Səlahəddin Xəlilov Cavid fəlsəfəsi



Yüklə 463.65 Kb.
səhifə1/5
tarix15.05.2017
ölçüsü463.65 Kb.
  1   2   3   4   5
Səlahəddin Xəlilov
Cavid fəlsəfəsi

(2-ci kitab: klassik Şərq və müasirlik)

“Nurlar” nəşriyyatı
Bakı – 2009

Xəlilov S.S.

Cavid fəlsəfəsi (2-ci kitab: klassik Şərq və müasirlik). Bakı, “Nurlar” nəşriyyatı, 2009. – 128 s.

Kitab Şərq dünyasının bir sıra klassik və müasir nüma­yən­dələrinin ideya və təlimləri kontekstində Hüseyn Cavidin fəl­səfəsinə yeni bir baxışdır. Cavid öz yaradıcılığında Fəridəddin Əttar, İbn Ərəbi kimi görkəmli sufi mütəfəkkirlərinin ənənələrini yaşatmaqla yanaşı, Cəmaləddin Əfqani, Cübran Xəlil Cübran, Məhəmməd İqbal kimi dövrünün mütərəqqi düşüncəli şəxsiy­yət­lərini də narahat edən ümumbəşəri problemlərə bədii təfəkkürün işığında baxmağa çalışmış, eyni zamanda, Mirzə Ələkbər Sabir, Cəfər Cabbarlı kimi milli-mənəvi dəyərləri qoruyub saxlamağa və inkişaf etdirməyə xidmət etmişdir.

Müəllifin Cavidin fəlsəfi baxışlarının tədqiqinə yönəlmiş bu ikinci kitabı cavidşünaslar, fəlsəfə tədqiqatçıları, tələbələr və geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur.

ISBN
© S.Xəlilov, 2009



Ön söz
1982-ci ildə Cavidin 100 illik yubileyi bütün ölkə miq­­yasında təntənəli surətdə qeyd olundu. Cavidin belə geniş planda anılması ictimai həyatın ritmində, mədəniy­yətimizin ab-ha­vasında da özünü göstərirdi. Cavidin ruhu bizimlə idi. Və biz də özümüzü bu aurada Ca­vid­lə bərabər hiss edirdik. O vaxt Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyevin səy­ləri ilə Cavidin nəşinin uzaq Sibirdən vətənə qaytarılması bu ab-havanı xüsusilə güc­lən­dirmişdi.

Baza təhsilimə görə fizik olmağıma baxmayaraq, ədə­biyyatla müntəzəm surətdə maraqlanan bir şəxs kimi, mən də bu yubiley dalğalarında gələn ab-havaya biganə qala bil­mədim və oxuyub təsirləndiyim «İblis» əsəri haq­qında bir esse yazdım. Sonrakı illərdə «İblis» əsəri haqqında ədə­bi tənqiddə mövcud olan tamamilə fərqli, bəzən hətta bir-birinə zidd fikirlərlə tanış oldum və bu məsələyə ay­dınlıq gətirmək üçün ona fəlsəfi müstəvidə yanaşmaq qərarına gəldim. Çünki ədəbi mübahisələrin çoxu əslində əsərin ideyası ilə, müəllifin çıxış etdiyi fəlsəfi platforma ilə əlaqədar idi. Bəzən mübahisələr Cavidin «İblis» pyesinin hüdudlarından kənara çıxır və bütövlükdə fəlsəfi və ədəbi-bədii fikir tarixində Xeyir və Şər, Allah-İnsan-İblis münasi­bət­lərinin aydınlaşdırılması ətrafında gedirdi.

«“İblis”də fəlsəfi motivlər» adlandırdığım bu əsər «Yazıçı» nəşriyyatında 1988-ci ilin planına daxil edildi. La­kin elə həmin illərdə Mərkəzdən gələn Yenidənqurma və aşkarlıq xətti məndə əsərə yenidən qayıtmaq ehtiyacı ya­ratdı: «Ola bilsin ki, tədqiqatımda və mövqeyimdə mark­sizm fəlsəfəsinin təsiri vardır», – fikrilə kitabı nəşriyyatdan geri götürdüm (o vaxt artıq kitab nəşrə tam hazır idi – görkəmli tənqidçi Yaşar Qarayev kitabı redaktə etmiş və ön söz yazmışdı) və üzərində yenidən işləmək qərarına gəldim. Lakin illər ötdü, doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi və da­ha sonra təhsil quruculuğu sahəsindəki işlərimlə əlaqədar olaraq mən bu əsərə qayıtmağa vaxt tapmadım. Nəhayət, 1996-cı ildə heç bir dəyişiklik olmadan onu «Qanun» nəş­riy­yatında çap etdirdim. Lakin Cavidin fəlsəfi baxış­la­rını tədqiq etmək mənim gələcək planlarım sırasına daxil oldu­ğun­dan, əsərin adını «Cavid fəlsəfəsi – I kitab» qoydum. O ha­disədən yenə illər keçməsinə baxmayaraq, ikinci kitab üzə­rində işləyə bilmədim. 2001-ci ildə çox vaxt tamamilə fərqli tərəflər kimi qarşı-qarşıya qoyulan Cavid və Cabbarlı yaradıcılığı arasında ümumi cəhətlərin araşdırılmasına həsr etdiyim «Cavid və Cabbarlı. Müxtəlifliyin vəhdəti» adlı ki­ta­bımı tamamlayıb nəşr etdirdim. Lakin bu, Cavid fəl­sə­fə­si­nə dair ikinci kitab deyildi. Sonralar mən Cavid yaradı­cı­lı­ğına Fəridəddin Əttarın, İbn Ərəbinin, Cübran Xəlil Cübra­nın və Şərq dünyasının digər görkəmli filosoflarının ideya və təlimləri kontekstində bir daha qayıtdım və nəhayət, Cavid fəlsəfəsinə dair ikinci kitabı hazırlamaq qərarına gəl­dim. Lakin bu, bizim Cavid yaradıcılığının fəlsəfi məz­munu barədə tədqiqatımızda ancaq növbəti mərhələdir və nə vaxt­sa 3-cü kitabın da hazırlanacağına ümid edirəm.
Cavid yaradıcılığı və milli fəlsəfi fikir
Hüseyn Cavid yaradıcılığının ideya istiqamətini və fəl­səfi qayəsini düzgün dəyərləndirə bilmək üçün öncə döv­rün siyasi, sosial-mədəni mənzərəsini nəzərdən keçirmək, daha sonra isə həmin dövrün dəyərləndirilməsi üçün Azər­bay­canda neçə əsrlərdən bəri davam edən və az-çox dərə­cədə şüurlarda iz qoymuş fəlsəfi fikir ənənələrini yada sal­maq tələb olunur.

Təsəvvüf fəlsəfəsinə görə insanın kamilləşmə yolu heç də kəsilməz proses olmayıb, bir sıra hal və məqamlarla pillələnir. Düzdür, müxtəlif təlimlərdə pillələrin sayı fərqli göstərilir, amma əsas olan budur ki, kamillik yolu çoxpilləli və diskret olduğundan, onu birnəfəsə qət etmək istəyi sa­də­lövhlükdür. Hansı isə mənəvi qata yüksəldikdən sonra bir müddət burada lövbər salıb qərarlaşmaq lazım gəlir. Növ­bəti qata yüksəlişin uğurlu olması əvvəlki qatda nə dərəcə­də möhkəm qərarlaşmaqdan asılıdır. Hansı isə kənar amil­lərin təsiri, aşağıların cazibəsi ilə sürüşüb düşəndə lap dibə yuvarlanmamaq üçün. Və nə qədər ki, zirvə qət edilmə­miş­dir, sürüşmək təhlükəsi həmişə qalır. Zirvədə isə xarici təsir sıfıra enir, ona görə yox ki, aşağıların cazibəsi daha təsir etmir. Ona görə ki, cismani kütlə sıfır olduğundan hasil də sıfır olur.

Milli əhval və milli məfkurə də buna bənzər inkişaf yolu keçir. Lakin burada xarici amillər, beynəlxalq vəziyyət və s. bu kimi əlavə cəhətlər də olduğundan millətin aşağı pillələrə eniş «şansı» daha böyükdür. Və bir millət olaraq mədəni-mənəvi yüksəlişin növbəti qatına qalxmaq daha bö­yük əzm və milli təşkilatlanma deyilən əlavə şərt tələb edir. Milli ruhun daşıyıcıları olan ayrı-ayrı şəxslərin dü­şün­cə, hə­yat tərzi və fəaliyyət prinsiplərini bütün millətin malı edə bil­mək üçün, milli-ictimai şüurun seçilmişlərin örnəyi, nü­mu­nəsi ilə formalaşdırılması üçün milli-siyasi iradənin də bu istiqamətə yönəldilməsi tələb olunur.

Siyasi iradə (dövlətin yeritdiyi ideoloji xətt) milli zi­yalı məfkurəsi ilə üst-üstə düşdükdə milli inkişaf təşkilat­lan­mış surətdə həyata keçir və milli-ictimai şüurun intibahı təbəddülatlarsız ötüşür. Əks təqdirdə, yəni siyasi iradə milli ruhu ifadə etmirsə və onunla müəyyən bucaq altında kəsi­şirsə ziddiyyətlər və onların pozitiv həlli üçün mübarizə qa­çılmazdır. Siyasi iradə milli ruhun və milli maraqların əley­hinə işləyirsə, onda sosial-mədəni mübarizədən daha çox, siyasi mübarizəyə ehtiyac yaranır.

İstənilən halda bütün bu ziddiyyətlər milli intibahın, inkişafın ziyanınadır və ictimai şüurun yüksəlişinə mane olur. Dövlət siyasətinin düzgün qurulmaması və nəticə eti­barı ilə dövlət maşınının milli ruha qarşı işləməsi isə elə bir xüsusi haldır ki, bu zaman millət tədricən ruhsuzlaşır və amorf kütləyə çevrilir. Milli ruhun inkişafı sahəsində neçə illər, əsrlər ərzində əldə olunmuş uğurlar, fəlsəfi təməl və mədəni-mənəvi meyarlar sistemi isə «oyundankənar vəziy­yət»ə düşür, tarixdə qalır, kitablarda, mahnılarda yaşayır. Millətin virtual varlığı... Ruhun bədəndən ayrılması. Hətta tarixdə qalmış virtual varlığın özü də sıxışdırılır və bu za­man ən aktiv düşüncə də ruhsuzlaşmış bədən, kütlə olur. Belə ki, kütləni manipulyasiya edənlər onu (millətin sur­ro­qatını) millət əvəzinə təqdim edə bilmək üçün milli ruhu (millətin əslini) tarixi fakt və mədəni hadisə kimi də giz­lətmək zorunda qalırlar. Kütlə isə modern qiyafətə salınır və özündən müştəbeh bir hala gətirilir. Yeri gəlmişkən Ç.Ayt­matovun «manqurtluq» konsepsiyası da analoji si­tu­asiyanı ifadə edir. Bu cür siyasət əsasən imperiyalara xas olur. «Milli dövlət» qiyafətində antimilli siyasət aparıl­ması isə tarixdə çox az rast gəlinən, əsasən Şərq ölkələrində tə­sadüf olunan xüsusi, spesifik bir haldır. Belə hallarda küt­lə­ləş­miş xalqın simasında millət təsəvvürü yaratmaq üçün küt­ləyə milli ruhun görüntülərini və rəngini xatırladan libas geyindirirlər.

Azərbaycan xalqının da tarixində milli-mənəvi yük­səliş və eniş məqamları çox olub. Millətsizləşmə dövrünə ən bariz misal repressiya illəri (30-cu illər) və bütövlükdə sta­li­nizm hesab oluna bilər. XX əsrdə Azərbaycanda millət­ləşmə və millətsizləşmə istiqamətindəki proseslər ya za­man­ca bir-birini əvəz etmiş, ya da eyni vaxtda baş verməklə sosial interferensiyaya səbəb olmuşdur.

Biz Cavid irsinin taleyini araşdırarkən yalnız onun öz yaradıcılıq illərində ideya-siyasi durumun təhlili ilə kifayət­lənə bilmərik. Baxmayaraq ki, həmin dövrün səciyyəsi qis­mən şairin özü tərəfindən verilmişdir, bizcə bu, yetərli de­yil­dir. H.Cavidin məqalələrinin birində Cavad əfəndinin adı ilə təqdim edilən şeirdə deyilir:
Göylər bizə işıq deyil, yıldırımlar saçırdı,

Günəş, yağmur, sular bizdən qaçırdı.1
Bu şeir bizim milli faciələrimizi ifadə etmək baxı­mın­dan çox əlamətdardır:
Quran nədir, anlamazdıq, vətən nədir, bilməzdik,

Qarşımızda yetimlərin göz yaşını silməzdik,

Ağlanacaq bir hal idi, özümüzdə görürdük,

Dilimizin, dinimizin getməsinə gülürdük. 2
Bu şeir nəinki bolşevik inqilabından əvvəl, Rusiya im­­pe­riyasının əsarəti altında, savadsızlıq dövründə, həm də inqilabdan sonrakı illər üçün çox aktual idi. Təəssüflər ol­sun ki, «dilimizin, dinimizin getməsinə» gülənlər sonrakı dövr­lərdə də üstünlük təşkil etmişlər. H.Cavid məhz bu şə­raitdə yazıb-yaradır və faciələrimizə gülməyi və ya ağ­la­mağı deyil, düşünməyi və çıxış yolu aramağı, hərəkətə gəl­mə­yi tərənnüm edirdi.

Cavid yaradıcılığının caviddənsonrakı taleyi yenə də həmin dövrlərdə siyasi-ideoloji vəziyyətlə şərtlənir.

Yönü birmənalı şəkildə dəyərləndirilə bilməyən belə mü­rəkkəb, ziddiyyətli dövrlərdən biri də «müharibədən son­­rakı dövr» idi.

Bu mərhələdə, bir tərəfdən, iqtisadiyyatın bərpası və sosial-mədəni inkişaf getsə də, digər tərəfdən, antimilli si­ya­sət və milli məfkurənin itirilməsi prosesi davam edirdi. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində böyük mədəni-mə­nə­vi yüksəliş keçən və milli yetkinlik mərtəbəsinə qə­dəm qo­yan xalqımız, bolşevik inqilabından sonra, qalxmış olduğu milli-fəlsəfi fikir və məfkurə səviyyəsindən kosmo­polit sin­kretizm qatına endirilməyə başladı. Bir tərəfdən küt­ləvi savadlanma, elm, təhsil və incəsənətin inkişaf etdi­ril­məsi, di­gər tərəfdən milli müəyyənliyin hər hansı təzahü­rünün ara­dan qaldırılması və bunun üçün təbii ki, milli-fəl­səfi fikrin də qarşısının alınması – bu dövrü səciyyələndirən əsas hadisələr idi.

Düzdür, bu dövrdə aşkar repressiyalar yox idi, çünki artıq məfkurələr kifayət qədər qəlibə salınmışdı və yeni nəsil elmi metodlar, «elmilik» tələbləri ilə sərbəst düşüncə, yaradıcı təfəkkür imkanlarından məhrum edilmişdi. İdeoloji və metodoloji normativlər beyinlərdə o dərəcədə dərin iz salmışdı ki, bu normalardan, standartlardan kənara çıxan hər hansı sərbəst düşüncə və mühakimə qeyri-elmi hesab edilirdi. Sosializm realizmi artıq ədəbiyyatda da romantizmi sıxışdırmış, ədəbi-bədii yaradıcılıq özü də xeyli dərəcədə çər­çivələnmişdi. Belə bir şəraitdə ədəbi tənqid və ədəbiy­yatşünaslıq sahələrində emosiyaya, təxəyyülə, romantizmə meyl açıq-aşkar təqib olunur, elmilikdən uzaqlaşmaq kimi dəyərləndirilirdi.

Stalinizm dövrü başa çatsa da və repressiya qurban­ları rəsmən bəraət alsalar da, romantizmin bayraqdarı olan Hüseyn Cavid hələ uzun müddət ədəbiyyata və teatra qa­yı­da bilmədi. Çünki ayrı-ayrı şəxslərə aid olan cismani re­pres­­siyanın aradan götürülməsinə baxmayaraq, romantizmə qarşı repressiya hələ yaşayırdı. Çünki romantizm sadəcə ədəbi-bədii metod olmayıb, həm də milli ruhun daşıyıcısı və ifadəçisi idi.

Təəssüf ki, Cavid fəlsəfəsi hələ indiyədək kifayət qə­dər açılmadığından və ya məsələyə bəsit yanaşanlar yazıl­mış olanları mənimsəyə bilmədiklərindən, Cavidin əsərləri hələ də sovet dövründən qalma şablonlar, stereotiplər çərçi­və­sində araşdırılır. Ədəbi tənqid mövzuya əsasən ədəbi-bədii prinsiplər mövqeyindən yanaşır, məlum metodların təsnifatına istinad edir. Bəziləri Cavidin dünyagörüşündən gələn cəhətləri sadəcə romantizmin xüsusiyyəti kimi təqdim etməyə çalışırlar. Halbuki, ideya metoddan iləri gəlmir, me­tod ideyanın daha optimal ifadəsi üçün seçilir.1 Ədəbiy­yatşünaslıq üçün belə yanaşmalar, bəlkə də yetərlidir. Lakin Cavidi «fəlsəfə» adı altında tədqiq edənlər də, təəssüf ki, şairin fəlsəfəsini ya duya bilmir, ya da aça bilmirlər. Rəsmi fəlsəfə üçün ən acınacaqlısı da budur ki, Cavid yaradıcılığı fəlsəfi yöndə az-çox dərəcədə məhz ədəbiyyatşünaslar tərə­findən araşdırılmışdır. Məsud Əlioğlu, Yaşar Qarayev kimi tənqidçilər şairin ruhunu düzgün duya bildikləri üçün, fəl­sə­fi qata da nüfuz edə bilmişlər və onların apardığı təhlillər Cavid fəlsəfəsinin bütöv bir sistem kimi inşa edilməsinə xid­mət edən qiymətli materiallardır. Lakin, təəssüf ki, bu sözləri Cavid yaradıcılığının tədqiqinə qoşulan sonrakı nəs­lin nümayəndələri, xüsusən gənclər haqqında demək müm­kün deyil, – Azər Turanın esse səciyyəli gözəl bir əsərini2 istisna etməklə. O da məhz esse olduğuna görə daha çox təəssüratdan doğmuşdur və köklü fəlsəfi tədqiqat üçün baza ola bilmir.

Bu sahədəki tədqiqatlar əsasən eninə inkişaf edir, informativ materiallar, səthi yanaşmalar üstünlük təş­kil edir. Xüsusən «dissertasiya janrı» əsasən başqa məq­sə­də xidmət etdiyinə görə, cavidşünaslığın səthiləşməsinə gə­tirib çıxarır. Əlbəttə, eninə genişlənmə də elmin mühüm şərt­lərindən biridir. Yəni təfərrüatlara gedilməsi, Cavidin sə­­nət dünyasında bütün guşələrin, künc-bucağın işıqlandı­rıl­­ması da görülməli işdir. Lakin bunların ideya dünyasına aidiyyəti yoxdur və bu cür tədqiqatlar xarakterinə və səviy­yəsinə görə fərqləndirilməlidir.

Bu məqamda elmi yanaşma ilə fəlsəfi yanaşmanın fərqi bir daha üzə çıxır. Görünür, mə­sələyə məhz fəlsəfi baxımdan yanaşmaq üçün təfərrüatların fövqünə qalxmaq, ideyanı hadisə kontekstindən ayıraraq ma­hiyyətlər və ideyalar dünyasının öz kontekstində nəzər­dən keçirmək tələb olunur.

Bizə elə gəlir ki, cavidşünaslıqda artıq ideya səviy­yə­sinə qalxmaq məqamı çatmışdır. Ona görə də, Azər­bay­ca­nın böyük söz və fikir ustadlarının, görkəmli tənqidçilərinin dönə-dönə müraciət etdiyi Cavid yaradıcılığı kimlərinsə elmi ad alması, yubileylər dalğasında növbətçi konfranslar keçirməsi və kitablar çap etdirməsi üçün bir vasitə ola bilməz. Bu sa­hədə filosoflar və ədəbiyyatşünasların ən yüksək səviyyədə konsolidasiyası tələb olunur.

Digər tərəfdən rəsmi bölgüyə görə fəlsəfə və ədəbiy­yat sahələrində çalışan və müvafiq indekslər üzrə disser­tasiya işləri yazan şəxslər özlərini sanki başqa cəbhənin adam­larından xəbərsiz kimi aparırlar. Eyni bir ədəbi-bədii yaradıcılıq faktını araşdıran ədəbiyyatçılar öz təhlillərində fəlsəfəçilərə və fəlsəfəçilər də ədəbiyyatçılara müraciət et­mir­lər. Guya fəlsəfi yöndən tədqiqat aparan bir sıra elmi işçilər bəzən özlərini elə aparırlar ki, sanki məsələnin fəlsəfi qatında olduqlarından ədəbi tənqiddəki məlum araşdırma­lara ehtiyac duymurlarmış. Halbuki, böyük ədəbiyyatşünas alimlərin ədəbi-tənqidi irsində fəlsəfi məsələlərin araşdırıl­ma­sı geniş yer tutur. Bu gün cavidşünaslıq elə bir mə­qam­dadır ki, bu barədə sıravi fəlsəfəçinin və ya ədəbiy­yat­şünasın dərslik səviyyəsində məlum olan fəlsəfi və estetik stereotiplər mövqeyindən yazdıqları çox bəsit görünür. Bu mövzuya yeni müraciət edənlərdən və dissertasiya ya­zan­lardan isə öz araşdırmalarını ilk növbədə klassik tədqiqatlar üzərində qurmaları tələb olunmalıdır; daha hər dəfə yenidən velosiped icad etmək və ya olanı da təhrif etmək yox!

Cavidin hər bir əsəri haqqında təfsilatlı mətnlər ya­zan, bədii əsərin məzmununu «sadə dildə» yenidən nəql edən icmalçı müəlliflərdən fərqli olaraq, Yaşar Qarayev və Məsud Əlioğlu bir tənqidçi kimi hər hansı bir bədii əsərin təhlilini verməklə kifayətlənmirlər, – onları məhz ideya ma­raq­landırır ki, bu da artıq fəlsəfənin predmetinə aiddir.

Cavid – filosof şairdir. Onun haqqında, demək olar ki, ən tutarlı tənqidçilərimiz söz deyiblər. Məsud Əlioğlu və Yaşar Qarayev Cavid poeziyasının fəlsəfi aspektlərini də xeyli dərəcədə işıqlandırmış, bu sahədə olduqca dəyərli təd­qiqatlar aparmışlar. Bu qədər tədqiqatın üstündən orta sə­viy­yəli ədəbiyyatşünaslar «…elə yazır(lar – S.X.) ki, sanki ədəbiyyatımızın bu əzabkeş dahisi haqqında cildlərlə təd­qi­qatlar, saysız-hesabsız məqalələr qələmə alınmayıb­dır».1

Mən bu yerdə konkret misallar çəkməyərək, fikrimi Yaşar Qarayevin ümumiləşmiş şəkildə çox gözəl ifadə etdi­yi aşağıdakı sözlərlə tamamlamaq istərdim: «Belə estetik mövqe Cavid şeirinə də ucada, zirvədə durub baxmağı, ona zirvədə təhlil və qiymət verməyi nəzərdə tutur: həyatın di­bin­dən, zirzəmi və mətbəx pəncərəsindən Cavid görün­mür».2


Cavidin poeziyasında əsas fəlsəfi məsələlər və onlara ənənəvi münasibət
Cavidin qaldırdığı fəlsəfi məsələlərin çoxu Məsud Əlioğlunun «Hüseyn Cavidin romantizmi» kitabında xüsusi başlıqlar şəklində verilmişdir: «Xəyal və həqiqət», «İdeal və varlıq», «Məhəbbət və din», «Ağıl və qəlb». Bundan əla­və, bizim «“İblis”də fəlsəfi motivlər» kitabında təhlil etdi­yi­miz «Həqiqət və güc», «İnsan, dünya, Allah» problemləri də artıq müəyyən dərəcədə işıqlandırılmışdır.

Məsud Əlioğlu Cavid yaradıcılığını təhlil edərkən kök­­lərə gedir, sanki milli ədəbiyyatımızda bədii vasi­tə­lər­lə ifadə olunmuş fəlsəfi fikrin qaynaqlarını axtarır. Onun Ca­vid­dən bəhs etməsi heç də təsadüfi deyildir. Cavidə həsr etdiyi tədqiqatlardan birində o məhz fəlsəfi motivlər axtar­dığını gizlətmir. Cavid poe­ziyası timsalında o, ideal və var­lıq problemini araşdırır və bununla əlaqədar Hegelin «Tarix fəlsəfəsi» əsərinə müraciət edir. O dövrdə ancaq marksizm-leninizm klassikləri ilə kifa­yət­lə­nən rəsmi fəlsəfə profes­sorlarından fərqli olaraq Məsud Əlioğlu «ideal» problemini idea­liz­min ən böyük nümayəndəsi Hegelin təqdimatı kon­teks­tində araşdırır. Cavid yaradıcılığını tədqiq edən müəllif yazır: «Şairə görə bəşər həyatı yaşayışı gözəlləşdirmək üçün yaranmışdır. Gözəl olan bir şey isə yüksəkdir, ülvidir, real varlıq isə bu səviyyəyə qalxmamışdır. Demək, böyük ideal ülviyyətə, gözəlliyə yüksəlmək üçündür».1

Müəllif Cavidin idealist mövqedə durduğunu gizlət­mir. Lakin bunu o dövrün tələblərinə uyğun olaraq tənqid eləmək fikrinə də düşmür. Çünki özü də həmin mövqedən çıxış edir: «H.Cavidin həyatın mənasını, yaşayışın məğzini, maddi real aləmin cövhərini, mənəvi-ruhi aləmini daim pak və gözəl, fərəh dolu hisslərlə coşub-daşan bir səviyyədə gör­məyi arzulaması qüdrətli və böyük insan idealının real aləmdəki fənalıqlara qələbə çalacağına bəslədiyi tükənməz inamını bildirir, ifadə edir».1 Bu özünü onun «Sən nəsən? Kimsən?» şeirinə münasibətdə də göstərir: «Fəlsəfi-idealist məzmunda yazılmış bu şeirdə H.Cavidi mütəfəkkir sənətkar olaraq düşündürən, onun mənəvi aləmini məşğul edən ixti­şaşlı və böhranlı fikirlərin təbliği mühüm yer tutur. Şair bu əsərində, hər şeydən əvvəl, özünü dərk etməyə çalışır; qəl­bi­ni didən və dilləndirən suallara cavab axtarır…»2

Belə bir cəhət də xüsusi vurğulanmalıdır ki, kommu­nist ideologiyasından xilas olmağımıza baxmayaraq, müasir dövrdə müxtəlif Qərb fəlsəfi cərəyanlarının təsiri altına dü­şərək millilikdən uzaqlaşmaq halları geniş yayılmışdır. Xü­susilə gənclər arasında nıtsşeçiliyin və postmodernizmin mahiyyətinə varmadan yayılması halları narahatlıq doğurur. Marksist ateizmin buxovlarından yenicə çıxdığımız bir vaxt­da nitsşeçi ateizmin təsiri altına düşənlər, insanı sinfi mü­barizə məngənəsindən çıxardıqdan sonra onu heyvani nəfs qəlibinə salmağa çalışanlar, bir sözlə, sanki milli məf­kurə boşluğu şəraitində yeni-yeni yabançı məfkurələrə pə­nah aparanlar getdikcə çoxalır.

Nitsşeçiliyin, freydizmin təsiri altında insanın xislə­tin­də iblislik və canavarlıq axtaranlar, təəssüf ki, böyük klas­siklərimizin yaradıcılığına da bu nöqteyi-nəzərdən ya­naşırlar. Bu gün H.Cavidin «İblis» əsərinin də məhz həmin mövqeyin təsiri altında şərh edilməsi geniş yayılmışdır. Təəssüfləndirici haldır ki, H.Cavid yaradıcılığı haqqında yazanların bir çoxu həmin incə məqamda insanın ali mis­siyasından çıxış edə bilmirlər və nəticədə müəllif mövqeyi də təhrif olunur. Onlar üçün «iblisin məhz insan xislətində olması» o dərəcədə «aydındır» ki, xüsusi tədqiqata və geniş mü­zakirəyə heç ehtiyac da duymurlar. Bizdə narahatlıq ya­radan odur ki, bu cür mübahisəli bir mövqe niyə belə əminliklə qəbul olunur? Bunun səbəbini ancaq nitsşeçiliyin dəbə minməsindəmi, yoxsa fikir tənbəlliyindəmi axtarmaq lazımdır? Çünki belə sadə izah «İblis»in son teatr qoyu­luşundakı recissor versiyası ilə də, adi şüur səviyyəsindəki təsəvvürlərlə də üst-üstə düşür. Görünür, gənclərimiz Cavi­di daha dərindən başa düşmək üçün Məsud Əlioğlunun, Yaşar Qarayevin müvafiq şərhlərini və bu sətirlərin müəl­lifinin «“İblis”də fəlsəfi motivlər» əsərindəki hərtərəfli təh­lili ya mənimsəyə bilmir, ya da sadəcə oxumurlar.

Düzdür, M.Əlioğlunun «İblis»ə həsr olunmuş məqa­lə­lərində insanın xisləti ilə əlaqədar ziddiyyətli fikirlərə də rast gəlmək mümkündür. Yəni tənqidçi özü də tərəddüd edir və bəzən ədəbiyyatda hakim olan nöqteyi-nəzərlərə gü­zəştə gedir. Görünür, «iblislik insanın xislətində deyilsə, bəs haradadır?» sualına birmənalı cavab tapmaqda çətinlik çəkir. Yeri gəlmişkən, mən «“İblis”də fəlsəfi motivlər» əsə­rində insanın xisləti ilə əlaqədar mühakimələrə görə M.C.Cəfərov, Ə.İbadoğlu, M.Məmmədov, Ə.İsmayılov və s.-lə yanaşı, M.Əlioğlunun da müvafiq fikirlərini tənqid etmişdim. Sonralar onun «Hüseyn Cavidin romantizmi» ki­tabını və digər əsərlərini bir də oxuyarkən əmin oldum ki, M.Əlioğlunun insan xisləti ilə əlaqədar şəxsi düşüncələri daha nikbin və birmənalıdır. İnsan böyük ideallar üçün, yer üzündə haqqı, ədaləti təmsil etmək üçün yaranmışdır. Müəl­lif «Ağıl və qəlb» məqaləsində yazır: «Arif dərk etməmiş deyildir ki, zülmət və fənalıq rəmzi İblis, insan qəlbində xe­yirxahlıq nurunu alovlandırmağa qadir deyildir. İşıqlı və nəcib hissiyyat mayası və xisləti təmiz cövhərdən nəşət edə bilər… Ağıllı mühakimələri, həqiqətə bəslədiyi təmiz etiqa­dı sayəsində isbat edir ki, nur ancaq işıq «içərisindən» şölə saça bilər («Mən nura fəqət talibim, atəş nəmə lazım!?»).1

Bizcə, «iblis insanın içindədir» qənaətinin dərin kök atmasına ancaq bir obyektiv səbəb ola bilər. Bu da ondan ibarətdir ki, iblisanəlik həqiqətən müəyyən insanların ca­nına, qanına keçir. Və bu naqis cəhətlər, xüsusiyyətlər hə­min insanların vasitəsilə genetik olaraq da yeni nəslə ötü­rülür. Yəni naqis ictimai mühit doğuluşdan bu cür köklən­miş insanlar üçün bir növ münbit mühit olur, burada onlar özlərini «suda balıq kimi» hiss edirlər.

Onların mühüm arqumentlərindən biri də budur ki, əsərin özündə ya iblisin dili ilə, ya da başqa situasiyalarda bütün fəlakətlərə insanların özlərinin bais olması haqqında eyhamlar vardır və bu da «İblis insanın içindədir» fikrinə haqq verilirmiş kimi görünür.

Bəs onda biz nəyə görə bu tezisi heç cür qəbul etmək istəmirik?! Çünki biz «insanlar» və İnsan arasındakı fərqi nəzərə alırıq. Ümumiyyətlə, İnsan bəşəriyyətin, insanlığın rəm­zi olan insandır. Gerçək həyatda insanlar arasında xə­bis­lər də vardır və hətta onlar daha çoxdurlar. Lakin yer üzərində hələ bircə nəfər də olsa iblisə uymamış, saf, təmiz qəlbli bir insan tapmaq mümkündürsə, «insan» ümumisini iblisanəliklə damğalamaq olmaz. Deməli, bu cəhət insanın mahiyyətindən irəli gəlmir və insanlığı səciyyələndirmir; insan bu xəstəliyə hardansa başqa bir mənbədən yolux­muş­dur. Qurani Kərimdə bu məsələ çox aydın şəkildə işıqlan­dırılır və göstərilir ki, iblis əlbəttə, insanların qəlbinə yol tapa bilər, amma yalnız o insanların ki, onların qəlbində müqəddəslik duyğusu, Allah eşqi yoxdur. Allah eşqi olan yerə iblis yaxın düşə bilməz.

Görünür, insanın xislətini iblisanəliklə bağlamağa ça­lışanlar, sadəcə olaraq, Allahın varlığını unudurlar. Biz ona görə bu ideyanı nitsşeçiliklə, «Allah ölmüşdür» deyənlərlə əlaqələndiririk ki, doğurdan da, Allah olmayan yerdə – Allah duyğusu olmayan qəlbdə iblis üçün böyük meydan açılır. Amma H.Cavidin məqsədi də elə bundan ibarətdir ki, insanları ilahi eşqə, müqəddəslik duyğusuna səsləsin və bununla da, insanı naqis mühitin fövqünə qaldırsın; insan nə öz içərisində, nə də mühitində, cəmiyyətdə iblisə yer qoymasın.

Əlbəttə, Cavidin bu ideyasının sosial-siyasi müstəvidə davamı belə bir sualın cavabını tələb edir ki, ictimai mühit hansı qrup insanların əli ilə formalaşmışdır. Yəni hakimiy­yət kimin əlindədir?.. İnsanlar fərqli olduğu üçün ictimai mühitin, cəmiyyətin iblisanə rol oynaması, yoxsa əksinə, insan ruhunun sağlamlığını təmin etməsi, təbiətən naqis insanları da düz yola sövq etməsi alternativi ortaya çıxır. Yəni hakim ictimai mühit qaranlığın, iblisanəliyin timsalı olduğu kimi, prinsipcə işığın, ilahi ruhun da timsalı ola bi­lər. İblis – Allah dilemmasının insan müstəvisindən cə­miy­yət müstəvisinə keçirilməsi, iki cür insan arasındakı müba­rizənin son nəticədə siyasi müstəviyə keçirilməsini tələb edir. Nizaminin «xoşbəxtlər ölkəsi» utopik fikrin məhsulu idi. Caviddə isə iblislə mübarizənin siyasi sonucu qafasında özünüdərk mücadiləsi gedən Ariflə əlində silah tutan El­xa­nın birliyi perspektivində iblisdən azad olmuş real icti­mai mühitin konturları görünür. «“İblis”də fəlsəfi motivlər» əsəri də məhz bu ideyanın açılışına xidmət edir. «İblis in­sa­nın xislətindədir» tezisindən çıxış edən və bununla da bütün günahları hakim ictimai mühitdə deyil, ümumiyyətlə insan­da, onun təbiətində axtaranlar isə əsərin bu əsas ideyasını, təbii ki, anlaya bilməzlər. Onlar Cavidin ənənəvi Şərq dün­ya­görüşündən bir pillə yüksəyə qalxaraq fəlsəfi problemi ictimai-siyasi gerçəklik müstəvisinə necə proyek­siya etdi­yi­ni, F.Əttar və İbn Ərəbi ənənələrini yaşatmaqla yanaşı, eyni zamanda, M.Ə.Sabirlə necə qovuşduğunu görə bilməzlər. Məhz buna görə də, Cavid və Sabir paraleli bu gün də çox­larına təəccüblü görünür.
* * *
Cavid yaradıcılığının xüsusiyyətlərindən biri budur ki, ayrı-ayrı obrazların dilindən söylənən fGikirlər müəllif ideyasının açılması üçün bir vasitədir. Dramaturgiya janrı Cavidə öz daxilindəki fikir plüralizmini, bəzən hətta bir-birini inkar edən mövqeləri ifadə etmək və seçim imkanını oxucunun ixtiyarına buraxmaq imkanı vermişdir. Məhz müx­təlif mövqelərdə duran obrazların dili ilə verilən fikirlər oxucuya hazır bir konsepsiya son nəticə deyil, fikirlərin, ideyaların mücadiləsi ilə tanış olmaq, müxtəlif fəlsəfi təlim­lərin necə bir-birini rədd etdiyinin və necə ustalıqla bir araya gətirildiyinin şahidi olmaq şansı verir.

«İblis» bu cür kontrastlı fikirlərlə zəngin olduğundan, burada müəllif mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi xüsusi təd­qiqat tələb edir.

«Peyğəmbər» əsərinin də öz spesifikası var. Burada Cavid ənənəvi islam tarixindən kənara çıxaraq, kitabın pey­ğəmbərə nazil ol­masını fərqli yozumda şərh edir. Klassik islam baxışlarına görə, kitabın ayələri Allah kəlamı olaraq ayrı-ayrı vaxtlarda, vəhy məqamlarında mələk (Cəbrayıl) vasitəsilə çatdırılır. İslama görə mələk əsasən icraçıdır və o, öz mülahizələrini, istəklərini deyil, Allahın tapşırıqlarını ye­ri­nə yetirir. Cəbrayıl isə xüsusi statuslu mələk olmaqla Haqdan gələn ayələri çatdırır.

Caviddə isə mələk da­ha çox dərəcədə qədim yunan ilahələrini xatırladır. Peyğəmbərə görünən və guya kənar­dan pey­da olan mələk əslində onun öz içindən, əqli dün­ya­sından intixab edirmiş. Mələk özünü «şe‘rü-hikmət, zəka ilahəsi» kimi təqdim edir. Onun həmçinin «ulu dahilərin nədiməsi» ol­du­ğunu nəzərə alsaq, burada mələk daha çox dərəcədə ilham pərisini xatırladır. Və belə çı­xır ki, peyğəm­bərə «nazil olan» biliklər əslində onun ilham və yaradıcılıq mə­qamında öz da­xi­li dünyasından aldığı biliklərdir. «Mən sənin əqlinəm» ifadəsi bunu bir daha sübut edir.


Bən sənim, sən də bən, şaşırma, əvət

Bən sənin əqlinim, fəqət daim

Şu qiyafətlə zahir olmadayım.1
Əlbəttə, belə düşünmək olardı ki, Cavid müqəddəs ki­tabın ayələrini əqlin məhsulu ki­mi izah etməklə, onun ilahi mənşəyinə, «Allah kəlamı» olmasına alternativ bir şərh ve­rir. La­kin insanın əql evinin işıqlanması və onun özünə hələ yaranışdan bəxş edilmiş hikmət dün­yasına daxil olması özü də ancaq Allahın iradəsi ilə mümkündür. Çünki normalda «insana ruh haqqında çox az bilgi verilmişdir» (Qurani-Kə­rim 17/85). İnsanın yaranışı, uzaq keçmişi, gələcəyi, ölüm­dən sonrakı həyatı və s. ancaq Allaha bəllidir.

Cavid insanın kainatla, dünya ilə əlaqəsində görünən və görünməyən, adi şüur səviyyəsində qaranlıq qalan tə­rəfləri fərqləndirir və bu qaranlığı keçərək dünyanın ali, işıqlı mənasını dərk etmək üçün cəhd göstərməyə çağırır. İnsanın qəlbi Allah nuru ilə dolmayanda dünya da onun üçün qaranlıq qalır. Quranda deyildiyi kimi, «…Allah on­ların nurunu aldı və onları zülmət içində qoydu, onlar görə bilmədi» (Qurani-Kərim 2/17). Sadəcə olaraq Cavid poezi­ya­sında «qaranlıq», «gecə» məfhumlarının məcazi mənala­rını düzgün təsəvvür etmək lazımdır.

O, peyğəmbərin dili ilə deyir:
Gecə pək möhtəşəm… fəqət onu bən

Seyrə daldıqca sanki məhv olurum,

Qəlbim oynar da, çırpınır ruhum.

Anlamam şu ölçüsüz, şu dərin

Şu qaranlıq, çiçəkli pərdə niçin? 1
Yeri gəlmişkən, göylərin pərdəsi ilə bağlı Səməd Vur­ğun da çox gözəl demişdir:

Yerlərə baxıram, bağçalı-bağlı,

Göylərə baxıram qapısı bağlı.
Cavidə görə, bu bağlı qapılar, pərdələr, qaranlıqlar dün­yanın ilahi mənasını dərk et­mək üçün bir əngəldir. La­kin mələk bu idrak yolunun insanın öz qəlbindən keçdi­yinə işarə edir:

Onu dərk eyləmək qolay… Ancaq

Ver içindən gələn sədaya qulaq.1
Cavid dünyanın bu böyük anlamını, mənasını duy­maq üçün təkcə idrakın yetərli olmadığını, bunun üçün həm də əzm və iradə nümayiş etdirilməsinin, əngəllərin aradan götürülməsinin vacibliyini vurğulayırdı:
Şu siyah çarşaf ən böyük əngəl

Uça bilsəydim iştə ən əvvəl.

Onu yırtardı, parçalardı həmən

Qovuşardım o hüsnü-mütləqə bən. 2
Çarşafla əlaqədar Hüseyn Cavid XX əsrin əvvəllə­rin­də Azərbaycanda «qadın azadlığı» adı altında gedən pro­seslərə müraciət edərək yazır:
İnqilab iştə! Atıb çarşafı siz,

O siyah pərdəyi rədd eylədiniz.

Qeyd edərkən bunu tarix, ancaq

Bir fəzilət deyə alqışlayacaq.3
Əlbəttə, Cavid müasirlik tərəfdarı olan bir şəxs idi, lakin o, müasirləşməyi sadəcə libas dəyişmək kimi bəsit başa düşmürdü:
Sizi aldatmasın amma bu qürur,

Çarşaf atmaqla bitər sanma qüsur.

Çox beyinlər yenə həp pərdəlidir,

Mənəvi pərdəyi dəf etməlidir2.

* * *
Şərq fəlsəfəsində ənənəvi problemlərdən biri də əql ilə nəfs arasındakı ziddiyyətdir. Bunun təməlində də insanın cismani varlıq olaraq instinktiv istəklərə meyli və ruhi (ru­ha­ni) varlıq olaraq ali hisslərə və əqlə bağlılığıdır. İnsanın özünün ikili təbiəti onun bütün həyatı boyu davam edən mübarizələrin təməlində dayanır. Bədənə, onun ehtiyac­ları­na, istəklərinə qarşı çıxmaq ənənəsi hələ Platondan başlanır. İslamda nəfsə qarşı cihad ənənəsi də Qurani Kərimin mə­lum ayələrindən və Peyğəmbərin kəlamlarından, hədislər­dən qaynaqlanır.

H.Cavidin Şərq fəlsəfi ənənələrinə gətirdiyi ən böyük yenilik bu daxili mübarizəyə xarici amilləri də əlavə etməsi və ictimai mühitin rolunu nəzərə almasıdır. İnsan daxilində gedən mübarizə fərdi miqyasdan çıxaraq ictimai miqyasa keçir. İnsanın ilahi mənşəyini ifadə edən və Xeyrin, Ədalə­tin, Gözəlliyin, Haqqın rəmzi olan əql yeni statusda – sosial ədalət kimi ortaya çıxır. Cismani tərəf olan insan bədəni isə ictimai mühitin timsalında genişlənir – daha böyük bir miq­yasda təzahür edir. Ağıl və ədalətlə qurulmuş və idarə olu­nan cəmiyyətin naqis cəmiyyətə nisbəti əql və nəfs arasın­dakı mübarizənin sosial transformasiyası kimi ortaya çıxır.

Ayrıca götürülmüş bir insan – fərd daha artıq ancaq öz daxili mübarizələri və sarsıntıları ilə yaşamır, onun icti­mai həyata qədəm qoyması və insan ilə cəmiyyət arasında yaranan əksliklərin üzə çıxması yeni tipli faciənin predme­tinə çevrilir. «Azər» poemasında Cavid şəxsin öz daxili alə­mindən ictimai həyata çıxmaq ehtiyacını belə ifadə edir:


Sevdirmiş içindən ona bir cilvə həyatı,

İnsanlara qoşmaq və qovuşmaq dilər əlan.

Duymaq və duyulmaqla bulur zövqü, nəşat,

Yalnızlığa, ıssızlığa qəlbən edər üsyan.

İstər bulud olsun da, dənizlər kimi axsın,

İstər günəş olsun da, qaranlıqları yaxsın.1
«Azər» poemasında qəhrəmanın keçdiyi təkamül yolu və keçirdiyi daxili təbəddülatlar «İblis» faciəsinin də əsas qa­yəsini və ideya istiqamətini düzgün qiymətləndirməyə yar­dım edir. Azərin keçdiyi yolu fəlsəfi səpgidə təhlil edən Məsud Əlioğlu diqqəti fərdi mənəvi aləmlə ictimai həyatın uyğunsuzluqlarına yönəldir. «Özünü daxilən öyrənmək va­si­təsilə cəmiyyətin halını anlaya biləcəyinə ümid bəsləyən Azər real həyata yaxınlaşınca aldandığını büsbütün başa dü­şür. Mövcud həyat, ictimai varlıq onun ruhuna – fikir­lə­ri­nə yabançı görünür. Bu səbəbdən də o, real yaşayışdan, cə­miyyətlə əlaqədar bütün qayğılardan üz döndərib, mahiy­yəti yalqızlıq və təklikdən ibarət bir həyata bağlanır».1 La­kin poemada hadisələrin inkişaf yolunu izləyən tənqidçi Azərin tək yaşamağın mümkün olmadığını dərk edərək, ye­nidən cəmiyyətə qayıtmaq zərurətini qeyd edir. Və hər dəfə cəmiyyətə qayıdış yeni ziddiyyətlər, problemlər yaradır. «İcti­mai həyatla, gözü önündə cərəyan edən hadisələrlə tə­mas etdikdə, Azər fikrən və mənən nəyə qadir olduğunu an­layır. O, hər şeydən əvvəl, özünü daxilən yenidən yoxlamaq, mənən dərk etmək və dərk etdikləri ilə cəmiyyət məsələləri arasında müqayisələr aparmaq qənaətinə gəlir».2

Məhz fərd miqyasından kənara çıxmaq və insan ilə cəmiyyət arasındakı ziddiyyətləri nəzərə almaq baxımından Cavid təsəvvüf ənənələrindən də kənara çıxır və bununla da islam düşüncəsinin modernləşdirilməsi sahəsində mühüm addımlar atır. Əslində digər dinlərə nisbətdə daha rasional mövqedə duran islam düşüncəsi neçə əsrlər ərzində fərdi mənəvi həyatla məhdudlaşdırılmaqla xeyli təhrif olunmuş­dur. Cavidin cəmiyyət və sivilizasiya faktorlarını nəzərə al­maq cəhdləri heç də, bəzilərinin yozduğu kimi, islamdan kə­nara çıxmaq yox, həqiqi islama qayıtmaq, onun yeni dövr­də də mütərəqqi rol oynaya biləcəyini göstərməkdir.

  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə