idi. Amma tarix siyasi və dini çəkişmələrlə dolu olduğun-
dan onlar burada seçmə aparmağı,  ədəbi-mədəni prosesin məğzini təşkil 
edən pozitiv faktları ayırmaq təklif edirdilər. Siyasi, dini məsələlər, inqilablar 
onların fikrincə mədəni-ədəbi prosesi başa düşmək üçün əhəmiyyətsizdir. 
Darvinizmin təsiri ilə pozitivistlərdə  ədəbi hadisələrin mənşəyini, 
qanunauyğunluqlarını, tarixi şərtlərin mədəni mühitini izah etmək istəyi 
aparıcı idi. Bunun üçün çoxlu faktlar cəlb olunurdu və faktçılığın özü ten-
densiyasızlıq və obyektivlik kimi izah edilirdi. Bu obyektivliyi təmin et-
mək üçün pozitivistlər yarıdıcılıq psixologiyası  və yazıçı  şəxsiyyəti ilə 
bağlı məsələlərə xüsusi diqqət yetirirdilər. Bu halda onlar bioqrafik meto-
dun üstünlüklərindən istifadə edirdilər. Yazıcının irqi mənsubiyyəti onun 
temperamentində axtarılır, yaradıcının mədəni mühitinə və ətrafına, hətta 
içində yaşadığı iqlimə belə mühüm əhəmiyyət verilirdi. 
Mədəni tarixi məktəb Avropa və rus ədəbiyyatşünaslığında öz 
ardıcıllarını yaratmışdır. Vaxt keçdikcə bu məktəbin əsas əlaməti görkəmli 
yazıcı  və  sənət adamlarını onların mədəni mühiti fonunda araşdırmaq 
üsulunda özünü göstərir. Belə  tədqiqatları xüsusi ədəbiyyatşünaslıq janrı 
da saymaq olar. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında M.F.Axundovun yetiş-
diyi Tiflis mədəni mühitinə, Mirzə  Ələkbər Sabirin, C.Məmmədquluza-
dənin yaxın müasirləri ilə münasibətlərinə  həsr olunmuş araşdırmalar 
kitab şəklində çap olunmuşdur. 
Mədəni tarixi məktəb öz tədqiqat üsulları baxımından eklektik 
xarakter daşıyırdı. Lakin ədəbiyyatşünaslıq elmində tarixilik prinsipinin 
dərinləşməsində onların xüsusi rolu olmuşdur. Yazıçılarım mühitinə  və 
dövrünə  əsas diqqət verməklə yazılan  ədəbiyyatşünaslıq araşdırmalarını 
bu məktəbin müasir davamı kimi də qəbul etmək olar. 
 
  
1.7.4. Ədəbiyyatşünaslıqda sosiologizm və estetçilik 
 
Qərbi Avropada burjua inqilabları epoxası başlanan vaxtdan, 
təxminən XVI əsrdən müxtəlif ədəbiyyatlarda inqilablara münasibət prob-
lemi ortaya gəlib. Bəzi yazıçılar inqilaba tərəfdar olub və onu tərənnüm 
ediblər. Digərləri isə müxtəlif səbəblərdən inqilabı ziyanlı sayıb və onun 
tənqidini verən bədii və publisistik əsərlər yazıblar. Sözün geniş mənasın-
da  sosiologizm  ədəbiyyata belə  gəlmişdir.  Ədəbiyyatın siyasətlə  məşğul 

 
62
olmasına həmişə ikili münasibət olmuşdur. Bəzilərin buna tərəfdar, 
bəziləri əleyhdar olmuşlar. Əleyhdarların əsas arqumenti odur ki, inqilab-
larda yazıcılardan istifadə edir, sonra isə onlara arxa çevirirlər, inqilabın 
faydası isə bir ovuc avantüristə qismət olur.  
Lakin fakt budur ki, heç bir inqilabda, siyasi çəkişmədə, müharibə-
də yaradıcı adamlar neytral olmayıblar. Ona görə də ədəbiyyatın siyasətə 
müdaxilə etməsini həm müsbət və həm də mənfi qiymətləndirmək əbəsdir. 
Xüsusilə  İkinci Dünya Müharibəsindən sonra onlarla xalq milli dövlət 
qurmaq uğrunda mübarizə aparmış, onların ədəbiyyat və sənəti siyasiləş-
mişdir. Ən çox müstəqilliyə keçid dövrlərində bu xalqların ədəbiyyatında 
və  mədəniyyətində, mətbuatında və elmində millətçilik və inqilabçılıq 
aparıcı  və birmənalı ideologiya olmuşdur. Bütün bunlar xalqın tarixi və 
mənəvi təcrübəsinin sənədləridir və cavan ədəbiyyatlara Avropanın mo-
dernist və ifrat estet cərəyanlarının baxışı ilə qiymət verməyin yanlış oldu-
ğunu təsdiqləyir. 
Sosiologizm ədəbiyyatı ancaq sosial, əxlaqi, publisist ideyaların və 
mübarizələrin ifadəsi kimi şərh etməyə deyilir və bu deyimdə  əsərlərin 
bədii tərəflərinə laqeydliyə görə kinayə var. Əlbəttə, bu kinayə  əsaslıdır. 
Lakin digər hallarda əsassızdır. Biz demək istəmirik ki, ancaq siyasətlə 
məşğul olan ədəbiyyat məqbul ədəbiyyatdır. Görünür bunun da sərhədi və 
ölçüsü vardır. Bəs bu sərhəd haradadır? 
Əgər yazıcı daxili əqidəsinə görə, mənəvi ehtiyac kimi siyasi 
mövzuda yazırsa, bu da ədəbiyyatdır və belə keyfiyyətli ədəbiyyat istəni-
lən qədərdir. C.Cabbarlı, C.Vurğun kimi böyük Azərbaycan  ədiblərinin 
yaradıcılığında inqilabi motivlər xeyli yer tutur. Buna pis baxmaq əsassız 
olardı. Çünki inqilabi əsərləri tərif edən  ədəbiyyatşünas kimi eynilə belə 
əsərləri tənqid edən alim də əslində siyasətlə məşğul olur və sosiologizmə 
yol vermiş olur. 
Lakin bir çox hallarda istedadı olmayan yazıçı dövlətin sifarişini 
icra edərək siyasi məzmunlu əsərlər yazır. Əlbəttə, ədəbiyyatda bu cür si-
yasətlə  məşğul olma mənfi haldır, çünki yazıcının daxili əxlaqına yox, 
şəxsi, maddi maraqlarına əsaslanır. Belə siyasətcilik və inqilabçılıq qeyri-
bədiidir. Məsələn, 1920-ci illərin əvvəllərində özünü göstərən proletkult-
çuluq belə idi. Bolşevik hökuməti öz qanlı inqilabını tərənnüm edən əsər-
ləri sifariş edir və onları keyfiyyətindən asılı olmayaraq mükafatlandırırdı. 
Ona görə proletkultçular öz əsərlərinə plakat, şüar, təbliğat üsulu kimi baxır-
dılar və sonralar bolşeviklər özləri də belə ədəbi siyasətdən imtina etdilər. 
Sosioloji ədəbiyyatşünaslığın klassik forması rus xalqçı inqilabçıla-
rın – V.Belinski, N.Çernışevski, A.Dobrolyubov və başqalarının  ədəbiy-
yatşünas və tənqid irsi sayıla bilər. Onlar “Sovremennik” adlı bircə jurna-

 
63
lın ətrafında birləşməklə Rusiyada ictimai fikri istiqamətləndirən və idarə 
edən adamlara çevrildilər. Onlar Avropada dalbadal baş verən burjua 
inqilablarına oxşar rus inqilabı gözləyirdilər. Bəlkə Rusiyanın bütün qa-
baqcıl adamları bu inqilabı gözləyirdilər və belə ovqat rus tənqid və 
ədəbiyyatşünaslıq fikrinin də pafosuna çevrilmişdi. 
Biz yuxarıda gördük ki, müasir təhsil və tərbiyə sistemində yetişən 
ədəbiyyatşünas şəxsiyyətləri də öz dövrlərinin təhsil və termin ehkamları-
nın daşıyıcılarıdır. Ona görə sosioloji ədəbiyyatşünaslıq zamanın ifadəsi-
dir, bu zamanı göstərən əsəri ən yaxşı dövrün sosioloji şablonları vasitəsi 
ilə izah etmək olar. 
Sosiologizm geniş  mənada  ədəbiyyat elmində tarixilik prinsipinin 
qabarıq forması hesab edilə bilər. Bu hadisəni vulqar sosiologizmlə qarış-
dırmaq olmaz. Sonuncu marksizmin ədəbiyyat elminə süni tətbiqinin nəti-
cəsi idi. 
Ədəbiyyatçılar arasında mənaca  sosiologizmə  əks olan estetçilik 
termini də işlənir. Bu termin fəlsəfədə qədimlərdə gözəllik haqqında elm 
sayılmış estetika (yunanca hiss, duyğu) sözündəndir. Estetçilik ədəbiyyatı 
gözəlliyik kateqoriyası ilə bağlayan bir termin kimi işlənir. Sosiologizm 
kimi estetçilik də qanlı  Qərbi Avropa inqilablarının təsiri ilə yaranıb. 
Birinci termin bu inqilabçılara tərəfdar olanları, estetçilik isə bu inqilabla-
rın əleyhinə olan, onlardan qorxan varlı ədəbiyyat adamlarını nəzərdə tu-
turdu. Sənətdə ancaq gözəllik axtaranlar varlı siniflərin nümayəndələri, 
Burjua ziyalıları idilər.  İnqilabları doğuran səbəblər onlar üçün, onların 
maddi durumu üçün maraqlı deyildi. 
Estetlər sənəti ali təbəqə üçün bar əyləncə hesab edir və onun sosial, 
idraki, tərbiyəvi və s. funksiyalarına laqeyd yanaşırlar. Çünki estetlərin 
çoxu yaxşı maddi təminatı olan, maraqlı və gözəl yaşamaq istəyən insan-
lardılar. Ona görə onlar sənəti öz ehtiyacları üçün uyğunlaşdırır və sub-
yektivləşdirirdilər. Estetçiliyin nəzəriyyəçiləri sənət ətrafı adamlar olmuş-
dur. Onların çoxu sənəti və ədəbiyyatı sevir, sənətlə yaşamaq istəyirdilər, 
istedadları olmadığı halda belə yaradıcılıqla məşğul olurdular. XIX əsrdə 
belə estet ziyalılar özlərini yenilikçi, novator  adlandırdılar,  ədəbiyyatda, 
sənətdə reformalar aparmaq iddiasında oldular. Lakin bu reformaların 
nəticəsində böyük əsərlər yaranmadı. 
Estetçiliyin mərkəzi Paris şəhəri sayılır. Avropanın və Amerikanın, 
indi isə bütün dünya ölkələrindən varlı ailələrdən çıxmış gənclər “həqiqi 
sənət mühitində“ olmaq və  təhsil almaq üçün bir necə il gəlib Parisdə 
yaşayır və özlərini ədəbiyyat və sənət aristokratiyasının içində hiss etmək 
istəyirlər. Bu barədə Ernest Hemenquey “Həmişə  səninlə olan bayram” 
adlı məşhur povestini yazmış və bu əsərdə həyatının Paris dövrünü əbədi 

 
64
bayram kimi təqdim etmişdir. Təsadüfi deyil ki, indi də ən yeni ədəbiyyat 
və sənət nəzəriyyələrinin mərkəzi Paris ədəbiyyatşünaslıq məktəbi sayılır. 
XIX əsrdə yaranan estetçilik XX əsrdə modernizm (fransızca: müa-
sir, təzə deməkdir) adlandı. Lakin onun mahiyyəti dəyişmədi. Modernist-
ləri iki qrupa bölmək olar. Onlardan bir hissəsi sənətdə islahatçılıq tə-
rəfdarıdır və bu işdə çox tələskəndirlər, ona görə onlarda islahat, ədəbi 
eksperimentçilik çılpaq bir məqsədə çevrilir. Ədəbiyyat mühafizəkar bir 
yaradıcılıq sahəsidir, ona görə modernistlər bir qayda olaraq ədəbiyyatda 
ciddi iz qoya bilməyərək unudulub gedirlər.  
Ənənəçilər də sonradan onların tələskən yeniləşmə üsullarından 
istifadə edirlər. Modernistlər çox zaman ədəbi tərəqqidə katalizator rolunu 
oynayırlar. Son nəticədə onlardan heç bir iz qalmır. Məsələn, Azərbaycan-
da sərbəst  şeir V.Mayakovski və Nazim Hikmətin rəsmi təbliğinin bir 
şəkli kimi xeyli işlənmişdir. Lakin onların poeziya tarixində yer tuta bilən 
nümunələri ortada yoxdur. 
Modernizmin ikinci qisminə də onun milli , cavan ədəbiyyatlardakı 
təzahürünü aid etmək olar. Qərb dillərini bilən, bu ədəbiyyatları çox 
oxuyan cavan ədəbiyyat  ətrafı adamlarda ədəbi nihilizm yaranır və bu 
milli  ədəbiyyatın təcrübəsinə qarşı yönəldilir.  Modernist nihilizm milli 
ədəbiyyatın dəyərini anlamamaq şəklidir.  Əlbəttə, cavan ədəbiyyatlar 
fransız və ingilis ədəbiyyatı ilə müqayisədə bəsit görünür. Amma bu bəsit 
ədəbiyyat bir xalqın təkrarsız mənəvi bioqrafiyasının faktı kimi həqiqi 
ədəbi mədəniyyət faktıdır və həmişə belə sayılmalıdır. Özünü azərbaycan-
lı sayan, lakin rus və başqa dillərdə yazan bir sıra yazıçıları də modernist 
nihilizmin bir şəkli saymaq olar. 
Modernist nihilistlərin bir xüsusiyyəti də onların bəşərilik, beynəl-
miləllik iddialarıdır. Onlar rusca yazmaqlarını  və ya Fransa modernistlə-
rinə təqlid etmələrini estetlik və bəşərilik kimi qələmə verirlər. Lakin bu 
ifrat bir haldır, çünki cavan milli ədəbiyyatların əsas ədəbi dəyəri onların 
konkret xalq dili sferasında yaranması  və xalqın mənəvi təcrübəsinin 
unikallığını təmsil etməsindədir.  


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə