Rivojlantirish instituti



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə20/20
tarix28.04.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20

1. Aralash va sof element-organik birikmalar orasida qanday o‘xshashlik va
farq bor?
2. Element-organik birikmalar molekulasida qanday kimyoviy bog‘lanish-
ning turi mavjud?
3. Element-organik birikmalar qanday sinflarga bo‘linadi?
4. Metall-organik birikmalarning kimyoviy faol bo‘lishiga sabab nima?
5. Quyidagi moddalarni nomlang:
(C
2
H
5
)
2
Zn;     (CH
3
)
3
P;    (CH
3
)
4
Si;    C
2
H
5
 AsH
2
6. Dietilruxni olish reaksiya tenglamasini yozing.
7. Grinyar reaktivi yordamida trimetil karbonil hosil bo‘lish reaksiya
tenglamasini yozing.
8. Quyidagi reaksiyalarni tugallang.
B
A
CO
MgBr
CH
)
a
2
3

 


 


3
2
2
2
b)
CH
CH MgBr
CH
CH
A
B




 

)
3
2
3 2
d)
CH
CH MgBr
(CH
CO
A
B






9. 0,176 g moddadan 14,8 ml metan (n.sh. da) olindi. Tekshirilayotgan
modda tarkibida harakatchan vodorodning miqdorini aniqlang.
10. 9,5 g metil bromiddan olingan metil magniy bromidga suv ta’sir
ettirilganda qanday gaz va qancha hajmda ajralib chiqadi?
11. Trietil aluminiyning hosil bo‘lish reaksiya tenglamasini yozing va
ishlatilish sohasini bayon qiling.
12. Tetraetilqo‘rg‘oshin qanday usullarda olinadi va qanday maqsadda
ishlatiladi?
13. Qanday birikmalarga 
π-kompleks deyiladi?
14. Texnikada kremniy-organik birikmalar qaysi usulda olinadi?
15. Dimetildixlorsilanni olish reaksiya tenglamasini yozing.
16. Kremniy-organik birikmalarning ishlatilish sohasini bayon qiling.
17. Nima uchun fosfinlarning asosliligi aminlarga qaraganda kuchsiz? Asosli
javob bering.
18. Fosfor va mishyakli birikmalarning azotli organik birikmalardan farqini
misollar asosida izohlang.
19. Arbuzov reaksiyasi asosida butilfosfin kislotaning dietilefirini olish
reaksiya tenglamasini yozing.
20. Fosfor va mishyakli organik birikmalarning ishlatilish sohalarini bayon
qiling.
Î
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 1 8
Yuqori molekular birikmalar haqida tushuncha
Yuqori molekular birikmalar (YMB) kelib chiqishi bo‘yicha
3 ga bo‘linadi: 1) tabiiy; 2) sintetik va 3) sun’iy.
Tabiiy YMB larga o‘simlik va hayvonot dunyosida keng tarqal-
gan va ularning hayoti uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
selluloza, kraxmal, oqsillar, nuklein kislota, lignin va tabiiy kau-
chuklar va boshqalar kiradi.
Sun’iy YMB tabiiy yuqori molekular birikmalarni kimyoviy
qayta ishlash natijasida hosil qilinadi. Masalan, viskoza va asetat
tolalari — sellulozani qayta ishlash, rezina esa tabiiy kauchukni
vulkanlash mahsulidir.
Sintetik YMB larga sintetik-plastik massalar, kauchuklar va
sintetik tolalar kiradi. Sintetik YMB tabiatda uchramaydigan kichik
molekulali birikmalardan, polimerlanish va polikondensatlanish
reaksiyalari asosida sintez qilib olinadi.
YMB ko‘pincha polimerlar (grekcha «poli» — ko‘p, «meros»
— qism ma’nosiga ega) ham deb ataladi. Bir necha ming mo-
lekulalari o‘zaro birikib, polimer hosil qiladigan quyi mole-
kular moddalar monomerlar deyiladi. Masalan, quyidagi
reaksiyada:
2
2
2
2
CH
CH
( CH
CH )


 


n
n
                  
   etilen-monomer          polietilen-polimer
Polimer molekulalari makromolekula ham deyiladi. Makromo-
lekulada ko‘p marta takrorlanadigan atomlar gruppasi —CH
2

CH
2
— struktura birliklari deyiladi. Polimer molekulasidagi n
soni monomerning necha molekulasi birikib, makromolekula
hosil qilishini ko‘rsatadigan son bo‘lib, polimerlanish darajasi
deyiladi.
YMB lar tuzilishi va xossalari jihatidan juda turli- tumandir.
Lekin shu bilan bir qatorda polimer moddalarning o‘ziga xos
xususiyatlari ham bor. YMB larning molekular massasi juda
katta bo‘lib, bir necha mingdan bir necha milliongacha bo‘ladi.
Odatda, YMB lar molekular massasi turlicha bo‘lgan mak-
Tabiiy va sintetik yuqori
molekulyar birikmalar
 XIX  bob.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 1 9
romolekulalarning aralashmasidan tashkil topgan. Shu sababli,
ham polimerlarning molekular massasi uning tarkibiga kirgan
makromolekula molekular massasining o‘rtacha qiymatiga
tengdir. YMB larning fizik va mexanikaviy xossalari ko‘p
jihatdan ularning molekular massasiga bog‘liq. Molekular
massaning ortib borishi bilan quyi molekular moddalar uchun
xarakterli bo‘lgan diffuziya, uchuvchanlik, eritmalardagi hara-
katchanlik singari xossalar asta-sekin yo‘qolib, makromoleku-
lalarning o‘ziga xos (bo‘kish, yuqori qovushqoqlik, qizdi-
rilganda haydalmasdan parchalanish kabi) xususiyatlari paydo
bo‘ladi.
Hozirgi kunda YMB lar kimyosi organik kimyoning tez sur’at-
lar bilan rivojlanib borayotgan sohalaridan biridir. Paxta sel-
lulozasining fizik kimyosini o‘rganish bo‘yicha taniqli o‘zbek
kimyogari, akademik X. U. Usmonovning maktabi dunyoga ma’lum.
O‘zbekistonda tabiiy va sintetik YMB lar kimyosining rivojlanishiga
akademiklar M. Asqarov, S. Sh. Rashidova hamda professorlar A.
Yo‘lchiboyev, U. N. Musayev, Y. Toshpo‘latov, R. S. Tillayevlarning
hissalari katta.
Polimerlarning olinishi va tuzilishi
Sintetik polimerlar ikki usulda polimerlanish va polikondensat-
lanish reaksiyalari orqali sintez qilinadi.
Polimerlanish reaksiyasi — quyi molekular moddalar —
monomerlarning o‘zaro birikib YMB hosil qilish reaksiyasidir.
Polimerlanish molekulalararo birikish reaksiyasi bo‘lib, bunda
polimerdan boshqa qo‘shimcha mahsulot hosil bo‘lmaydi.
Polimerlanish monomer tarkibidagi qo‘shbog‘ning uzilishi yoki
halqaning ochilishi hisobiga yuqori temperatura, bosim, yorug‘lik,
katalizator ta’sirida sodir bo‘ladi. Polimerlanish reaksiyasining
mexanizmi monomerning tabiatiga qarab zanjirli va bosqichli bo‘ladi.
Bosqichli polimerlanish sekin, zanjirli esa unga nisbatan tez keta-
di. Zanjirli polimerlanish o‘z navbatida radikal va ionli mexanizmda
boradi.
Radikal polimerlanish faol markaz erkin radikallarning hosil
bo‘lishi bilan boshlanadi.
Erkin radikallar initsiator deb ataladigan moddalar (perok-
sidlar, azobirikmalar), issiqlik, yorug‘lik hamda katalizatorlar ish-
tirokida hosil bo‘ladi. Erkin radikallar o‘zida toq elektronli zarracha
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 0
bo‘lib, ular juda beqaror, kimyoviy faoldir. Ular tezda monomer,
masalan, etilen molekulasi bilan reaksiyaga kirishadi. Natijada eti-
lendan toq elektronga ega bo‘lgan yangi radikal hosil bo‘ladi va shu
tariqa polimer zanjiri o‘sa borib makromolekulaga aylanadi:

 

 

  

2
||
||
R
C O O C R
R
RCOO
CO
O
O
2
2
2
2
R
CH :: CH
R : CH : CH
 



2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
CH CH
R CH
CH
CH
CH
R CH
CH
CH
CH
R ( CH
CH )




 


 



 



 


n
n
                          
      makromolekula
Ionli polimerlanishda faol markaz ion hosil bo‘lish bilan
boshlanadi va katalizator ishtirokida sodir bo‘ladi. Shu sababli ionli
polimerlanishni katalitik polimerlanish deb ham ataladi. Bu
jarayonda uchrayotgan zanjir uchida kation yoki anion hosil bo‘ladi.
Ular o‘zining musbat yoki manfiy zaryadlarini zanjir bo‘ylab
uzatishi orqali molekulaning o‘sishiga imkoniyat yaratadi. Katalitik
polimerlanish zanjir uchida katalizatorning qanday ion hosil
qilishiga qarab kationli va anionli bo‘ladi.
Kationli polimerlanish kuchli kislotalar yoki Lyuis kislota-
lari (BF
3
, AlCl
3
, TiCl
4
, SnCl
4
) ishtirokida boradi. Bunday po-
limerlanishni izobutilen misolida quyidagicha yozish mum-
kin.
1. Faol markazning hosil bo‘lishi:
3
2
3
BF
H O
H
B F OH




2
3
3
|
|
|
CH
C CH
H
CH
C


 




2. Zanjirning o‘sishi:
2
3
3
3
2
2
|
|
|
|
|
|
|
|
|
CH
C
CH
C CH
CH
C CH
C
CH
C








 
 




n


3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH

www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 1
Hosil bo‘lgan makrokationga 
OH
F
B
3

 anionini birikishi yoki
makromolekuladan protonning (N
+
)ajralishi natijasida zanjir
uzilishi sodir bo‘ladi.
Sopolimerlanish. Ikki yoki undan ortiq monomerlarning bir-
galikda polimerlanish reaksiyasi sopolimerlanish reaksiyasi deb,
hosil bo‘lgan polimerga esa sopolimer deb ataladi. Bunday reak-
siyalar natijasida o‘ziga xos yangi sifatli sopolimerlarni sintez qilish
mumkin. Ajoyib xossalarga ega butadiyen-stirol, butadiyen-nitril
kauchuklar va sintetik tolalar olishda sopolimerlanish reaksiyala-
ridan foydalaniladi.
Polikondensatlanish reaksiyalari. Ko‘pchilik sintetik YMB lar
polikondensatlanish reaksiyalari asosida hosil qilinadi. Bu reak-
siyalarda asosiy mahsulot YMB hosil bo‘lish bilan bir qatorda
ikkilamchi mahsulot (suv, HCl, ammiak, spirt kabi)lar ajralib
chiqadi. Shuning uchun ham polikondensatlanish reaksiyasi orqali
olinadigan YMB larning molekular massasi dastlabki olingan
monomerlarning molekular massasining yig‘indisidan kichik
bo‘ladi. Polimerlar makromolekulalarning tuzilishiga ko‘ra chi-
ziqsimon, tarmoqlangan va fazoviy tuzilishga ega polimerlarga bo‘li-
nadi.
Chiziqli polimerlar makromolekulalarda har bir struktura birligi
(A) faqat ikkita qo‘shni birlik bilan bog‘lanib, tarmoqlanmagan
to‘g‘ri zanjirni hosil qiladi:












A
A
A
A
A
Tarmoqlangan polimerlarning asosiy zanjirida ba’zi bir st-
ruktura birliklar uchta qo‘shni birlik bilan bog‘lanib yon zanjir
hosil qiladi:













A
A
A
A
A
A
A
A
|
A
|


Bunday polimerlarning termoplastikligi oshadi, mexanik
mustahkamligi kamayadi. Yon tarmoqlar qancha uzun bo‘lsa,
3
2
2
n
|
|
|
|
|
|
CH
C
CH
C
CH
C



















3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 2
polimer shuncha past temperaturada yumshaydi, yaxshi eriydi,
yumshoq va elastik bo‘ladi.
Fazoviy tuzilishli polimerlarda uzun chiziqsimon makromole-
kulalarning zanjirlari bir-biri bilan ko‘p kimyoviy bog‘lar orqali
bog‘langan («tikilgan») bo‘ladi:
|
|
A
A A A
A A A
A
A
|
|
A
A A A
A
A A
|
|
A
A
|
|

   
 

 

  
   
  

 
  


Bunday polimerlar hech qanday erituvchida erimaydi, qizdi-
rilganda parchalanmasdan suyuqlanmaydi, qattiq va mo‘rt bo‘ladi.
Kauchukni vulkanlash orqali olinadigan rezina, fenol-formaldegid
smolalar fazoviy tuzilishli polimerlarga misol bo‘ladi.
YMB lar plastmassa sifatida
Plastmassalar  (plastik massalar) deb tarkibi, asosan, polimer
moddalardan iborat materiallarga aytiladi.
Plastmassalar qizdirishga nisbatan o‘z holatini turlicha o‘zgar-
tiradi. Masalan, polietilen parchasi qizdirilsa, u yumshaydi va
qovushqoq-oquvchan holatga o‘tib, o‘z shaklini oson o‘zgartiradi.
Lekin, u sovitilganda qotadi va unga qanday shakl berilgan bo‘lsa,
o‘sha shaklni saqlab qoladi.
Moddalar qizdirilganda o‘z shaklini o‘zgartirib, sovitilganda o‘sha
o‘zgartirilgan shaklni saqlab qolish xossasi termoplastiklik deb
ataladi.
Plastmassalarning bunday termoplastiklik xossasi ularni qay-
ta ishlashda katta ahamiyatga ega. Termoplastiklik xossaga ega bo‘l-
gan polimerlar termoplastik polimerlar deb, ularga polietilen,
poli propilen,  polistirol,  poliakril efirlari va  hokazolar  misol bo‘-
ladi.
Ba’zi plastmassalar qizdirilganda oldin suyuqlanadi, so‘ngra
esa yumshaydigan va suyuqlanib ketmaydigan qattiq holatga o‘tadi.
Polimerlarning bunday xossasi termoreaktivlik deb ataladi. Yuqori
temperatura va bosimda termoreaktiv polimerlarning tarmoqlangan
molekulalari o‘zaro kimyoviy reaksiyaga kirishib, fazoviy tuzilishga
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 3
ega bo‘lgan polimer hosil bo‘ladi. Bu jarayon qaytmasdir, ya’ni
polimerning dastlabki holati qayta tiklanmaydi. Bunday materiallar
o‘zini termoplastlikligini yo‘qotadi va yanada mustahkam bo‘lib
qoladi. Termoreaktiv polimerlarga fenolformaldegid va mochevi-
na-formaldegid smolalar misol bo‘ladi.
Plastmassalar tarkibiga ko‘ra oddiy va kompozitsiyali bo‘lishi
mumkin.
Oddiy plastmassalar faqat polimer molekulalaridan tashkil
topgan bo‘ladi (polietilen,  polistirol,  poli propilen va boshqalar).
Kompozitsiyali plastmassalar ko‘p komponentli bo‘lib, ularda
polimerlardan tashqari to‘ldiruvchi, plastifikatorlar, stabilizator,
bo‘yoqlar va hokazolar bo‘ladi.
To‘ldiruvchilar plastmassalarning qattiqligi, mexanikaviy
puxtaligi, organik erituvchilar, kislota va ishqorlar singari ag-
ressiv moddalar ta’siriga barqarorligini oshirish va ularning
tannarxini arzonlashtirish maqsadida qo‘shiladigan modda-
lardir.
To‘ldiruvchilar  sifatida   gi ps, kaolin, taxta va paxta chiqin-
dilari, shisha tolasi, qurum va boshqa arzon mahsulotlar ishla-
tiladi.
Plastifikatorlar plastmassalarning erish temperaturasini
pasaytiradigan, plastikligini oshiradigan, ulardan buyumlar
tayyorlashni osonlashtiradigan moddalardir. Plastifikator sifatida
ko‘pgina yuqori temperaturada qaynovchi quyi molekular
suyuqliklar, ya’ni murakkab efirlar, uglevodorodlarning galoidli
hosilalari ishlatiladi.
Stabilizatorlar — plastmassalarning havodagi kislorod, yorug‘-
lik va boshqa omillar ta’sirida parchalanish va oksidlanish reak-
siyalariga chidamliligini oshiradigan, ya’ni ularning boshlang‘ich
fizik-mexanik ko‘rsatkichlarini saqlab qolishga yordam beradigan
birikmalardir.
Eng muhim plastmassalarning olinishi va ishlatilishi 12-jad-
valda keltirilgan.
YMB tolalar sifatida
Hayot tajribasidan biz tabiiy tolalarni (paxta,  i pak,  zig‘ir,  jun
tolalarni) juda yaxshi bilamiz. Sellulozaning kimyoviy xossalarini
o‘rganish davomida sun’iy tolalarning vakili — asetilselluloza (asetat
i pagi)  bilan tanishilgan.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 4
1
2
-jadval
Eng muhim plastmassalarga umumiy tavsif
i
m
o
N
a
d
d
o
m
i
k
ba
lts
a
D
)r
e
m
o
n
o
m(
is
al
u
mr
of
re
mil
o
P
)il
us
u
hsi
nil
o(
i
hsi
lit
al
hs
I
12
3
4
ne
lit
eil
o
P
Í
Ñ
2
Í
Ñ
=
2
ne
lit
e
Í
Ñ
—(
2
Í
Ñ

2
)

n
hsi
na
lr
e
mil
o
p
,ir
alr
uv
u
q
d
ov
or
p
o
d
ov
,ir
all
at
e
d
g
ni
nr
alt
ar
a
p
pa
ilr
u
T
-y
u
,)
ra
la
k
n
oy
l
p
n
u
hc
u
ra
la
n
ox
qis
si(
ra
la
k
n
oy
l
p
ilr
ut
i
da
lit
al
hsi
a
d
hs
alr
oy
ya
t
ir
al
m
uy
u
b
r
o‘
gz

or
l
o
Pp
in
eli
p
or
Í
Ñ
2
Í
Ñ

H
C
=
3
ne
li
p
or
p
hsi
na
lr
e
mil
o
p
-a
p
pa
il
r
u
T.
qi
hsi
p
ma
h
a
d
uj
a
d
na
ga
ra
q
ag
ne
lit
eil
o
P
,r
uv
u
q
,
n
o
qr
a
,r
al
a
k
n
oy
l
p
a
q
p
uy
,ir
all
at
e
d
g
ni
nr
alt
ar
a
d
hs
al
r
oy
ya
t
ra
ll
ai
re
ta
m
n
oi
st
al
oz
i
ig
a
daj
ar
a
d
ir
o
q
uy
.i
da
lit
al
hsi
li
ni
vil
o
P
dir
ol
x
Í
Ñ
2
l
Ñ
Í
Ñ
=
dir
ol
x
li
ni
v
hsi
na
lr
e
mil
o
p
-a
qi
hc
ba
l
hsi
ra
lr
uv
u
q
,a
k
n
oy
el
k
,
hs
al
p
,
mr
a
hc
yi’
n
u
S
a
dit
afi
s
la
ir
et
a
m
n
ois
ta
l
oz
i
n
u
hc
u
ra
l
mis
rt
ke
le
,a
d
hsi
r
.i
da
lit
al
hsi
l
ori
tsi
l
o
P
Í
Ñ
=
Í
Ñ

2
l
ori
ts
hsi
na
lr
e
mil
o
p
il
m
a
di
h
c
a
g
at
ol
si
k
,r
al
l
ai
r
et
a
m
n
oi
st
al
o
zi
-r
t
k
el
E
ra
lt
sa
l
p
o
ne
p
,i
ra
l
m
uy
u
b
r
o‘
gz

or
-y
u
il
r
ut
,r
al
r
uv
u
q
.i
da
lit
al
hsi
a
d
hs
alr
oy
ya
t
)r
all
air
et
a
m
r
uv
u
q
li
g
ne
y(
n
)
CH
CH
(
3
2
CH
|



n
)
CH
CH
(
Cl
|
2



2
|
(C
H
C
H
)


n
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 5
15—Organik kimyo
12
3
4
-r
otf
art
eti
l
o
P
)
n
olf
et
(
ne
lit
e
¢
Ñ
2
¢
Ñ
=
2
ne
lit
e
r
otf
art
et
¢
Ñ
—(
2
¢
Ñ

2
)

hsi
na
lr
e
mil
o
p
-
ma
di
hc
ag
ar
ut
ar
e
p
me
t
ir
o
q
uy
,i
gil
r
or
a
qr
a
b
yi
v
oy
mi
K
,
bi
na
la
dy
of
na
di
gil
i
hs
xa
y
ir
al
as
s
ox
ki
rt
ke
le
i
d
,i
gil
il
-a
s
oy
mi
k
,r
al
s
os
a
n
,i
ra
ll
av
hc
ig
r
o
q
,r
all
et
ni
v
na
d
n
u
-
b
o
bs
a
na
gi
dy
al
hsi
a
dit
i
or
a
hs
vi
ss
er
ga
il
hc
u
k
g
ni
nit
a
o
n
.i
da
na
lr
oy
ya
t
le
ba
k
av
ra
la
n
u
ks
u
-t
e
mli
te
mil
o
P
ta
li
r
ka
tal
ir
kat
e
mlit
e
mh
si
na
lr
e
mil
o
p
ma
k
ha
ts
u
m
a
hc
na
na
da
hsi
hs
ta
kil
is
,a
ss
a
mt
sa
l
p
f
off
a
h
S
.i
da
li
na
ll‘
o
q
a
d
hsi
ra
qi
hc
ba
l
hsi
a
hsi
hs
ki
na
gr
o
na
gl‘
o
b
a
q
hs
o
b
a
d
ma
h
ta
ra
p
pa
il
r
ut
av
t
oy
l
o
ma
s
a
hsi
hs
ki
na
gr
O
.i
da
lit
al
hsi
)a
dit
afi
s
a
hsi
hs
i
hc
v
uli
q
ay
o
mi
h(
a
dr
al
b
o
bs
a
-l
a
mr
ofl
o
ne
F
al
o
ms
di
ge
d
ofl
o
ne
fi
ge
dl
a
mrd
hs
alt
as
ne
d
n
o
kil
o
p
-i
s
us
ux
ilt
a
m
mi
q
il
r
ut
na
di
sa
l
o
ms
di
ge
dl
a
mr
ofl
o
ne
F
na
dr
al
U.i
da
na
lr
oy
ya
t
ra
lt
sa
l
p
o
ne
f
na
gl‘
o
b
ag
e
ag
ta
y
-s
e
hs
,r
al
ki
n
pi
hs
d
o
p
il
ki
ra
hs
n
u
hc
u
ra
la
ni
hs
a
m
ot
va
-a
ni
z
r
ot
al
a
ks
e
,r
al
a
ma
ts
u
na
gi
dy
al
z
o
mr
ot
,r
al
ay
nr
et
.i
da
na
lr
oy
ya
t
ir
alt
ar
a
p
pa
n
of
el
et
,i
ra
la
y
o
p
2

CH
CH
    
n
23
||
|
C
H
CCO
C
H
O


65
|
H
CH
O
H
va
H
C
O

3
OOCH
C
¦
n
n












Davomi
2
CH


OH


2
CH
2
H
¦
C

CH
3
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 6
Tolalarning turlari
r
a
l
a
l
o
T
y
i
i
b
a
t
y
i
v
o
y
m
i
k
k
i
l
m
i
s

o
i
r
a
l
a
l
o
t
t
o
n
o
v
y
a
h
i
r
a
l
a
l
o
t
y
i

n
u
s
k
i
t
e
t
n
i
s
,
a
t
x
a
p
a
v
r
i

g
i
z
r
a
l
a
q
h
s
o
b
k
a
p
i
,
n
u
j
,
a
z
o
k
s
i
v
t
a
t
e
s
a
n
o
r
p
a
k
n
a
s
v
a
l
n
i
r
o
l
x
n
o
r
t
i
n








Chizmadan ko‘rinib turibdiki, tolalar olinishiga qarab tabiiy va
kimyoviy tolalarga bo‘linadi. Kimyoviy tolalar esa o‘z navbatida
sun’iy va sintetik tolalarga bo‘linadi. Sun’iy tolalar tabiiy YMB
larni (selluloza, oqsil va hokazo) kimyoviy qayta ishlash asosida
olinadi.
Sintetik tolalar sintetik monomerlarning polimerlash va
polikondensatlash reaksiyasi orqali sintez qilib olinadi. Quyida
sintetik tolalarning eng muhim vakillari bilan tanishib chiqamiz.
Kapron — keng tarqalgan poliamid tola hisoblanadi va uni sano-
atda olishda 
ε-kaprolaktamdan foydalanadi. ε-kaprolaktamni σ-
aminogeksan kislota molekulasidagi karboksil bilan amino-
gruppalarning o‘zaro ta’sir mahsuloti deb qarash mumkin:
2
2
2
2
||
O
CH CH
C
OH
H
C H
CH
CH
N H





 







O
H
2
2
2
2
2
2
O
||
CH
CH
C
N H
CH
CH
CH





                                                                               ε−
kaprolaktam
Kaprolaktamni kapron tolasi hosil qiladigan polimerga
aylantirishini soddalashtirilgan holda quyidagicha ifodalash mumkin.
Dastlab, kaprolaktam suv bilan birikib, 
σ-aminogeksan kislotaga
aylanadi, so‘ngra uning molekulalari o‘zaro birikib, makromo-
lekulani hosil qiladi:
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 7
2
2 5
2 5
2
2 5
2 5
2
||
|
||
O
H
O
H N (CH )
C OH H
N (CH )
C OH
O H
||
|
H N (CH )
C N (CH )
COOH
H O

 

 
 





  


m
Umumiy holda:
2
2 5
2 5
2
|
||
H
O
H N (CH ) COOH
N (CH )
C
H O






  
  






n
n
m
                                                                                 kapron
Hosil bo‘lgan polimer smola ko‘rinishga ega. Tola olish uchun
bu smolani suyuqlantirib, filyeralardan o‘tkazildi. Kapron tolasi
pishiqligi, yemirilishga chidamliligi bilan tabiiy toladan ustun
turadi. Lekin bu tola yuqori temperaturaga chidamsiz. Kapron
i plari mustahkam va zararsiz bo‘lganligi uchun jarrohlikda ish-
latiladi. Kaprondan baliq ovlash to‘rlari to‘qiladi. Kaprondan kord
gazmollar tayyorlanib, undan avtomashinalarga karkaslar
yasaladi.
Anid (neylon) tolasi geksametilendiamin va adi pin kislotaning
polikondensatlanish reaksiyasi natijasida olinadigan poliamid
polimerdir:
2 4
2 6
2 4
2 6
2 4
2 6
2
||
||
|
|
HOOC (CH )
COOH HNH (CH ) NH H
HOOC
(CH )
COOH HNH (CH )
NH H
O
O H
H
C (CH )
C N (CH )
N
H O





   







    






  
  
 









n
m
Neylon tolasidan chiroyli va pishiq to‘qimalar, trikotaj kiyimlar,
arqonlar, avia va avtokordlar tayyorlanadi.
Lavsan poliefir tola hisoblanadi. U o‘z tarkibi jihatidan ikki
asosli aromatik kislota — tereftal kislota bilan ikki atomli spirt —
etilenglikolning murakkab efiridir.
neylon
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 8
O
H
2
OH
CH
CH
O
O
C
O
C
O
CH
CH
HO
OH
CH
CH
HO
2
COOH
HOOC
2
2
2
2
2
2
2
||
||

















Bu murakkab efir polikondensatlanganda YMB — lavsan hosil
bo‘ladi:
6
4
2
2
||
||
O
O
C C H
C O CH
CH
O




 
 










n
                                              lavsan tolasi
Lavsan tolalariga tabiiy tolalar (paxta tolasi) qo‘shilganda
yuqori sifatli gazlama—trikotajlar hosil bo‘ladi. Bunday gaz-
lamalar yaxshi,  sifatli, g‘ijim bo‘lmaydi. Lavsan shuningdek,
transportyor lentalari, kamar, pardalar ishlab chiqarishda ish-
latiladi.
CH
2
=CH—CN — akrilonitrilning polimerlanishi natijasida
nitron tolasi olinadi:
2
2
|
|
CH
CH
CH
CH
CN
CN






 








n
n
YMB kauchuk sifatida
Tabiiy kauchuklar — elastik YMB  bo‘lib, kauchuk saqlay-
digan o‘simliklar, masalan, Braziliya geveyasidan olinadi. Kau-
chuk olish uchun daraxtning po‘stlog‘i kesiladi va undan sutsi-
mon shira (lateks) ajralib chiqadi. Sutsimon shira kauchukning
suvdagi kolloid eritmasi bo‘lib, bu eritmaga ozroq mineral
kislotalar qo‘shish orqali kauchuk koagulatsiyaga uchratiladi,
natijada shiradagi kauchuk mayda zarrachalar holida ajralib
chiqadi. Eritma uchun ajratib olingan xom kauchuk quritiladi va
oksidlanishdan saqlash uchun dudlanadi. Kauchuk xloroform,
benzol, uglerod sulfidda va benzinlarda yaxshi, spirtda bir oz,
suvda esa amalda erimaydi. Uning eng qimmatli xossalaridan
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 2 9
elastikligi, suv va gaz o‘tkazmasligi hamda u eng yaxshi elektro-
izolator hisoblanadi.
Angliyalik muhandis K. Makintosh (1823) birinchi bo‘lib
kauchukni amaliyotda ishlatishni topdi va kauchuk eritmasida
shimdirilgan gazmoldan suv o‘tkazmaydigan buyumlarni
ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yadi. Lekin, bu sof kauchukdan
tayyorlangan materiallar past temperaturada mo‘rt, yuqori
temperaturada esa yumshab, yopishqoq bo‘lib qoladi. Shu sa-
babli kauchukning sanoatda keng miqyosda ishlatilinishi 1849-
yilda amerikalik savdogar Charlz Gudyar tomonidan vulka-
nizatsiya jarayoni, ya’ni rezina kashf qilinganidan so‘ng bosh-
landi.
Hozirgi vaqtda kauchuk va rezina mahsulotlarining ahamiyati
xalq xo‘jaligida bebahodir. Kauchukdan aviatsiya, avtomobil
shinalari, elektroizolatsiya buyumlari, keng iste’mol mollari
(poyabzal, sport mollari, o‘yinchoqlar), turli xil tibbiyot buyum-
lari, laboratoriyada qo‘llaniladigan noyob asboblar va ko‘plab boshqa
buyumlar tayyorlanadi.
Tuzilishi. Tabiiy kauchukning tuzilishini aniqlash hamda sintetik
kauchuklarni sintez qilish 100 yildan ortiq yilni o‘z ichiga oladi.
1826-yilda M. Faradey kauchuk molekulasi uglerod va vodorod
atomlaridan iborat to‘yinmagan uglevodorod ekanligini aniqladi.
1860-yilda ingliz olimi G. Vilyams kauchukni «quruq haydash»
natijasida C
5
H
8
 tarkibli izoprenni oladi. Oradan 22 yil o‘tgach,
ingliz kimyogari U. Tilden izoprenni polimerlab kauchuksimon
moddani hosil qiladi va tabiiy kauchuk bilan izopren o‘rtasida
bog‘liqlik borligini ko‘rsatadi.
Tabiiy kauchuk izoprenni polimerlash mahsuloti ekanligi va
uning  to‘liq tuzilishi  1924-yilda  nemis kimyogari G. Shtaudinger
tomonidan aniqlandi:
...
CH
CH
C
CH
CH
CH
C
CH
2
2
2
2
|
|








3
3
.
2
2
2
2
H C
H
H C
H
C
C
C
C
CH
CH —CH
CH
. .






3
CH
3
CH
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 0
i
m
o
N
ra
la
d
d
o
m
i
k
ba
lt
sa
D
)r
al
re
m
o
n
o
m(
hsi
nil
o(
is
al
u
mr
of
g
ni
nr
e
mil
o
P
)il
us
u
i
hsi
na
ll‘
o
q
av
is
as
s
ox
mi
h
u
m
g
n
E
ne
yi
da
t
u
B
k
u
hc
ua
k
Í
Ñ
2
H
C
=
H
Ñ

Í
Ñ
=
2
ne
yi
da
t
u
b-
3,
1
il
hsi
li
z
ut
ra
l
ug
er
o
n
)
hsi
na
lr
e
mil
o
p(
u
S-
ij
kil
kit
sa
l
E
.i
dy
a
mz
a
kt‘
o
i
nr
al
za
g
av
v
.i
da
r
ut
a
d
ni
ye
k
na
d
k
u
hc
ua
k
yii
ba
t
na
dit
a
h
yi
r
ur
az
n
u
hc
u
hs
u
mr
ut
,l
az
ba
y
o
p
,l
e
ba
K
.i
da
lit
al
hsi
a
d
hsi
ra
qi
hc
ba
l
hsi
ra
l
m
uy
u
b
i
ni
vi
Dl
k
u
hc
ua
k
Í
Ñ
2
H
C
=
H
Ñ

Í
Ñ
=
2
ne
yi
da
t
u
b-
3,
1
il
hsi
li
z
ut
ra
l
ug
er
oe
re
ts
)
hsi
na
lr
e
mil
o
p(
gil
il
ma
di
h
Cy
ii
ba
t
na
dit
a
hij
ig
il
kit
sa
le
av
i
a
d
hsi
ra
qi
hc
ba
l
hsi
a
ni
h
S.
n
ut
s
u
na
d
k
u
hc
ua
k
.i
da
lit
al
hsi
ne
r
p
oz
I
k
u
hc
ua
k
Í
Ñ
2
H
C
=
H
Ñ

Ñ
=
2
gg
gg
gg
gg
¦
gg
gg
gg
g
H
C
3
-at
ub
-li
te
m-
2
)n
er
po
zi(
3,
1-
ne
yi
dh
si
na
lr
e
mil
o
p
ra
l
ug
er
oe
re
ts
it
sa
l
Ey
ii
ba
t
na
dit
a
hij
ig
ili
l
ma
di
hc
av
ig
il
k
-i
hc
ba
l
hsi
ra
la
ni
h
S
.i
dy
a
hs
x‘
o
a
k
k
u
hc
ua
k
.i
da
li
na
ll‘
o
q
a
d
hsi
ra
q
1
3
-jadval
Eng muhim sintetik kauchuklar, ularning xossalari va ishlatilishi
2
2
HC
H

CC
CH
H
 

  
n
22
CC
CH
CH

 

  
n
3
22
HC
CC
CH
CH

 

  
n
H
H
H
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 1
ne
r
p
or
ol
X
k
u
hc
ua
k
Í
Ñ
2
H
C
=
Ñ

Ñ
=
2
h
lh
hh
hh
¦
hh
hh
hh
l
Ñ
3,
1-
ne
yi
da
t
u
br
ol
x-
2
hsi
na
lr
e
mil
o
p
ag
iri
s’
at
ta
r
or
a
h
ir
o
q
u
Y
ni
z
ne
b
,il
ma
di
hcg
ni
ny
o
m
av
z‘
O
.i
dy
a
mt
e
ris
’a
t
i
hsi
n
oyn
a
di ,r
all
e
ba
K
.i
dy
a
mz
a
kt‘
o
za
g
hsi
za
kt‘
o
tf
e
n
av
ni
z
ne
b
a
d
hs
al
r
oy
ya
t
ra
lr
uv
u
q
n
u
hc
u
.i
da
lit
al
hsi
ey
i
da
t
u
Bn
l
ori
ts
k
u
hc
ua
k
Í
Ñ
2
H
C
=
H
Ñ

Í
Ñ
=
2
3,
1

ne
yi
da
t
u
b
Ñ
6
Í
5
H
C
=
H
C
2
l
ori
ts
hsi
na
lr
e
mil
o
p
os
,i
dy
a
mz
a
kt‘
o
za
g
na
di
z‘
O
,
q
or
zi
s
ma
di
hc
ag
t‘
o
ni
ke
l
-e
ma
k
ot
va
,r
al
r
oy
tr
o
ps
na
rt
a
d
hsi
ra
qi
hc
ba
l
hsi
ra
la
r
.i
da
lit
al
hsi
ey
i
da
t
u
Bn
li
rti
n
k
u
hc
ua
k
H
Ñ
2
H
C
=
H
C

H
C
=
2
3,
1-
ne
yi
da
t
u
b
Í
Ñ
2
N
C

H
C
=
li
rti
n
oli
r
ka
si
na
lr
e
mil
o
p
osh
ag
ra
li
hc
v
uti
re
ki
na
gr
O
u
h
S
.il
ma
di
hc
na
ta
bsi
n
ni
z
ne
b
av
y
o
m
,il
ba
ba
s
,r
al
g
na
l
hs
il
ma
di
hc
ag
iri
s’
at
tf
e
n
a
d
ma
h
ra
lr
uv
u
q
na
gi
da
na
l
qa
s
it
ol
us
ha
m
.i
da
na
lr
oy
ya
t
ra
l
hsi
di
-
ua
k
or
ot
F
u
hck
F
Ñ
2
F
C
=C
l
ne
lit
er
ol
xr
otf
irt
H
Ñ
2
F
C
=
2
di
r
otf
ne
dil
i
ni
v
hsi
na
lr
e
mil
o
p
os
ir
o
q
uy
na
d
k
u
hc
ua
k
u
B
a
d
ma
h
ag
ar
ut
ar
e
p
me
t
ag
ra
la
d
d
o
m
vi
ss
er
ga
yi
v
oy
mi
k
ra
ll
ai
re
ta
m
il
ma
di
hc
.i
da
na
lr
oy
ya
t
n















2
2
CH
CH
C
CH
Cl
|
n



















2
5
6
2
2
CH
H
C
CH
CH
CH
CH
CH
|
n

















2
2
2
CH
CN
CH
CH
CH
CH
CH
|
n

















2
2
2
CF
CH
Cl
CF
CF
|
Davomi
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 2
12
3
4
-y
i
n
me
r
K
ki
na
gr
o
)
na
s
k
oli
s(
k
u
hc
ua
k
(HÑ
3
)
2
)
H
O(i
S
2
l
oi
d
na
li
s
lit
e
mi
d
hsi
na
lt
as
ne
d
n
o
kil
o
p
av
ir
o
q
uy
ra
l
k
u
hc
ua
k
ki
na
gr
o-
yi
n
me
r
K
i
ni
ra
la
ss
ox
kil
kit
sa
le
a
dr
al
ar
ut
ar
e
p
me
t
ts
a
p
av
ir
o
q
uy
ra
l
u
,il
ba
ba
s
u
h
S
.i
da
l
o
q
ba
l
qa
s
-
ut
ar
e
p
me
t
)a
hc
ag
Ñ°
0
5
2
na
d
°
0
7(
ts
a
p
a
q
hs
o
b
av
ir
al
mi
s
le
ba
k
il
ma
di
hc
ag
ra
la
r
.i
da
lit
al
hsi
a
d
hs
al
r
oy
ya
t
ra
ll
at
e
d
Davomi
n















O
Si
O
Si
|
|
|
|
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 3
3
2
2
CH
H
C
C
CH
CH









   
   


n
             tabiiy kauchuk
(sis-1,4-poliizopren)
Keyinchalik rentgen struktur analiz usuli yordamida olib bo-
rilgan tekshirishlar tabiiy kauchukning sis - 1,4-poliizopren
tuzilishiga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Indoneziya va Hindiston yarimorolida uchraydigan ayrim
o‘simliklar shirasidan ajratib olingan kauchuksimon modda 
guttapercha deb atalib, u tabiiy kauchukning fazoviy izomeri bo‘lib,
trans - 1,4-poliizopren tuzilishiga ega ekanligi aniqlangan:
2
3
2
3
2
2
CH
H
H C
CH
C
C
C
C
CH
CH
CH
H
   
   



                                        guttapercha
                              (
trans-1,4-poliizopren)
Guttapercha kauchukdan farq qilib, odatdagi sharoitda qattiq,
qizdirilganda yumshaydi. U elektr kabellar ishlab chiqarishda
izolatsiya materiali sifatida ishlatiladi.
Sintetik kauchuklar. Xalq xo‘jaligining birorta tarmog‘i yo‘qki,
kauchuk va uning vulkanlanish mahsuloti—rezina ishlatilmagan
bo‘lsin. Lekin o‘simlikdan olinadigan kauchuk xalq xo‘jaligining
kauchukka bo‘lgan talabini qondira olmaydi va juda qimmatga tushadi.
Shu sababli, sintetik kauchuk olishning sanoat usullarini topish
zaruriyati tug‘ildi. 1932-yilda dunyoda birinchi bo‘lib, Rossiyada
akademik S. V. Lebedev rahbarligida sintetik kauchuk sanoat
masshtabida ishlab chiqarila boshlandi. S. V. Lebedev usuli bo‘yicha
sintetik kauchuk — etil spirtidan olingan butadiyen-1,3 ni natriy
metali ishtirokida polimerlab olingan:
2
2
2
2
CH
CH CH
CH
( CH
CH
CH CH
)





 



n
n
Hozirda butadiyen-1,3 etil spirtidan emas, balki butanni katalitik
degidrogenlab olinmoqda. Butadiyen kauchuk elastikligi va yedi-
rilishiga chidamliligi jihatidan tabiiy kauchukdan keyin turadi. Uning
makromolekulasi tarmoqlangan tuzilishga ega.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 4
Hozirgi vaqtda tuzilishi tabiiy kauchuknikiga o‘xshash stereo-
regular tuzilishli (makromolekulada metil gruppalar qat’iy
muayyan tartibda joylashgan) izopren ishlab chiqarish yo‘lga
qo‘yilgan. Stereoregular tuzilishli butadiyen kauchuk ham olin-
gan, u divinil kauchugi deyiladi. Stereoregular tuzilishli izopren
va divinil kauchuklar xossalari jihatidan tabiiy kauchukka yaqin
turadi. Divinil kauchugi esa yedirilishga chidamliligi jihatdan, hatto
tabiiy kauchukdan ustun turadi.
Yuqorida keltirilgan sintetik kauchuklardan tashqari hozirgi
vaqtda sopolimerlanish reaksiyasi bo‘yicha olinadigan butadiyen
stirol, butadiyen nitril hamda tarkibida ftor va kremniy tutgan juda
ko‘p sintetik kauchuklar ishlab chiqarilmoqda. Bu kauchuklar
o‘ziga xos ba’zi xususiyatlari bilan tabiiy kauchuklardan ustun
turadi. 13-jadvalda sintetik kauchuklarning eng muhim turlari va
ularning asosiy xossalari va ishlatilishi keltirilgan.
Savol va mashqlar
1. Qanday moddalar  YMB lar deb ataladi? Misollar keltiring.
2. Tabiiy, sun’iy va sintetik YMB larga misollar keltiring va farqini tushuntiring.
3. YMB larni quyi molekular birikmalardan farqini bayon qiling.
4. Monomer deb qanday moddalarga aytiladi? Misollar keltiring.
5. Struktura bo‘g‘in va polimerlanish darajasi nima?
6. Polimerlanish reaksiyasi deb qanday reaksiyaga aytiladi? Butilen, stirol
va vinilxloridlarning polimerlanish reaksiyasini yozing.
7. Polikondensatlanish reaksiyasi polimerlanish reaksiyasidan nimasi bilan
farqlanishini aniq misollar asosida tushuntiring.
8. Zanjirli va ionli polimerlanishning farqi nimada? Javobingizni misollar
asosida izohlang.
9. Sopolimerlanish nima? Uning mohiyatini tushuntiring.
10. Qaysi polimerlarni termoplastik, qaysilari termoaktiv polimerlar deb
ataladi. Misollar keltiring.
11. Fenolformaldegid smolasining hosil bo‘lish jarayonining mohiyatini
tushuntiring. Fenoplastlarning ishlatilishini bayon qiling.
12. Plastmassalar nima? Ularning ishlatilish sohasini bayon qiling.
13. To‘ldiruvchi va plastifikatorlar nima? Ular plastmassalarning xossalariga
qanday ta’sir qiladi?
14. Tolalarning qanday turlari ma’lum. Misollar keltiring.
15. Sun’iy tola sintetik toladan nimasi bilan farqlanadi? Misollar asosida
tushuntiring.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 5
16. Sizga tanish bo‘lgan poliamid tolalarga misol keltiring va hosil qilish
reaksiya tenglamasini yozing.
17. Lavsan kimyoviy tarkibiga ko‘ra qanday tola jumlasiga kiradi?  Lavsan
olish uchun qaysi monomerlardan foydalaniladi?
18. p-ksilolning oksidlanishidan qanday mahsulot hosil bo‘ladi va qanday
maqsadda ishlatiladi?
19. Tabiiy kauchuk to‘yinmagan uglevodorod ekanligini tajribada qanday
isbotlash mumkin?
20. Tabiiy kauchuk bilan guttaperchaning farqi va o‘xshash xossalarini
bayon qiling.
21. Sanoat miqyosida sintetik kauchuk olish usuli qachon va kim tomonidan
taklif etilgan? Reaksiya tenglamalarini tuzing.
22. Sintetik kauchuklar tarkibiga kirgan monomerlarni nomlang va tuzilishini
yozing.
23. Butadiyen va divinil kauchuklarni olish uchun bir xil monomer
ishlatiladi. Nima uchun bu kauchuklar bir-biridan farq qilishi sababini
tushuntiring.
24. Polibutilenning nostereoregular va stereoregular tuzilishini yozing va
ularning tuzilish xossalariga ta’sirini izohlang.
25. Xlorpren kauchugi hosil bo‘lish reaksiya tenglamasini yozing va
tarkibidagi xlorning(%) miqdorini aniqlang.
26. Ftorli va kremniy - organik kauchuklarga misol keltiring va qo‘llanilish
sohalarini bayon qiling.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 6
M U N D A R I J A
So‘zboshi ........................................................................................ 3
Kirish .............................................................................................. 4
«Organik kimyo» fanining rivojlanish tarixidan ................................ 5
I bob. Organik birikmalar ........................................................ 8
Organik birikmalarning o‘ziga xos xususiyatlari ........................ 8
Organik birikmalarning kimyoviy tuzilish nazariyasi ............... 10
Izomeriya ............................................................................... 12
Organik birikmalarda kimyoviy bog‘lanishning elektron
tabiati ..................................................................................... 13
Organik birikmalarga xos bo‘lgan reaksiya turlari ...................... 18
Organik birikmalarning sinflari ............................................... 20
Savol va mashqlar ....................................................................
23
II bob. Uglevodorodlar ............................................................ 24
Alkanlar .................................................................................. 24
Laboratoriya ishlari .................................................................. 33
Savol va mashqlar ....................................................................
34
III bob. Sikloalkanlar ............................................................. 35
Savol va mashqlar .................................................................... 38
IV bob. Alkenlar. .................................................................... 38
Laboratoriya ishi ..................................................................... 43
Savol va mashqlar .................................................................... 44
V bob. Alkadiyenlar (diyen uglevodorodlar) ................................ 44
Laboratoriya ishlari .................................................................. 48
Savol va mashqlar .................................................................... 48
VI bob. Alkinlar (asetilen uglevodorodlar) ..................................... 48
Laboratoriya ishi ..................................................................... 52
Savol va mashqlar .................................................................... 53
VII bob. Arenlar (aromatik uglevodorodlar) ................................... 53
Ko‘p halqali aromatik uglevodorodlar ..................................... 63
Laboratoriya ishlari .................................................................. 64
Savol va mashqlar .................................................................... 65
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 7
VIII bob. Organik moddalarning asosiy manbalari ...................... 66
IX bob. Kislorodli organik birikmalar ........................................ 70
Spirtlar .................................................................................. 70
Ikki atomli spirtlar .................................................................. 77
Uch atomli spirtlar ................................................................. 78
Fenollar .................................................................................. 80
Laboratoriya ishlari .................................................................. 85
Savol va mashqlar .................................................................... 86
X bob. Oddiy efirlar ................................................................86
XI bob. Aldegid va ketonlar (oksobirikmalar) ............................... 90
To‘yingan aldegid va ketonlar .................................................. 90
Laboratoriya ishlari .................................................................. 101
Savol va mashqlar .................................................................... 102
XII bob. Karbon kislotalar .......................................................102
To‘yingan monokarbon kislotalar ........................................... 102
Monokarbon kislotalarning angidridlari va galogen
angidridlari ............................................................................. 110
Oksikarbon kislotalar .............................................................. 111
Optik izomeriya ...................................................................... 114
To‘yingan dikarbon kislota ..................................................... 117
Aromatik kislotalar .................................................................. 119
To‘yinmagan kislotalar ........................................................... 122
Laboratoriya ishlari .................................................................. 125
Savol va mashqlar .................................................................... 125
XIII bob. Murakkab efirlar. Yog‘lar .......................................... 126
Murakkab efirlar ..................................................................... 126
Yog‘lar .................................................................................... 134
Laboratoriya ishlari .................................................................. 137
Savollar .................................................................................. 138
XIV bob. Uglevodlar ................................................................139
Uglevodlar klassifikatsiyasi ..................................................... 139
Monosaxaridlar ....................................................................... 139
Polisaxaridlar .......................................................................... 154
Laboratoriya ishlari .................................................................. 159
Savol va mashqlar .................................................................... 160
XV bob. Azotli organik birikmalar ............................................. 161
Aminlar .................................................................................. 161
Diaminlar .............................................................................. 167
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 8
Aromatik aminlar .................................................................... 168
Kislota amidlari ....................................................................... 173
Laboratoriya ishlari .................................................................. 176
Savol va mashqlar .................................................................... 177
XVI bob. Aminokislotalar. Peptid va oqsil moddalar ....................178
Aminokislotalar ...................................................................... 178
Peptid va oqsil moddalar .......................................................... 185
Laboratoriya ishlari .................................................................. 188
Savol va mashqlar .................................................................... 189
XVII bob. Geterotsiklik birikmalar ............................................ 190
Alkaloidlar .............................................................................. 198
Nuklein kislotalar ................................................................... 200
XVIII bob. Element - organik birikmalar ................................... 210
Metall - organik birikmalar ..................................................... 210
Kremniyli organik birikmalar ................................................. 213
Fosfor va mishyakli organik birikmalar ................................... 215
Savol va mashqlar .................................................................... 217
XIX bob. Tabiiy va sintetik yuqori molekular birikmalar ............... 218
Yuqori molekular birikmalar haqida tushuncha ...................... 218
Polimerlarning olinishi va tuzilishi .......................................... 219
YMB lar plastmassa sifatida ..................................................... 222
YMB lar tolalar sifatida .......................................................... 223
YMB lar kauchuk sifatida ........................................................ 228
Savol va mashqlar .................................................................... 234
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 3 9
ABDULLATIF ABDUSAMATOV
RUSTAM MIRZAYEV
RIXSIVOY ZIYAYEV
ORGANIK KIMYO
Akademik litsey va kasb-hunar
kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma
To‘ldirilgan 2-nashri
Toshkent «O‘qituvchi» 2004
Tahririyat mudiri B.Akbarov
Muharrirlar: D.Abbosova, M.Odilova
Badiiy muharrir F.Nekqadamboyev
Texn. muharrir S.Tursunova
Kompyuterda sahifalovchi Q.Kuzayeva
Kichik muharrir M.Ibrohimova
Musahhih  D.Umarova
IB 8416
Original maketdan bosishga ruxsat etildi 10.08.2004. Bichimi 60õ90
1
/
16
. Kegli
11 shponli. Tayms garniturasi. Ofset bosma usulida bosildi. Shartli b.t.
15,0+0,25 rangli forzas. Nashr t. 9,52+0,48 rangli forzas. 2-zavod. 2250
nusxada bosildi. Buyurtma ¹
«O‘qituvchi» nashriyoti. Toshkent, 129. Navoiy ko‘chasi, 30.
Shartnoma 10—143—2004.
O‘zbekiston Matbuot va axborot agentligining Toshkent kitob-jurnal
fabrikasida chop etildi. Toshkent, Yunusobod dahasi, Murodov ko‘chasi,
1. 2004.
Osiyo Taraqqiyot banki kredit loyihasi mablag‘lari
hisobiga chop etildi.
www.ziyouz.com kutubxonasi

2 4 0
24.2
A 15
Abdusamatov A. va boshq.
Organik kimyo. Akademik litsey va kasb-hunar
kollejlari uchun o‘quv qo‘llanma / A. Abdusamatov, R.
Mirzayev, R. Ziyayev. — T., O‘qituvchi, 2004, 240 b.
1.2 Avtordosh
24.2ya722
www.ziyouz.com kutubxonasi

Document Outline

  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
1   ...   12   13   14   15   16   17   18   19   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə