Sakit hüseynov azərbaycanda diNİ tolerantliq məDƏNİYYƏTİ: tarix və MÜASİRLİk kitab Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının



Yüklə 0.8 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/12
tarix07.07.2017
ölçüsü0.8 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

SAKİT HÜSEYNOV
AZƏRBAYCANDA DİNİ TOLERANTLIQ
 MƏDƏNİYYƏTİ: TARİX VƏ MÜASİRLİK
Kitab Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri 
Heydər Əliyevin anadan olmasının 
90 illiyinə həsr edilmişdir
Bakı-“Təknur”-2012

Kitab Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri 
Heydər Əliyevin anadan olmasının 
90 illiyinə həsr edilmişdir
Данная книга посвящается 90-то летию 
великого сына азербайджанского народа, 
Общенациональному Лидеру Гейдару Алиеву
This book is devoted to the National Lider of Azerbaijan 
people Heydar Aliyev’s 90-th anniversary

3
Kitab AMEA-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnsti-
tutunun “Dinşünaslıq və  mədəniyyətin fəlsə i problem-
ləri” şöbəsində hazırlanmış və İnstitutun Elmi Şurasının 
16.XI.2012-ci il tarixli, 11 saylı qərarı ilə çapa məsləhət 
görülmüşdür.
Elmi redaktor:  Aydın Əlizadə, fəlsəfə elmləri doktoru
Rəyçilər:  
  Əlikram Tağıyev, fəlsəfə elmləri doktoru, prof.
   Azər Mustafayev fəlsəfə elmləri doktoru, prof.
S.Hüseynov. «Azərbaycanda dini tolerantlıq mədəniyyəti: 
tarix və müasirlik».  
Bakı, «Təknur», 2012, (176 s.)
Monoqra iyada  Azərbaycanda  tarixə n  dini  tolerantlıq  mədəniyyə-
tinin  formalaşması  araşdırılmış,  İslam  dininin  Qafqazda,  o  cümlədən 
Azərbaycanda yayılması, həm İslam dininin özünün tarixən tolerant din 
olması, həm də Azərbaycanda dini tolerantlığın formalaşması və mövcud 
vəziyyəti faktlar əsasında tədqiq edilmişdir.
Kitabda  müstəqillik  dövründə  Azərbaycanda  dövlət-din  münasi-
bətlərinin  hüquqi  tənzimlənməsi  şərh  edilmiş,  dini  etiqad  azadlığının 
hüquqi və sosiloji aspektləri təhlil olunmuş, respublikamızda milli təh-
lükəsizliyin  təmin  olunmasında  dini  təhlükəsizliyin  əhəmiyyəti  izah 
edilmiş, davamlı inkişafa keçilməsində dinlərarası və mədəniyyətlərara-
sı dialoqun rolu vurğulanmışdır. Kitabda Azərbaycanda dini tolerantlıq 
mədəniyyətinin  yüksəldilməsində  və  dövlət-din  münasibətlərinin  tən-
zimlənməsində ulu öndər H.Əliyevin rolu işıqlandırılmış və onun layiqli 
davamçısı prezident İ.Əliyevin bu sahədə fəaliyyəti şərh edilmişdir. 
Ali məktəb tələbələri və doktorantlar üçün nəzərdə tutulan bu kitab 
eyni zamanda, dini tolerantlıq məsələləri ilə maraqlanan mütəxəssis və 
tədqiqatçılar üçün də faydalı vəsait ola bilər. 
İSBN: 978-9952-445-20-6
© 
SAKİT HÜSEYNOV

4
MÜNDƏRİCAT
Giriş  ...................................................................................................
I Fəsil. Qafqazda islam sivilizasiyası və Azərbaycan  .........
1.1. İslam dininin Azərbaycanda yayılması  ...................................
1.2.  Çarizmin  Azərbaycanda  müstəmləkəçilik  siyasətində 
din amili  ........................................................................................................
II Fəsil. Müstəqillik dövründə Azərbaycanda dövlət-din 
münasibətlərinin hüquqi tənzimlənməsi  ............................
2.1. H.Əliyev dini dəyərlərimiz haqqında  .......................................
2.2.  Mütəqillik  dövründə  dövlət-din  münasibətlərinin  tən-
zimlənməsində H.Əliyevin rolu  ...........................................................
2.3. Azərbaycanda dini etiqad azadlığının hüquqi və sosioloji 
aspektləri  ......................................................................................................
2.4.  Dini  təhlükəsizlik  –  milli  təhlükəsizliyin  tərkib  hissəsi 
kimi  .................................................................................................................
III Fəsil. Qloballaşma dövründə mədəniyyətlərarası dia-
loq və davamlı inkişaf  .................................................................
3.1. Qloballaşma və Azərbaycan  .........................................................
3.2. Davamlı inkişafa keçidin sosial-humanitar aspektləri  .....
3.3. Davamlı inkişaf və mədəniyyət  ..................................................
3.4. Dinlərarası və mədəniyyətlərarası dialoq davamlı inki-
şafın əsasıdır  ...............................................................................................

5
IV Fəsil. Müstəqil Azərbaycanda dini tolerantlıq mədə-
niyyəti  ...............................................................................................
4.1. H.Əliyev və Azərbaycanda dini tolerantlıq mədəniyyəti-
nin yüksəldilməsi  ......................................................................................
4.2.  Dini  tolerantlıq  mədəniyyətinin  inkişafında  Qafqaz 
Müsəlmanları İdarəsinin rolu  ..............................................................
4.3.  Müstəqillik  dövründə  dini  tolerantlıq  sahəsində  Azər-
baycanın yeri və rolu  ...............................................................................
Nəticə  ............................................................................................................
İstifadə edilmiş ədəbiyyat  .................................................................

6
Книга  была  подготовлена  отделом  «Проблемы 
религиоведения  и  философии  культуры»  Институ-
та Философии, Социологии и Права НАНА и принята 
к печати согласно решению Учёного Совета данного 
института – протокол №11 от 16.12.2012. 
Научный редактор:  Айдын Ализаде, д.ф.н.
Рецензенты  
Аликрам Тагиев, д.ф.н., профессор
 
 
 
Азер Мустафаев, д.ф.н., профессор
С. Гусейнов. «Культура религиозной толерантности в 
Азербайджане: история и современность». 
Баку: «Текнур», 2012, (176 стр.)
В монографии было исследовано историческое формирование 
культуры  религиозной  толерантности  в  Азербайджане,  распро-
странение  исламской  религии  на  Кавказе,  в  том  числе  и  в  Азер-
байджане.  Кроме  того  были  выявлены  основы  толерантности  в 
доктрине  исламской  религии,  проанализированы  процессы  фор-
мирования религиозной толерантности в Азербайджане на основе 
достоверных фактов.
В книге было показано правовое регулирование государствен-
но-религиозных  отношений  в  период  независимости  в  Азербайд-
жане,  проанализированы  правовые  и  социологические  аспекты 
свободы  религиозной  веры,  разъяснена  значимость  религиозной 
безопасности  в  обеспечении  национальной  безопасности  респу-
блики,  обоснована  роль  межрелигиозного  и  межкультурного  ди-
алога  в  устойчивом  развитии  страны.  В  книге  освещена  роль  об-
щенационального  лидера  Г.Алиева  и  его  достойного  преемника 
И.Алиева в улучшении религиозной толерантности и регулирова-
нии государственно-религиозных отношений.
Книга  предназначена  для  студентов  ВУЗов,  докторантов,  а 
также для всех специалистов интересующихся вопросами религи-
озной толерантности.
İSBN: 978-9952-445-20-6
© 
САКИТ ГУСЕЙНОВ

7
СОДЕРЖАНИЕ
Введение  .........................................................................................
Глава 1. Исламская цивилизация на Кавказе и Азер-
байджан  ..........................................................................................
1.1 Распространение Ислама в Азербайджане  ......................
1.2. Религиозный фактор в колониальной политике ца-
ризма в Азербайджане  ........................................................................
Глава 2. Правовое регулирование государственно-ре-
лигиозных  отношений  периода  независимости  в 
Азербайджане  ..............................................................................
2.1. Г.Алиев о ценности нашей религии  ....................................
2.2. Роль Г.Алиева в регулировании государственно-ре-
лигиозных отношений в период независимости  ................
2.3. Правовые и социологические аспекты свободы веры 
в Азербайджане  .......................................................................................
2.4.  Религиозная  безопасность  –  как  неотъемлемая 
часть национальной безопасности  ..............................................
Глава 3. Межкультурный диалог и устойчивое разви-
тие в период глобализации  ....................................................
3.1. Глобализация и Азербайджан  ................................................
3.2. Социально-гуманитарные аспекты перехода к устой-
чивому развитию  ...................................................................................

8
3.3. Устойчивое развитие и культура  ..........................................
3.4. Межрелигиозный и межкультурный диалог, как ос-
нова устойчивого развития  .............................................................
Глава 4. Культура религиозной толерантности в не-
зависимом Азербайджане  ......................................................
4.1. Г.Алиев и повышение культуры религиозной толе-
рантности в Азербайджане  ..............................................................
4.2.  Роль  Управления  Мусульман  Кавказа  в  развитии 
культуры религиозной толерантности  ....................................
4.3.  Место  и  роль  Азербайджана  в  сфере  религиозной 
толерантности в период независимости  .................................
Выводы  .......................................................................................................
Список использованной литературы  ....................................

9
The book was presented by the department of “Philo-
sophic problems of religion and culture” of the Institute 
of Philosophy, Sociology and Law of ANAS, and admitted 
for printing by order №11, 16.12.2012 of the Scienti ic 
Council of the Institute.
Scienti ic editor:  
Aydin Alizade, Doctor of Philosophy
Reviewers:  
Alikram Tagiyev, Doctor of Philosophy, 
 
professor
Azer  Mustafayev,  Doctor  of  Philosophy, 
professor
S. Huseynov. «The culture of religious tolerance in Azerbai-
jan: history and modernity». Baku: «Teknur», 2012 (176 p.)
The monograph researched the historical formation of the culture 
of religious tolerance in Azerbaijan, propagation of Islam on Caucasus 
and within all Azerbaijan, tolerance of Islam, analyzed the formation of 
religious tolerance in Azerbaijan basing on facts.
The study explains the legal regulation of state-religious relations 
during the period of sovereignty in Azerbaijan, legal and sociological as-
pects of religious belief were assessed, the signi icance of religious se-
curity in provision of national safety of the republic was explained, and 
the role of interreligious and intercultural dialogue in provision of susta-
inable development was justi ied. The study elucidates the role of nati-
onal leader H.Aliyev and his worthy successor I.Aliyev in regulation and 
improvement of religious tolerance and state-religious relations.
The study destined for students, postgraduates, and for all interes-
ted in religious tolerance specialists.
İSBN: 978-9952-445-20-6
© 
SAKİT HUSEYNOV

10
CONTENTS
Introduction  ...................................................................................
Chapter 1. Islamic civilization on Caucasus and Azerbai-
jan.  .....................................................................................................
1.1.Propagation of Islam in Azerbaijan  ...........................................
1.2.Religious factor in tsarist colonial policy in Azerbaijan  ...
Chapter 2. Legal regulation of state-religious relations 
during the period of sovereignty in Azerbaijan  .................
2.1. H.Aliyev about the value of our religion  .................................
2.2. The role of H.Aliyev in regulation of state-religious rela-
tions during the period of sovereignty  ............................................
2.3. Legal and sociological aspects of religious belief in Azer-
baijan  ..............................................................................................................
2.4. Religious security – as an inalienable part of national sa-
fety  ...................................................................................................................
Chapter 3. Intercultural dialogue and sustainable deve-
lopment in period of globalization  .........................................
3.1. Globalization and Azerbaijan  ......................................................
3.2. Socio-humanitarian aspects of transition to sustainable 
development  ...............................................................................................
3.3. Sustainable development and culture  .....................................
3.4. Interreligious and intercultural dialogue as a grounding 

11
for sustainable development  ...............................................................
Chapter 4. The culture of religious tolerance in sovere-
ign Azerbaijan  ................................................................................
4.1. H.Aliyev and improvement of the culture of religious to-
lerance in Azerbaijan  ...............................................................................
4.2. The role of Caucasus Muslims’ Center in development of 
the culture of religious tolerance  .......................................................
4.3. The place and the role of Azerbaijan in the sphere of re-
ligious tolerance during the sovereignty period  .........................
Conclusions  ................................................................................................
List of used literature  ..........................................................................

12
GİRİŞ
Tolerantlıq, dözümlülük çox geniş anlayışdır. O, 
həm insani münasibətlərin, həm insan cəmiyyətində 
gedən proseslərin, həm də dövlətlərarası, millətləra-
rası, dinlərarası münasibətlərin bir çox cəhətlərinə 
aiddir... O, təkcə dinlərin bir-birinə dözümlülüyünü 
deyil, həm də bir-birinin adətlərinə, mənəviyyatına 
dözümlülük, mədəniyyətlərə dözümlülük deməkdir.
Heydər Əliyev
Elmi  ədəbiyyatlarda  “tolerantlıq”  –  (lat.  tolerancia  – 
hərfən  dözümlülük)  –  dini  və  milli  müxtəli liyin  etirafı  və 
ona hörmətlə yanaşılması kimi şərh edilmişdir. 
Qərbdə tolerantlıq problemi ilk dəfə Orta əsərlərdə ya-
ranmış və əxlaqi fəzilət, qeyri-xristian, və yaxud bidətçi eh-
kam, ayin, inancların etirafı kimi nəzərdən keçirilmişdir. Dini 
tolerantlığın geniş şəkildə şərh edilməsinə məşhur xristian 
ilahiyyat  alimi  Foma  Akvinalının  “Teologiyaların  külliyatı” 
əsərində rast gəlmək olar. 
Yeni dövrdə tolerantlıq problemini ilk tədqiq edən ingi-
lis  ilosofu Con Lokk(1632-1704) olmuşdur. O, “Tolerantlıq 
haqqında öyüdnamə” (“Epistola de tolerancia”) əsərində to-
lerantlığı əsl, həqiqi kilsənin mühüm səciyyəsi kimi əsaslan-
dırmağa cəhd göstərmişdir. C.Lokk hesab edir ki, əgər dində 
məhəbbət, iltifat və mərhəmət yoxdursa, o həqiqi sayıla bil-
məz. İsa Məsih naminə başqasını təqib edənlər Onun təlimi-
ni eybəcərləşdirirlər. Səmimi və namuslu insanlar müxtəlif 
dinlərə itaət edə bilərlər və yalnız dini müxtəli liyə dözüm-
lülük, cəmiyyətə sülh bəxş edə bilər. 
Qərbi Avropada tolerantlıq probleminə Nikolay Kuzanlı, 
Piko  dela  Mirandola,  Erazm  Rotterdamlı  kimi  mütəfəkkir-

13
lər  də  xüsusi  diqqət  yetirmişlər.  Protestant  Reformasiyası 
da tolerantlığı dəstəkləmişdir. Tolerantlığın sonrakı tədqiqi 
T.Hobbs, Y.Bentam, A. de Tokvil, Volter, D.Didro, A.Smit, C.S.
Mill, XX əsrdə isə G.Zimmel, T.Nükom və Frankfurt məktəbi-
nin nümayəndələrinin adı ilə bağlıdır. 
Dini tolerantlıq təzahür etdiyi cəmiyyətdən asılı olaraq 
bir neçə növdə ola bilər. Bunlar aşağıdakılardır:
1.  Başqa din mənsubuna qarşı tolerantlıq (xristian-mü-
səlman, müsəlman-buddist, xristian-buddist və s.)
2.  Başqa təriqət nümayəndələrinə qarşı tolerantlıq (ka-
tolik-protestant, protestant-pravoslav, sünni-şiə)
3.  Sektant hərəkatlarına qarşı tolerantlıq
4.  İnanclı ilə inancsız arasındakı tolerantlıq (mömin-a-
teist) və s.
Mədəniyyətin mühüm elementi olan ümumi tolerantlıq, 
bu  gün  müxtəlif  inanc,  mədəni  ənənə,  siyasi  məslək  daşı-
yıcısı  olan  insanların  ictimai  vəhdətləşməsinin  zəruri  şərti 
kimi  etiraf  olunur.  Tolerantlıq  vətəndaş  cəmiyyətinin  əsas 
əxlaqi  prinsipidir.  Eyni  zamanda,  təcrübə  göstərir  ki,  müt-
ləq dözümlülük də öz növbəsində özbaşınalıq və zorakılığa 
yol açır: heç bir halda tolerantlıq şərə fürsət verməyə çevril-
məməlidir.
Azərbaycana gəldikdə isə qeyd etmək lazımdır ki, ölkə-
miz tarixən milli və dini baxımdan həmişə tolerant bir ölkə 
olmuşdur.  Azərbaycan  xalqının  tolerant  bir  xalq  olduğunu, 
həm  tarixi  mənbələr,  həm  də  müxtəlif  vaxtlarda  ölkəmizə 
gələn  xarici  qonaqlar  təsdiq  etmiş  və  etməkdədirlər.  Azər-
baycanda  tarixən  çoxsaylı  etnosların  və  müxtəlif  dinlərin 
birlikdə  yaşamasına  baxmayaraq,  (Azərbaycan  ərazisində 
yaşayan  ermənilərin  zaman-zaman  azərbaycanlılara  qarşı 
qaldırdıqları torpaq iddiaları ilə bağlı münaqişələri çıxmaq 
şərtilə) indiyə kimi heç vaxt bu ərazidə milli ayrı-seçkilik baş 
verməmiş və dini qarşıdurma olmamışdır. 

14
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  həm  islama  qədərki  dövrdə, 
həm  də  islam  dininin  Azərbaycanda  yayılmasından  sonra 
müxtəlif etnosların yaşadığı bu ərazidə uzun illər qarşılıqlı 
etimada əsaslanan milli-mədəni və dini münasibətlər siste-
mi formalaşmış, insanlar əmin-amanlıq şəraitində yaşamış, 
burada yüksək tolerantlıq mühiti hökm sürmüşdür. Bu əra-
zidə tarixən müxtəlif dinlər və etnoslar arasında tolerantlıq 
mədəniyyətinin indiyə kimi qorunub saxlanılmasında Azər-
baycan xalqının və islam dininin mühüm rolu olmuşdur. 
Azərbaycanda dini və milli tolerantlığın tarixən mövcud 
olduğunu və bu tolerantlığın indiyə kimi qorunub saxlanıl-
masında  Azərbaycan  xalqının  və  islam  dininin  misilsiz  rol 
oynadığını  vurğulayan  Azərbaycan  Respublikasının  prezi-
denti İ.Əliyev bu  ikri aşağıdakı kimi şərh edərək demişdir: 
“Tarixən dünya dinlərinin yayıldığı və dinc yanaşı fəaliy-
yət göstərdiyi qədim Azərbaycan torpağında yüz illərlə 
qarşılıqlı etimada və hörmətə əsaslanan mütərəqqi mil-
li-mədəni və dini münasibətlər sistemi formalaşmışdır. 
Diqqətəlayiq faktdır ki, ölkəmizdə həmişə yüksək tole-
rantlıq mühiti hökm sürmüş, heç vaxt milli və dini zəmin-
də ayrı-seçkilik və qarşıdurma halları baş verməmişdir. 
Ayrı-ayrı etiqad və inanclara malik etnosların  əsrlərlə 
əmin-amanlıq  şəraitində yaşamasında, etnik-mədəni 
müxtəli liyin günümüzədək qorunub saxlanmasında 
Azərbaycan xalqının və İslam dininin misilsiz tarixi rolu 
danılmazdır.” (1.səh.3-4) 
Qeyd  edək  ki,  Azərbaycan  Respublikasının  prezidenti 
İ.Əliyevin  Azərbaycanda  dini  tolerantlıqla  bağlı  bu  ikirləri 
mövcud monoqra iyanın ana xəttini təşkil edir.
Digər tərəfdən kitabın yazılmasını zəruri edən amillər-
dən biri ölkəmiz müstəqillik qazandıqdan sonra son illərdə 
Azərbaycanın təşəbbüsü ilə din və mədəniyyətlə bağlı çox-
saylı beynəlxalq konfransların ölkəmizdə keçirilməsi və dini 

15
tolerantlıq sahəsində Azərbaycanın başqa ölkələr üçün nü-
munə olması, elmi-nəzəri və praktiki əhəmiyyət kəsb edən 
bu  konfranslarda  dini  tolerantlıqla  bağlı  yeni  müddəaların 
hazırlanıb təşviq edilməsi olmuşdur. Son illərdə respublika-
da keçirilən konfranslar, əsasən, aşağıdakı mövzuları əhatə 
etmişdir:
1.  «İslam sivilizasiyası Qafqazda»  mövzusunda  bey-
nəlxalq elmi-praktik konfrans (10 dekabr 1998).
2.  Azərbaycanda  fəaliyyət  göstərən  dini  icma  başçıları 
ilə ulu öndər H.Əliyevin geniş miqyaslı görüşü keçirilmişdir 
(16 noyabr 1999).
3.  «Demokratik cəmiyyətdə dinin və əqidənin rolu: 
terrorizm və ekstremizmə qarşı mübarizə yollarının 
araşdırılması» mövzusunda beynəlxalq elmi-praktik konf-
rans (10-11 oktyabr 2002).
4.  «Din və demokratiya: nəzəriyyə və təcrübə» möv-
zusunda beynəlxalq elmi-praktik konfrans (21 iyun 2004).
5.  «H.Əliyev və Azərbaycanda din siyasəti: gerçəklik-
lər və perspektivlər» mövzusunda beynəlxalq elmi-praktik 
konfrans (3-4 aprel 2007).
6.  «Dözümlülüyün və qarşılıqlı anlaşmanın inkişafında 
KİV-lərin  rolu»  mövzusunda  elmi-praktik  konfrans  (26-28 
aprel 2007).
7.  «Dinlərarası dialoq: qarşılıqlı anlaşmadan birgə 
əməkdaşlığa doğru» mövzusunda beynəlxalq elmi-praktik 
konfrans (6 noyabr 2009).
8.  «Sivilizasiyaların dialoqu: siyasi partiyaların 
rolu» mövzusunda beynəlxalq elmi-praktik konfrans (27-28 
sentyabr 2007).
9.  «Mədəniyyətlərarası dialoq – Avropa və onun 
qonşu regionlarında davamlı inkişafın və sülhün əsası-
dır» mövzusunda beynəlxalq elmi-praktik konfrans (2-3 de-
kabr 2008).

16
10.   «İslam mədəniyyəti və müasir dünyada dialoq» 
möv zusunda  beynəlxalq  elmi-praktik  konfrans  (30  aprel 
2009).
11. QMİ-nin  təşəbbüsü  ilə  Moskva  şəhərində  «MDB 
müsəlmanları millətlərarası  həmrəylik uğrunda»  adlı 
beynəlxalq konfrans (18 iyun 2009). 
12. Dünya dini liderlərinin Bakı sammiti (26 aprel 2010).
13. «Azərbaycan: Sivilizasiyalararası dialoqun keç-



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə