Rəhim Əliyev



Yüklə 2.35 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/39
tarix10.07.2017
ölçüsü2.35 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   39

1.7.7. Strukturalizm 
 
Ədəbi şərhin tarixi formalarından biri kimi strukturalizm XX əsrin 
əvvəllərində dilin təbiəti haqqında meydana çıxan yeni nəzəriyyələrin tər-
kibində yaranmışdır. Maraqlıdır ki, qədimlərdən bir elm sayılmış ədəbiy-
yat və dilçilik strukturalizmdə yenidən birləşmişdir. 
Strukturalizmə qədərki dilçilik əsas iki anlayışa – söz və məna an-
layışlarına bağlı idi. Klassik dilçilik çox zaman sözlərin mənasını izah 
edən və tərcümədə gərəkli olan lüğətçilik elmindən ibarət idi. Lap qədim-
dən, Platondan gələn sadə  nəzəriyyəyə görə, sözlər mənalı  səslər kimi 
qəbul edilirdi. Yeni dil nəzəriyyəsi klassik dilçiliyi alt-üst edən dilin işarə-
viliyi anlayışını irəli sürdü. Sözün yeni formulu belə oldu: işarə edilən – 
işarə – məna. Bu nəzəriyyədə sözlə onun bildirdiyi şeylər arasında heç bir 
əlaqə olmadığı aşkara çıxdı. Sözü işarə, dili isə işarə sistemi kimi təqdim 
edən semiotikanın əsas müddəalarını amerikan filosofu Çarlz Pirs (1839-
1914) və isveçrəli dilçi və psixoloq Ferdinand De Sösür (1857-1913) irəli 
sürdülər. Ç.Pirs bu ideyaları F.Sösürdən  əvvəl qələmə almışdı, lakin 
strukturalizm F.Sösürün müdiri olduğu Ümumi Dilçilik kafedrasının tələ-
bə və müəllimləri tərəfindən inkişaf etdirildi və Avropa universitetlərinin 
dilçilik kafedralarında yayıldı. 
F. De Sösür və onun davamçıları məna əvəzinə bildirilən terminini 
işlətdilər. Bildirilən nədir? F.Sösür sözün bildirdiyini yaddaşla bağlı psixi 
bir xüsusiyyət (proses) olduğunu irəli sürmüşdür. Alim bu terminlə yanaşı, 
sözün və söz birləşmələrinin, mətn parçalarının bildirənlik xüsusiyyətini 
də  təhlil edib aydınlaşdırmağa çalışmışdır. Bu termin bədii mətnlərin 
məna qatına aid edilirdi. Bizcə, F.Sösür sözlə bildiriləni sabit və universal 
şey kimi bir-birinə bağlayıb təyin etməyə çalışanda yanılırdı. Dil və söz 
bilgisi fərdidir, ona görə sözlər üçün universal bir bildirilən müəyyən 
etmək qeyri mümkündür. Savadsız adamlar terminləri bilmirlər, çünki 
sözlərin əsas mənaları mətnlərdədir, kontekstdədir. Lakin mətnləri bilmə-
dən, təhsil almadan terminlər adamlar üçün heç nə bildirməyən sözlər 
olaraq qalır (Lüğətdə isə sözlərin universal mənaları deyil, onların lüğətçi-
yə məlum olan mətn kontekstlərində daşıdıqları əsas bildirilənlər (mənalar) öz 
əksini tapır). Sözün bildirənlik xüsusiyyətində, simvollaşmasında bunu daha 

 
77
yaxşı görmək olar. Sözdəki, hekayə mətnindəki simvolik məna təcrübə və təhsil 
prosesində adamların yaddaşında toplanan biliklər  əsasında mətnin oxunması 
prosesində yaranır. Yaddaşda olmayan heç bir mənanı, simvolu mətndə tapmaq 
olmaz. Mətndə bildiriləni tapma da tanımanın (psixi proses) bir şəklidir. 
Yaddaşda olmayan şeyi tanımaq və ya məna kimi tapmaq olmaz. 
İnsanların dildən fərqli işarə sistemlərindən də istifadə etdiyi ortaya 
çıxdı: musiqi əlifbası, hərbiçilərin morze əlifbası, yol hərəkətini nizamla-
yan işarələr, mərasimlərdə və hərbi geyimlərdə istifadə olunan nişanlar və s. də 
bir sistem kimi araşdırıldı və semiotika (fransızca – işarə) elmi adlandırıldı. 
Strukturalizmin sürətlə yayılmasının bir səbəbi də psixoloji dilçilik 
məktəbinin və ədəbiyyatşünaslıqda psixoloji məktəbin öz istiqaməti ilə 
dilin işarəviliyi nəzəriyyəsinə yaxınlaşmaları idi. O biri tərəfdən, psixo-
logiya elmi insan təfəkkürünü tədqiq edərkən yaddaşın  işarə prinsipi ilə 
qurulduğu nəticəsinə yaxınlaşırdı.  Ədəbiyyatşünaslıqda psixoloji məktəb 
poetik epiteti, bənzətməni, təini araşdıraraq onun bədii təsvirdə və deməli, 
dünyanı elmi təsvirdə də universal əhəmiyyət daşıdığı nəticəsinə gəldilər. 
Bu universallığın sadə bir səbəbi vardır: hər bir yaddaş  bənzətmə, 
epitet prinsipi ilə  işləyir. Xatırlama və tanıma prosesi indiki zamanda 
görülən (seyr edilən)  şeyin  əvvəl görülmüş  şeyə oxşadılmasıdır. Biz 
küçədə əvvəllər heç vaxt görmədiyimiz bir it görürük və onu it kimi tanı-
yırıq. Gördüyümüz konkret itin surəti bizim yaddaşımızda yox idi, əvvəl-
lər onu heç vaxt görməmişdik. Amma biz onu bir it kimi tanıya bildik. 
Nəyə əsasən tanıdıq? Biz konkret iti əvvəllər gördüyümüz itlərə oxşatdıq, 
onlarla eyniləşdirdik (identifikasiya etdik). Hər bir tanıma və dil vasitəsi 
ilə tanıma – təsvir, bənzətmə və oxşatma prosesi kimi baş verir. Bu təfək-
kürün universal epitet, oxşatma təbiəti ilə bağlıdır. Ona görə söz  də, söz 
birləşməsi də, yazılı mətn də oxşatma və bənzətmə sırasıdır. 
Ən bəsit “Bu itdir” kimi söz birləşməsindən tutmuş  ən mürəkkəb 
elmi və bədii mətnlərə qədər dünyanın sözlə yaradılan istəniləm təsviri və 
obrazı oxşatma prinsipi ilə yaradılır. Bu dilin tavtoloji təbiətini müəyyən 
edir. Tavtolojilik sözün təbiətindədir: bir “it” çözü bütün itlər çoxluğunu 
tanıtmaq üçün istifadə edilir və bu, sözün təbiətidir. Bu o deməkdir ki, 
sözlərlə onların bildirdiyi maddi şeylər arasında bağlılıq yoxdur. Sözlər 
maddi şeylərin işarəsidir. 
Oxşatma və  işarələmə (bildirmə) eyni tanıma prosesinin danışana 
və eşidənə aid iki mərhələsidir. Maddi və əyani şeyləri biz sadə oxşatma 
prosesi kimi tanıyırıq. Bu birinci siqnal sistemindəki prosesdir. Bur də 
mətni oxuyaraq onda təsvir edilənləri tanıma var və bu artıq ikinci siqnal 
sistemi kimi gedir. Yəni konkret iti görüb tanıma ilə, mətndə “it” sözünü 
oxuyub onu dünyanın təsviri kimi tanıma (oxuma) yaddaşın ikinci səviyyə-

 
78
sidir. “İt qonşunu parçaladı” mətnində “it” sözü yeni keyfiyyətdədir: o, dün-
yanın mətndəki mənzərəsini tanıma zamanı xalis işarə xarakteri daşıyır. Yəni 
bir tərəfdən bizin yaddaşımız üçün dünyadakı bütün itlərin işarəsi ola bilir, 
ikinci tərəfdən isə mətndə haqında danışılan itin obrazı (epiteti) ola bilir.  
Deməli, sözün nitqdə və mətndəki funksiyası arasında fundamental 
fərq vardır. Nitqdə sözlər  əsasən  konkret  şeylərin, münasibətlərin 
bildiricisi olur, həmişə epitet funksiyası daşıyır. Nitqdə sözlər real dünyanı 
təsvir etmək vasitəsidir. Nitq iki adamın danışığıdır. Danışan və  eşidən. 
Danışma dünyanı sözlə  təsvirdir və bu təsvirin məqsədi ikinci şəxsin bu 
təsviri məlumat kimi mənimsəməsidir. Birinci şəxs kimi danışma həmişə 
mətnyaratmadır. Eşidən ikinci şəxs üçün isə anlamadır, yəni danışanın 
mətnindəki sözləri işarə keyfiyyətində tanıma və bu işarələrin köməyi ilə 
yaddaşda dünyanın yeni obrazının yaradılmasıdır.  
İnsanların dildən istifadəsi  ənənəvi F.Sösür məktəbində “nitq” 
termini ilə  işarə olunurdu. Lakin nitq termini də  məna termini kimi 
funksiyadır. Danışıq, nitq ünsiyyət prosesinin obrazıdır. Əslində vahid bir 
nitq prosesi yoxdur və bu termin dilçiliyi dalana dirəmişdir. Nitq anlayışı 
bir-birinə qarşı  əks qütblərdə duran iki müxtəlif prosesi bildirir. Birinci 
şəxs mətnyaratma prosesidir, dünyanı sözlə təsvirdir. İkinci şəxs isə mətn-
dəki söz işarələri ilə həmin təsviri öz yaddaşında yenidən yaratmadır. Bu 
yenidən yaratma məişətdə,  şifahi danışıqda “anlama”, yazılı  mətnə görə 
isə “oxuma” adlanır. Bunlar dildən istifadənin iki əsas formasıdır. Hər iki-
si dünyanı fərdi başda təsəvvür etməkdir, obrazını yaratmaqdır. Sözün ox-
şadıcı  təbiəti mətnləri anlama və oxumada da təkrar olunur. İkinci  şəxs 
heç vaxt birinci şəxsin mətnini birincinin eyni kimi, identik şəkildə oxu-
mur. Danışanın yaratdığı mətnlə eşidənin başında yaranan mənzərə və tə-
səvvür arasında heç zaman bərbərlik işarəsi qoymaq olmaz. Bunlar həmişə 
mənşəcə bir subyektə (şəxsə) məxsus mətnin (informasiya ötürmə niyyəti-
nin) iki variantıdır. Dildə eyniyyət yoxdur və mümkün deyildir, çünki söz-
lər şey və hadisələri ancaq oxşada bilir, mütləq təsvir yarada bilmir. Hətta 
foto da mütləq təsvir deyil. İnsanlar mütləq təsvir və eyniyyət gərək olan-
da mətnlərin əzbərlənməsindən istifadə edirlər. Lakin əzbər mətnlər də yenə 
müxtəlif subyektlərin başında müxtəlif anlama və oxunuş variantları yaradır-
lar. Belə variantlılıq elə sözün bənzədici (epitet) təbiətinin yaddaş prosesində 
təzahürüdür, başqa sözlə oxuma və anlamanın dil daşıyıcılarının sayı qədər va-
riantdan ibarət olmasıdır. Dildə birinci şəxsin mətni də orijinal deyil, variantdır. 
Çünki sözün və söz birləşməsinin (mətnin) özü də bütün hallarda ancaq və 
ancaq işarədir və ya müxtəlif uzunluqlu işarə sırasıdır.  
“İt” sözünü eşidən hər adam fərdi bir it təsəvvür edir. Mətn də 
elədir. Birinci şəxsin şifahi mətnini eşidən əlli tələbənin hər biri müəllimin 

 
79
mətnindən fərdi bir məlumat mənzərəsi yaradır. Bu sözün təsviri, oxşadıcı 
təbiətinin mətnlərin qavrayışı zamanı  təkrarlanması, eşidənlərin və 
oxuyanların sayı qədər variantlar doğurması deməkdir. 
Deməli sözlər mətnyaratmada oxşatma (epitet), anlama və oxuma 
prosesində isə işarəvi funksiyada çıxış edirlər. Eyni söz həm obyektlərin 
adı, həm də təyini olur. İstənilən söz birləşməsi (cümlə, mətn) oxşatmadır, 
oxşatma sırasıdır, bir sözün digər sözlə konkretləşdirilməsidir. Təyinlik-
işarəvilik funksiyasıdır. Mətn həmişə variantdır, analogiyadır, heç vaxt 
eyniyyət deyil. Ona görə ki, dil identik işarə sistemi deyil. Dil onun daşı-
yıcılarının sayı qədər mətnyaratma və oxuma potensialı və variantlığıdır. 
Başqa çözlə, çoxlu adamın söz və birləşmə işarələrindən təxmini analogi-
ya, oxşar variantyaratma prinsipi ilə istifadə etdikləri işarə sistemidir. 
Semiotika klassikləri dil, nitq, mətn anlayışlarının fərqləndirilməsi-
nə xüsusi əhəmiyyət verirdilər. Onların  əsas nailiyyəti bu sıradan  məna 
anlayışının çıxarılması idi. Lakin struktural dilçilik mətni nitqin tərkibin-
dən çıxarmaqda səhv edirdilər.  Şifahi və yazılı  mətnlər nitqlə, dillə 
ünsiyyətin dialektik vəhdətdə  və  həm də  əks qütbdə duran iki ayrılmaz 
ünsüründən biridir. Ünsiyyət prosesi şifahi olanda birinci şəxsdə  mətn-
yaratmadır (dünyanı  təsvir), ikinci şəxsdə isə  mətni anlama prosesidir. 
Şifahi nitqdə birinci şəxsin mətni ikinci şəxsdə qavrama, tanıma, anlama 
yaradır. Mətn oxuması zamanı isə ikinci şəxs mətndəki dünya təsvirini 
oxuyur, öz yaddaşında virtual şəkildə yaradır. 
Şifahi mətnyaratma yazıya qədər yox idi və heyvanat aləmindəki 
instinktiv səslərdən istifadə idi. Yəni yazıya qədər işlədilən səslər hələ 
informasiya akkumulyatoru və saxlayıcısı ola bilmirdi. Bu mənada 
adamların dili heyvanların səs dilinin təxminən eyni idi. 
Lakin ikinci və üçüncü şəxslərin iradəsinə məqsədli təsir etmək, on-
ları idarə etmək (ov və döyüş zamanı) üçün birinci şəxs (hakimiyyət) digər 
çoxluğa yönələn  şifahi mətnlərini yazmağı öyrəndi. Yazı – müəyyən 
səslər kompleksindən ibarət olan mətnin (informasiyanın) görümlü sim-
vollarla ifadə olunması idi. Bunun aşağıdakı inqilabi nəticələri oldu: 
1.  Mədəniyyət – birinci şəxsdən verilən informasiyanı ikinci şəxs-
lər üçün saxlamaq (akkumulyasiya etmək) imkanı yarandı. Bu heyvanlar-
dan fərqli adam dilinin, mədəni dilin başlanğıcı oldu. 
2.  İnsanlar indiki zaman çərçivəsindən çıxdılar və yazılı mətn keç-
miş zamanı saxlanması üsulu oldu. 
3.  İnsanlar yazılı mətni oxumaq üçün, identik anlamaq üçün təhsil 
sistemi yaratdılar. Təhsil təkcə  mətnləri oxumaq yox, həm də saxlamaq 
kimi iki əsas funksiyanı icra etdi. 

 
80
4.  Yazı birinci şəxsin mətninin indiki, keçmiş və gələcək zamanda 
ikinci  şəxslərə çatdırmaq üsulu kimi mədəniyyətin misilsiz tərəqqisinə, 
ikinci şəxslərin iradəsinin idarə olunmasına və istismarına yol açdı. 
5.  Yazı – insanlara dünyanı təsvir etməyi öyrətdi. Dünyanı yazı ilə 
təsvir insanları təbii seyr məkanından çıxardı. İnsan dünyanı təsvir etməyi 
öyrənməklə məkan hüdudlarından da kənara çıxa bildi, dünyanın coğrafi 
miqyası adamlara məlum oldu. 
6.  Digər tərəfdən, mətnyaratmanın dünyanı  təsvir etmək və digər 
adamları idarə etmək üçün geniş inkişafı dilin informasiya yaratma, 
saxlama və ötürmə aləti kimi inkişafına səbəb oldu. Dünyanı təsvir zamanı 
yeni sözlərin, söz birləşmələrinin, mükəmməl yazı qanunlarının və nəha-
yət, misilsiz mədəni alət olan sabitləşmiş  ədəbi dillərin formalaşması ilə 
nəticələndi. Ədəbi dillər – dilin informasiya ötürücüsü və qoruyucusu ki-
mi ən mükəmməl şəklə düşməsidir. Qədim ədəbi dillər öz yazısı olmayan 
yüzlərlə xalqların da mədəni informasiya mübadiləsinə qoşulması ilə, 
dünyada vahid mədəni prosesin yaranması ilə nəticələndi. 
7.  Ədəbi dillərdən istifadə edərək danışmaq mədəniyyəti yazının 
bilavasitə  nəticəsi idi və yazıdan  əvvəl heç zaman mövcud olmamışdır. 
Ona görə yazıya qədərki  şifahi nitq ilə yazıdan sonrakı  ədəbi dillərdə 
gedən şifahi nitq bir-biri ilə heç bir əlaqəsi olmayan hadisələrdir, siviliza-
siyanın iki müxtəlif formalarıdır. Şifahi ədəbi dil mükəmməl informasiya 
mübadiləsi alətidir və onu digər dillərdə dil açan adamlar da mənimsəyə 
və istifadə edə bilir. Bu mənada, qədim yazılı  və  şifahi  ədəbi dillər 
ümumbəşəri alətlər idi. 
8.  Yazıdan sonra heyvanlarda olmayan insan təfəkkürü təxminən 
20 min il əvvəl misilsiz sürətlə inkişaf etməyə başladı. Təfəkkür – dildən 
istifadənin təkmilləşməsidir, sadə desək insanların  əzbərlənmiş  və yazılı 
mətnlərdən istifadə etmək bacarığıdır. Təfəkkür də ikili prosesdir, əvvəla, 
birinci şəxsin mətnyaratmasıdır, dil işarələri ilə dünyanın ideal obrazının 
yaradılmasıdır. İkinci tərəfdən təfəkkür qabiliyyəti – yazılı mətnləri dün-
yanın real obrazı kimi oxuya bilməkdir, mətnlə yaddaşın ixtiyarı sahələ-
rinin canlandırılması mədəniyyətidir. Heyvanlarda məhz bu yoxdur. 
9.  İkinci  şəxsin mətn anlama və  mətn oxuması  mədəniyyəti dilin 
funksiyasının  əsas cəhətidir. Bütün dövrlərdə  təhsil sistemi, sənətləri və 
peşələri öyrənmək mətn oxumanı öyrənməkdir. 
 Beləliklə, deyə bilərik ki, dilli vahid ünsiyyət prosesi kimi anlamaq də-
qiq deyildir. Dil, iki subyekt arasına söz işarələri vasitəsi ilə əlaqə alətidir.  
Dil – yazılı və şifahi əzbər bilinən mətnlərin məcmusu və “n” sayda 
adamın bu mətlərdən fərdi oxuma və anlama vərdişi ilə bildiklərinin 
cəmidir. Dilin informasiya daşıyan mətnlərinin  əsas hissəsi yazıdadır. 

 
81
İkinci hissəsi isə dil daşıyıcısı olan ayrı-ayrı adamların başındadır, 
yaddaşındadır. Dili anlama kodu isə tək-tək adamların yaddaşındadır. Bu 
kod kitab və  dərsliklərdə  təsvir edilsə  də, kitablar mətn oxuya bilmir. 
Mətn oxuya bilən alət ancaq təfəkkürdür, konkret adamların yaddaşıdır. 
Kompüter də məti yox, ancaq işarələri tanıyır, amma oxumur. 
Mətnlərin bir hissəsinin insanların yaddaşında yaşaması  nə 
deməkdir? Bu bir tərəfdən dilin yazıya qədərki vəziyyəti idi. Yazıya qədər 
dilin formulu belə idi: adamların əzbər bildiyi mətnlər üstəgəl bu mətnləri 
anlaya bilmə vərdişlərini daşıyıcısı olan adamlar çoxluğunun fərdi anlama 
vərdişi. Beləliklə dil iki müstəvidə mövcuddur: 1) onun daşıyıcısı olan 
fərdi adamlar çoxluğunun yaddaşında və 2) maddiləşmiş yazı  mətnləri 
kimi. Lakin ünsiyyət aləti kimi işləmək üçün şifahi ya yazılı  mətnlər 
çoxluğunun bir fraqmenti ilə  şüurlu ünsiyyətə girən ikinci şəxs lazımdır. 
Adamların ölməsi ilə dil daşıyıcılığı da ölür. Ona görə insanlar mədəni 
mənada dil daşıyıcılığını  nəsildən-nəslə vermək üçün təhsil və  tərbiyə 
sistemi yaradıblar.  
Nitq – əkslikdir, birinci şəxsdə yazılı və şifahi mətnyaratma, ikinci 
şəxsdə isə mətnoxuma və mətn anlama prosesidir. 
Mətn – birinci şəxsin söz və söz birləşmələri ilə yaratdığı və bütün 
hallarda, ikinci şəxsə ünvanlanan informasiyanın görümlü maddi səs ya 
yazı işarələr sırası kimi təsviridir. İnformasiyanı saxlamaq üsuludur.  
Mətnyaratma  – sözləri və söz birləşmələrini  əzbərləmə (bilmə) 
sayəsində onları simvol sırası kimi yeni-yeni problem-situasiyalara aid 
etməkdir. Bu, situasiyaları ikinci şəxslər üçün təsvir etməkdir. Dünyanın 
təzə  mətnlərdə  hər bir təsviri birinci şəxsə  əvvəldən məlum olan mətnlə 
təsvirlər əsasında yeni kombinasiyaların, analoji təsvirlərin, mətn variant-
larının yaradılmasıdır. Dünyanı  hər bir təsvir – əvvəlki mətn bilgisinin 
yeni hallara tətbiqidir, mətn əsasında yeni mətn (variant) yaratmaqdır. Bu, 
bir tərəfdən ikinci şəxslər tərəfindən bu təsvirlərin oxunmasını asanlaşdı-
rır, çünki əvvəlki mətnləri bilmək kod funksiyası oynayır və bunsuz mətn-
lə ünsiyyət çətinləşir. O biri tərəfdən əvvəlki mətn yaddaşının (variantla-
rın) yeni mətnyaratmada iştirakı mətnyaratmanın 99 faiz hallarda analogi-
ya üzrə heç bir yaradıcılıq olmadan getməsi ilə  nəticələnir. Dildəki mətnya-
ratmanın mexaniki, işarəvi təbiətini ört-basdır edən bu prosesin fərdiliyidir. Hər 
bir mətnyaratma fərdi yaddaş prosesidir və üslubi özəlliyə malik olur. Lakin 
həmişə əvvəlcədən (əzbər) bilinən mətn variantları əsasında yaradılır.  
Canlı nitq zamanı  mətnyaratma necə analogiya, əzbərçilik  əsasında 
gedirsə, müəllif mətnyaratmasında da analogiya əsasında gedir. Danışıq pro-
sesində birinci şəxs necə  fəhmlə, kor-təbii olaraq mətn sıraları  və parçaları 
yaradırsa, müəllif yaradıcılığı prosesində də mətnyaratma fəhmlə gedir. 

 
82
Lakin strukturalizmin mətnyaratma qanunlarına və kodlarına mara-
ğı ciddi bir problemdir və dilin təbiətini izah baxımından köklü əhəmiyyə-
tə malikdir. Strukturalizmin əsas nailiyyətləri dilin, mətn mədəniyyətinin 
işarə sistemi olması barədə təsəvvürlərin müəllif yaradıcılığına və mədə-
niyyətin müxtəlif sahələrinə şamil edilməsidir. Bunun sayəsində mədəniy-
yətin müxtəlif sahələrində  şərti işarəvi obraz, mətn dilləri barədə  təsəv-
vürlər xeyli konkretləşmişdir. Bu bədii  əsərin və obrazın strukturunun 
yeni nəzəriyyəsini irəli sürməyə imkan vermişdir. Lakin bu nəzəriyyə hələ 
süjet. kompozisiya, fabula, konflikt, əhvalat və s. kimi klassik terminlərin 
əhəmiyyətini heç də tam aradan qaldırmamışdır. Strukturalizm bu gün də 
dilin təbiəti və quruluşu barədə  nəzəriyyələrdən bədii  əsər  şərh etmək 
üçün istifadə etmək təşəbbüsüdür və klassik ədəbi  şərhdən fərqli 
təsəvvürlərə yol aça bildiyi üçün müasir ədəbiyyat elmində öz yeri vardır. 
Məna – sözdə mövcud deyil. Məna – söz aləti ilə yaddaşda müəy-
yən sahələrin aktuallaşması prosesidir. Məna sözün ikinci şəxs tərəfindən 
qavranma prosesidir və ancaq onun başında yaranır və yox olur. Məna sö-
zü oxuma, görmə  və  eşitmədən sonra yaranır, bunlardan qabaq heç bir 
sözdə heç bir məna yoxdur. Mənayaranma prosesi mətn bilgisinin yaddaş-
da doğan mürəkkəb bir nəticəsidir. 
Ona görə bir sıra strukturalistlərin bədii mətnləri məna daşıyıcısı 
kimi təqdim etməsi yanlışdır. Məna daşıyıcılığı  mətnlər (rituallar) haqda 
mədəniyyətlər daxilində  qəbul olunmuş  təsəvvürdür, faktı anlama üsulu-
dur. Məna problemləri mətnlərə yox, onların ikinci şəxs tərəfindən qavra-
yışı probleminə aiddir. Ona görə strukturalizmin guya sosioloji ədəbiyyat-
şünaslıqdan uzaqlaşması barədə təsəvvürlər yanlışdır. Görkəmli struktura-
listlərin mətnlərdə  məna tapma sahəsindəki bütün tədqiqatları  əslində 
sosioloji və  mədəni tarixi metodun hüdudlarından kənara çıxmır. Onlar 
klassik ədəbiyyatşünasların təhlillərini universal kod termini altında müa-
sir  ədəbiyyata tətbiq edirlər. Tapılan arxetiplər, miflər, modellər  əslində 
mətnlərdən yox, strukturalistlərin klassik nümayəndələrinin təhlil  ənənə-
sindən gəlir və onlar yeni-yeni mətnlərə tətbiq edilir. Bu baxımdan və bu 
tərzdə hərəkət etdikdə marksist ədəbiyyatşünaslıqla strukturalizm arasında 
metodoloji eyniyyət müşahidə olunur. 
Ona görə struktural poetikanın sosiologizmin hüdudlarından çıx-
ması barədə təsəvvürlər yanlış və özünü aldatmadır. Strukturalist ədəbiy-
yatşünas da, irəli fəsillərdə görəcəyimiz kimi, konkret təhsil şablonlarının 
daşıyıcısıdır. 
 
 

 
83
II FƏSİL 
SÖZÜN, MİFiN VƏ YAZI DİLİNİN ORTAQ MƏNŞƏYİ 
 
 
Dil nədir? 
 
2.1. Sözün tarixçəsi. İnstinktiv və sosial söz 
 
İnsan və heyvan ünsiyyətinin işarəviliyi. Dil – fərdlər arasında 
ünsiyyət vasitəsi sayılır. Lakin darvinist elm heyvanların da ünsiyyət qa-
biliyyətinə malik olmasını geniş təsvir etmişdir. Hətta heyvanlar da sözə 
oxşayan səs işarələrindən istifadə edirlər. Heyvanlar da ünsiyyət səslərini 
tanıya və  fərqləndirə bilirlər. Lakin heyvanların öz ünsiyyətində istifadə 
etdikləri səslər söz deyil. Bunlar instinktiv yaddaşda olan və anadangəlmə 
mənşəli səslərdir. Ona görə heyvanların səslərlə ünsiyyət qabiliyyətini dil 
adlandırmaq dəqiq deyildir. 
Amma heyvanların ünsiyyətinin instinktiv işarələrə əsaslandığı mə-
lumdur. Dilə keçid prosesində insanlar on min illərlə instinktiv və sosial 
təbiətli işarələrdən paralel istifadə etmişlər.  İşarə dilindən istifadə isə 
ikinci siqnal sisteminin rüşeymi idi. Söz işarəsinin qavrayış yaddaşından 
əsas üstünlüyü onda idi ki, qədim insanlara real olaraq gözləri qarşısında 
olmayan  şeyləri xatırlamağa və onlar barədə informasiya mübadiləsi 
etməyə imkan verirdi. Bu insan yaddaşının inkişafında inqilab idi. Çünki 
qədim adamlara yayda qarı  təsəvvür etməyə, qışda isə yay meyvələri 
barədə informasiya mübadiləsi etməyə imkan verirdi. Qışda yetişmiş 
meyvənin xatırlana bilməsi artıq fikir idi, yaddaşla fikrin vəhdəti idi. Bu 
fikrin qıcıqlandırıcısı isə işarələr idi. 
Dildən  əvvəl işarə dilinin olması haqqında ilk dəfə qazax şairi və 
alimi Oljas Süleymenovun dilin mənşəyinə dair maraqlı kitabında oxumu-
şam.
5
 Ona  qədər dilin mənşəyi barədə fikirləşəndə bunu söz dilinin 
başlanğıcı kimi təsəvvür edirdim. Dilin mənşəyini alimlərin çoxu belə 
təsəvvür edib axtarmışdır. Lakin söz dilindən əvvəl işarə dilinin olması və 
təfəkkür üçün zəmin yaratması dilin yaranma təkamülünü daha dəqiq əks 
edir və söz dilinin yaranma mexanizmini aydınlaşdırır.  İlk işarələr kimi 
predmetlərdən istifadə edilirdi, onlara oxşayan balaca əşya analoqlardan, 
daş və gil üzərində şeylərin oxşar surətlərinin yaradılmasından, jestlərdən 
və səslərdən istifadə edilirdi. Qədim allahların surətləri də, onları nəzərdə 
                                                 
5
 Сулейменов О., Язык письма, Алмата, 1998. 

 
84
tutan predmetlər də məfhumların işarələri idi. Alimlər ilk obraz işarələrin 
yaranmasında günəş, ay şəkillərinin,  şeylərin öz real obrazlarının çıxış 
nöqtəsi olduğunu qeyd edirlər. 
İşarə dili ancaq insana xas böyük kəşf deyildi: bu, heyvan və insan-
ların yaddaşında yüz min illər  ərzində yaranan konkret obrazların adlan-
dırılması  və  işarələndirilməsi idi. Bu işarələndirmə mücərrəd təfəkkürün 
rüşeymi oldu. Konkret şeyləri görmədən onları xatırlamağa və onlara 
müəyyən münasibət bildirməyə imkan verirdi. Bu isə sivilizasiyanın əsası 
üçün informasiyanı maddi formada ifadə etmək və onu istənilən zaman 
ərzində saxlayıb istənilən vaxt ötürmək imkanı yaradırdı. Ona görə yazı 
yaranan kimi kahinlik və peyğəmbərlik hadisələri (hərəkatları) yarandı. 
İbtidai insanlar informasiyanı mühafizə edən, onu maddi formada ifadə 
edib saxlaya bilənləri sehrkar və ilahi qabiliyyətli sayırdılar. Bu yazı me-
xanizmini və məntiqini bilməməkdən və anlamamaqdan gəlirdi. 
İşarə dilinin tarixi insanlar arasında fonetik dildən qat-qat artıq 
müddət davam etmişdir. Məhz işarə dili sayəsində insanlar yaxşı tanıya 
bildikləri müxtəlif şeylərin obrazlarını məfhumlar kimi yadda saxlamağı, 
göz qarşısında olmayan şeyləri xatırlamağı, onlara münasibət bildirməyi 
öyrəndilər. Fonetik işarələr, fonetik dil ilk dövrlərdə  işarə dilinə paralel 
işləndi.  
Lakin informasiyanı yazmaq vərdişi yaranan kimi təfəkkür sürətlə 
inkişaf etməyə başladı. İşarə əvəzlikləri bölünüb adlara, ekspressiv nidalar 
isə parçalanıb fellərə çevrilməyə başladı. 
Beləliklə, demək olar ki, təfəkkür yazıdan doğmuşdur. Təfəkkürün 
əsası olan təzə sözlər yalnız yazı sayəsində çoxlu adamlar tərəfindən 
yadda saxlanılır və itib batmır. Uşaqlar dili necə söz-söz öyrənirsə, bəşə-
riyyət də dili söz-söz yaratmışdır. Ona görə deyə bilərik ki, təfəkkürün və 
mədəniyyətin yaranması yeni sözlərin yaradılması  və yazı dillində  əks 
edilmə yolu ilə digər insanlara və cəmiyyətlərə də məlum olması şəklində 
baş vermişdir. 
Dünyada çoxlu dillərin olması yeni sözlərin yadda saxlanması prob-
lemindən yaranmışdır.  İnsanlar sözləri unudur, tələffüzdə  təhrif edir
yenilərini yaradır, köhnələri heç də həmişə düzgün tələffüz edə bilmirdi-
lər. Nəticədə tayfalar arasında dil fərqləri yaranır və dərinləşirdi. Tələffüz 
aləti olan insan boğazı dil səslərini səhvsiz tələffüz etmək səviyyəsində 
inkişaf etməmişdi.  İndinin özündə  də bir xalq o biri xalqın fonemlərini 
səhvsiz tələffüz edə bilmir. 3-10 min il əvvəl bu problem daha kəskin ol-
muşdur və ilk kahinlər çox güman ki, ilk hakimiyyətlərini başqa adamlara 
nisbətən boğaz səslərindən daha yaxşı istifadə, gözəl ifaçılıq sayəsində 
yaratmışlar. 

 
85
Təfəkkürün gücü də, zəifliyi də sözlərlə maddi şeylər arasında bir-
başa rabitənin olmamağında idi. Bu təfəkkürün inkişafı, söz yaradıcılığı 
üçün hüdudsuz meydan açır. Eyni zamanda dünyanı təsvir və identifikasi-
ya edən, onun obrazını yaradan vasitə kimi dildəki qeyri-dəqiqlik poten-
sialı da buradan doğur. Dillərdə olan şəkilcə bir, mənaca müxtəlif sözlər –
omonimlər, inkişaf etmiş dillərdə sözlərin sintaktik yerinə görə çoxməna-
lılığı, adların sifətlər kimi işlənməsi və s. dil yaradıcılığı prosesində  nə 
qədər ziddiyyətlərin olduğunu göstərir. Ona görə dildə yaradılan nəzəriy-
yələr, teoremlər, layihələr, planlar həmişə təcrübə sınağından keçirilir. 
Təcrübə sınaqları nəzəriyyələri söz dilindən sərfi nəzər edərək mad-
di şeylərin özlərinin münasibəti kimi sınamaqdır. Təcrübə praktikası qav-
rayış yaddaşının( şeylərin obrazlarını xatırlaya bilmək) informasiya dəqiq-
liyi cəhətdən söz yaddaşından daha etibarlı sayıldığının göstəricisidir.  
Dil – həm də sözlə ünsiyyətdir. Sözü ünsiyyət işarəsi kimi tanımaq 
və ondan istifadə etmək insanlara məxsus kollektiv, sosial vərdişdir. Bu 
vərdiş və ondan doğan söz bilgisi anadangəlmə deyildir. Anadangəlmə ol-
mayan səs işarələrindən istifadə dilin əsas  əlamətidir. Bu əlamət insan 
yaddaşının təfəkkür qabiliyyətinə əsaslanır. Təfəkkür – söz işarəsini tanı-
maq və bu əsasda fərdi yaddaşı idarə etmək qabiliyyətidir. Bu qabiliyyət 
də anadangəlmə deyil, sosial vərdişdir. 
Delfin, it, bülbül kimi heyvanlar insanlara məxsus sözləri yadda 
saxlayıb tanımaq qabiliyyətinə malikdirlər. Lakin bu, heyvanlarda məhdud 
bir vərdişdir. Ona görə ki, sözləri tanıma və  fərqləndirmə aləti olan 
təfəkkür heyvanlarda yoxdur. İnsanların danışığını  məhdud dairədə 
anlasalar da onlarda danışma qabiliyyəti yoxdur.  
Sözdən istifadə qabiliyyəti ancaq insana aiddir. İnsanın heyvanlar 
kimi anadangəlmə bildiyi işarə  səslər – dilçilikdə onlara nidalar, modal 
sözlər və s. deyilir – bunlar dilə aid deyildir və əsil mənada söz sayıla bil-
məzlər. Onlar mənşəcə söz deyillər, çünki sözün özünün xüsusi sosial 
mənşəyi vardır. Dilçilikdə sözlərin instinktiv ünsiyyət səslərindən törəmə-
si barədə nəzəriyyə də vardır. Bu nəzəriyyə sözün və dilin mənşəyini izah 
etməkdə  qədimdən gələn bir yanlışlıqdır. Belə  səsləri sözə yaxınlaşdıran 
onların yazıda işlənməsi və orfoqrafiya lüğətlərinə düşməsidir. Lakin hoy, 
hay, ho-ho, hm və s. sözlər instinktiv mənşəli səslərin dildə qalığıdır.  
Dil o qədər unikal bir hadisədir ki, Platon kimi böyük mütəfəkkir 
dünyanın yaranmasını dillə bağlamışdır. Bu dilin mənşəyi haqqında ilk 
nəzəriyyə idi. Platon ilk dəfə olaraq şeylərdən  əvvəl onların ideyasının, 
şəklinin mövcud olduğunu irəli sürmüşdür. Guya sonradan hər sözə, anla-
yışa uyğun şeylər yaradılmışdır. Bu təsəvvürə görə, sözlər yaradılışdan əv-
vəl də var idi və Allah dünyanı sözlərin əsasında yaratmışdır. Platonizmin 

 
86
bu müddəasında hətta sözlə Allah eyniləşir və bu, xristian dinində sözün 
Allahın adlarından və ünvanlarından birinə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. 
Bu nəzəriyyədə Allah sözlərin daşıdıqları mənaların məcmusu kimi, 
bütün məna və ideyaların vahid akkumulyatoru kimi təqdim olunurdu. Söz 
barədə Platonun irəli sürdüyü təsəvvür XIX əsrə qədər fəlsəfədə də dünya-
nı izah edən nəzəriyyələrin əsas bünövrəsi olmuşdur. Hesab olunurdu ki, 
dünyadakı mükəmməllik ancaq Allahdan gələ bilər. Bu “mükəmməllik” an-
layışı isə əslində insanların istifadə etdikləri yazılı dilə aid idi. Platondan gələn 
nəzəriyyəyə əsasən sözlər mənalı, məfhum ifadə edən səslərdir. Qədim dilçilik 
iki əsas anlayış: söz və məna anlayışları üzərində qurulmuşdu. 
Monoteizm hakim olandan sonra dilin Allah tərəfindən yaradıldığı 
barədə nəzəriyyə irəli sürüldü və bu, əslində platonizmin bir şəkli idi. F. 
de Sösür dilçiliyin özünə  qədərki nailiyyətlərindən istifadə edərək dilin 
təbiəti barədə yeni, müasir nəzəriyyə irəli sürdü. Bu nəzəriyyə sözün mə-


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   39


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə