Səlahəddin Xəlilov Cavid fəlsəfəsi



Yüklə 463.65 Kb.
səhifə3/5
tarix15.05.2017
ölçüsü463.65 Kb.
1   2   3   4   5

Cavid və Cübran
Cavidi də, Cübranı da əgər bir yığcam fikirlə səciyyə­lən­dirmək istəsək, ən yaxşı sözlər Cabbarlının söylədiyi «Gün­batan fikirli, gündoğan duyğulu bir sima…» ifadəsi olardı.

Zahiri əlamətlərə görə Cavid və Cübran xeyli dərəcə­də müxtəlif şəxsiy­yət­lərdir. Biri – türk, o biri – ərəb, biri – mü­səlman, o biri – xristian. Lakin on­lar mahiyyət müstəvi­sin­də çox yaxındırlar. Hər ikisi Qərb mədəniy­yətinə yük­sək dərəcədə bələd olan, amma öz şərqli təbiətini dəyişməyən, hətta müasirlik axtarışında da Şərq ruhundan çıxış edən mü­təfəkkir-şairdir. Eyni zamanın məzmununu və pafosunu ey­ni janrlarda ifadə edirlər. İkisinin də səcdəgahı gö­zəl­likdir. (Cavid: «Mənim Tanrım gözəllikdir, sevgidir», Cüb­ran: «Gö­­zəl­li­yin hüdudlarından kənarda nə din var, nə elm»).

Cavid və Cübranın yaradıcılığını, onların həyat və fəaliy­yətini daha ət­raf­lı öyrəndikdə gözlərimiz önündə fəl­sə­fədən də, poeziyadan da, publisis­ti­kadan və bütün digər vasitələrdən də məhz öz xalqının, millətinin, habelə bütün bəşəriyyətin tərəqqisi naminə bir vasitə kimi istifa­də edən böyük ziyalı, əsl humanist insanlar canlanır.

Cavid üçün də, Cübran üçün də əsas məqsəd ideyanı çatdırmaqdır. Bədii üsul və təhkiyə ola bilsin ki, hətta tə­sadüfi seçilmiş vasitələrdir. Yəni əsas inkişaf xətti ideya ilə bağlı olduğundan hadisələr sonradan seçilir və bu ideyanın təkamülünə uyğunlaşdırılır. Hər ikisi irəlicədən qoy­du­ğu bir fəlsəfi ideyanın bədii yolla açılışına çalışarkən cari, gerçək hadisələrdən daha çox tarixi mövzulara və rəvayətlərə mü­raciət edirlər. Bu mövzular ümumbəşəri mövzulardır. Kon­kret zaman və məkanla bağlı deyildir. Hətta tarixdə həqiqə­tən məlum olan hadi­sə­lər də konkret zaman-məkan müəy­yən­liyindən, dövrün spesifik xüsusiyyətlərindən, milli et­no­qra­fik mündəricədən azad olunur, bü­tün bunlar ancaq rəmz­lərlə təqdim edilir və təhkiyə ancaq ide­ya­­nın açılışına xid­mət edir. Sanki bədii xarakter də, milli kolo­rit də arxa pla­na keçir və ideyanın inkişaf yolunu kölgədə qoyma­maq üçün bir fon rolunu oynamaqla kifayətlənir. Yəni hər ikisində ha­di­sə­lər ikinci plandadır, fokusdan kənardadır və burada hər hansı de­ta­lın elə bir əhəmiyyəti yoxdur.

Cavid də, Cübran da ənənəvi Şərq fəlsəfəsinə dərin­dən bələd olan, daha doğrusu bütün ruhu Şərq hik­mətindən yoğrulmuş, lakin eyni zamanda Yeni dövrün rasional dü­şün­cə ənənələrini də gözəl mənimsəmiş olan mütəfəkkir­lər­dir. Başqa sözlə desək, onların yaradıcılığı bir sintezdir; min illərin keşməkeşlərindən keçib gələn və bir dağ çayını xatırladan qəlb çırpıntıları dənizin lal sularına qatılaraq sa­kit və möhtəşəm Qərb düşüncəsini dalğalandırır.

Emosional-mənəvi pafos, çılğın zəka məntiqi təfəkkü­rün sürəkli və geniş fəzasında rahatlıq tapır.

C.X.Cübranın yazdıqları forma etibarilə də hədisləri, hekayətləri, aforizmləri xatırladır və ilk baxışda ənənəvi Şərq hikmətindən heç nə ilə fərqlənmir. Diqqətlə araşdır­dıqda isə Cübranın ənənəvi Şərq fəlsəfi fikrini Qərb oxu­cu­suna daha yaxşı çatdıra bilmək üçün epik və lirik ifadə formalarının vəhdətindən çıxış etdiyinin şahidi oluruq.

Məsələn, Şərq düşüncəsində dərin kök atmış belə bir ifadəni yada salaq: “Allah insanın qəlbindədir”. Bu obrazlı deyilişə düzəliş vermək heç kimin ağlına da gəlmir. Cübran isə Peyğəmbərin adı ilə yazır: “Əgər sevirsinizsə deməyin ki, “Allah mənim qəlbimdədir”; daha düzgün olar ki, deyə­si­niz: “Mən Allahın qəlbindəyəm”. Yəni burada söhbət in­sa­nın Allahı ehtiva etməsindən deyil, onun Allah tərəfindən ehtiva olunmasından gedir. Sufizmdə geniş yayılmış “haqqa çatmaq”, “haqq məndədir” fikri düzgün təfsir olunmadıqda insanın ən ali məqam kimi başa düşülməsinə gətirir. Hal­bu­ki, insan Allah məqamına çata bilməz, sadəcə O-nda itə bi­lər. Məqsəd – özünü itirərkən Haqqı tapmaqdır. Cüb­ran bu ide­yanı ən ümumi şəkildə ifadə etməklə yanaşı, onu əya­ni obrazlarla da konkretləşdirir: “Ərimək və gecəyə öz nəğ­mə­sini oxuyan çay kimi axıb getmək!”.

Ənənəvi Şərq fəlsəfəsində, o cümlədən, daosizmdə və sufizmdə, də­rin kök atmış “könül rahatlığı” ideyası da Cüb­ran tərəfindən bir növ təftiş edi­lir və ona daha realistik möv­­qedən yanaşılır. Mütləq rahatlıq və ya müt­ləq tarazlıq mümkün deyil. Onların öz daxili strukturu var və ancaq di­na­mik ta­razlıqdan danışmaq mümkündür. Sadəcə heç nə is­tə­məmək, heç nə duy­ma­maq mümkün deyil. Amma bütün duyğular əksliklərə bölünə və bir-bi­ri­ni kompensasiya edə bilər. Biz əks duyğulardan birini yaşayırıqsa onun qar­şı­lı­ğını heç olmazsa rasional idrak səviyyəsində nəzərə al­maq­la tarazlıq ya­ra­da bilərik. Ancaq bununla sevinc eyfo­ri­ya­sın­­dan və kədər yükündən xilas ol­maq mümkündür. “Bə­zi­ləri deyəcək: – sevinc kədərdən artıqdı; diğər­lə­ri­miz isə – yox, kədər daha böyükdür, deyəcək. Lakin onları ayır­maq olmaz, onlar birlikdə gəlir”. Cübran insan qəlbini bir tə­rə­finə kədər, o biri tərəfinə sevinc doldurulmuş tərəzi ilə mü­qa­yisə edir və göstərir ki, onlar ancaq bir-birinə bərabər olarkən tarazlıq yaranır. Bu ideya obrazlı ifadələrlə daha kon­kret surətdə açılır: “İçinə şərab süzdüyünüz piyalə hə­min o piyalə deyilmi ki, əvvəlcə dulusçu sobasında bişi­ri­lib”. Yaxud: “Məgər ruhunuzu oxşayan bu ud həmin o ağac deyilmi ki, əvvəlcə bıçaqla oyulub?” Sonra ümu­mi­ləş­dirmə aparır: “Sevinəndə ürəyinizin dərinliyinə boylanın və on­da görərsiniz ki, sizə indi sevinc gətirən əvvəl sizi kə­dərləndirirdi”.

Beləliklə, Cübran məlum Şərq hikmətini struktur­laş­dı­rır və ənənəvi qəlb rahatlığını dinamik tarazlıq kimi təq­dim etməklə reallığın əslində bundan kənaraçıxmalar şək­lində mövcud olduğunu vurğulayır. Reallıq lal bir göl deyil. Reallıq sakit və möhtəşəm dənizin hər an dalğalana biləcək tə­za­hürləridir. Yəni sükut, sakitlik içərisində fırtınalar şək­lindədir.

Cübran Qərb gerçəkliyinə, rasional idrakın və əməli fəaliyyətin nasiranə görkəminə bir lirizm, şeiriyyət gətirir. Ənənəvi Şərq ancaq formaca deyil, məzmunca da Şərqdir. Yəni o, əməldən yox, ruhdan bəhs edir. Yerləri deyil, göy­ləri vəsf edir. Lakin əməli fəaliyyətin, rasional biliyin və hətta texnologiyaların da öz ruhu və şeiriyyəti ola bilərmiş. Bu kontekstdə Cübranın peyğəmbərin dili ilə zəhmət haq­qında dediklərini misal gətirmək yerinə düşər. Cübran sa­dəcə torpaqdan deyil, «torpağın qəlbindən» danışır, sadəcə fiziki əməkdən deyil, sevgi ilə yoğrulmuş əməkdən danışır. «Lakin mən sizə deyirəm ki, siz işləyəndə torpağın ən ali istəyini həyata keçirmiş olursunuz». Daha sonra Cübran ya­zır: «Zəhmət dolayısı ilə sevmək – həyatın ən gizli sirlərinə varmaq deməkdir». Torpağa canlı kimi baxanda, onun nə­fə­sini, pıçıltısını duyanda, zəhmətə sevgi qatanda bəzən mö­cüzə də baş verir. Daha doğrusu, möcüzə ancaq sev­gidən ya­rana bilər. Lakin Şərq poeziyasında vəsf olunan mücərrəd sevgidən fərqli olaraq, burada söhbət məqsədyönlü əməli fəaliyyətdən – zəhmətdən gedir. «Alın yazısını da məhz alın təri ilə yumaq mümkündür».

Cübran yaradıcılığında məhəbbət mövzusu mərkəzi yer tutur. Bu bir Şərq şairi və mütəfəkkiri üçün tamamilə təbiidir. Lakin onun Şərq və Qərbin vəhdətində da­ya­nan bir mütəfəkkir olması onun məhəbbət ideyasına gətirdiyi yeni çalarlarda gö­rünür. Çörəyə dad verən də sadəcə fiziki əmək yox, ona qatılan sevgidir. Sevgisiz bişən çörəyin dadı ol­maz. Və burada cismani dünyanın ruhani mahiyyəti yad edi­lir. Cübran insanları «yaratdıqları hər bir əşyanı öz ruh­ları ilə canlandırmağa» çağırır.

Biz bədii ədəbiyyatda mövhumatın və xurafatın tənqi­dinə ən çox is­lam kon­teks­tində rast gəlirik. Cübranın yara­dı­cılığı belə bir cəhətdən də əla­mət­dardır ki, o özü bir xristian ol­maqla yanaşı, Şərq mühitini, o dövrün ic­ti­mai gerçəkli­yin­dəki ey­bə­­cərlikləri qələmə alır. Və məlum olur ki, dini mən­su­biyyətdən asılı olmadan Şərq elə Şərqdir. Mövhumat və dini fa­natizm də əs­lində dinin özü ilə deyil, bütövlükdə Şər­qin, Şərq düşüncə tərzinin tə­nəz­zü­lü və cırlaşması ilə bağlı­dır. «Qırılmış qa­nad­lar» əsərində süjet sanki XIX əs­rin sonu XX əsrin əv­vəllərində Azərbaycan ya­zı­çı­la­rı­nın yaradı­cı­lı­ğın­da tez-tez qə­lə­mə alınan bir mövzunun tək­ra­rı­dır. Pro­fes­sor Aida İman­­quliyevanın qısa şəkildə nəql et­di­yi məz­mun belə səs­lənir: «Səlma varlı və nü­fuz­lu atanın yeganə qızıdır. O, başqa adamı sev­mə­sinə baxmayaraq, öz iradəsi əley­hi­nə ar­xiyepiskopun qardaşı oğlu Mən­sur bə­yə ərə ve­rilir. Səlma ilə evlənmək is­tə­yən Mənsur bəyi qızın gözəlliyi və nə­ca­bə­ti deyil, atanın ona verəcəyi zəngin cehiz ma­raqlandırır…»1 Epi­­zod bizə çox ta­nış­dır. Sadəcə olaraq iştirakçılar molla və ya bəy əvəzinə ar­xi­yepiskop, avam müsəlman əvəzinə isə fa­natik xristian olan Faris Kə­ra­­mi­dir. Aida İmanquliyevanın yazdığı kimi, «Mənsur bəyin amansızlığına, ta­mah­kar­lığına, bütün eybəcərliklərinə yaxşı bələd olan Faris Kərami yeganə qı­zı­nın ona ərə getməsinin əleyhdarı olsa da, arxi­ye­pis­ko­pun təklifinə etiraz et­mə­yə, ona rədd ca­va­bı verməyə heç cür cürət edə bilmir».2 F.Kə­raminin di­ni av­to­ritet qarşısında öz se­vimli qızını belə qurban verməyə ra­zı­laş­ması əslində xris­tian fanatizminin bariz ifa­də­sidir. Deməli, fanatizm bu və ya di­gər dinin tə­biətindən yox, düşüncə və seçim azad­lığının yetərli olmamasından irəli gəlir.

Cübran yaradıcılığı sadəcə hikmətli müdrik sözlər, hik­­mətli hekayətlər, lirik deyimlər olmayıb, həm də ciddi sosial məzmun daşıyır. «İctimai ədalətsizliyə qarşı müba­rizə Cübran yaradıcılığının ən səciyyəvi cəhətlərindən biri idi… O, ən ədalətli insan cəmiyyəti, zülmün və zalımların, köləliyin və əsarətin, müstəmləkəçiliyin və müstəmlə­kəçi­lərin olmadığı möhkəm, güclü, azad ərəb ölkəsi görmək is­tə­yir».1 Lakin təəssüf ki, Cübran da, digər böyük Şərq mü­təfəkkirləri kimi, arzudan, utopiyadan o tərəfə gedə bil­mir. Onun azad Ərəbistan ideyası da Qərb rasiona­liz­min­dən da­ha çox, Şərq müdrikliyi ilə tərənnüm olunur. Bu­nunla belə Cübranın şərhində lirizm və rasionallıq sıx vəh­dətdədir.

«Həqiqət və güc», «peyğəmbər» və «iblis» mövzusu Cübran və Cavid üçün bir növ ümumi mövzu olmuşdur. Aida İman­quliyevanın Cübranın «Şeytan» he­kayəsinə işarə ilə yazdığı ki­mi, «iki mütləq başlanğıcın – xeyir və şərin əbə­di bir­gə möv­cud­lu­ğu və mü­ba­rizəsinin labüdlüyü» demək olar ki, bu şəxsiyyətlərin ha­mısı üçün əsas yaradıcılıq prob­lemi idi.»2 Cübranda da, Caviddə də «İblis» («Şey­tan») əs­lin­də dövrün naqis cəhət­lə­ri­nin ümumi­ləş­miş obrazı idi. Hər ikisinin ya­rat­dı­ğı «Peyğəmbər» obrazı isə haq­qın, ədalətin ifa­dəsinə xidmət edirdi. Cavid kon­kret tarixi gerçəkliyi daha çox saxlamış və ümumbəşəri problemləri tarix kon­teks­tin­də şərh etmiş, Cübran isə tarixi və coğrafi konkret­lik­dən, habelə hətta milli və di­ni müəyyənlikdən azad, ümumiləşmiş pey­ğəm­bər obrazı yaratmışdır. Cübranda bu obraz əslində şəx­siy­yət­dən daha çox ideyadır, müəyyən bir idealdır. Burada bö­yük dini idealların XIX əsr konkret­liyində həm Şərqi, həm də Qərbi ehtiva etmək əz­mi ifa­də olunur, ümumiyyətlə, insan idealının mənzərəsini çəkmək təşəb­bü­sü göstərilir.

Peyğəmbər və İblis mövzusu, haqqa, düz yola çağıran və düz yoldan azdıran qüv­və­lə­rin ümumiləşmiş obrazlarının neçə əsr keç­dik­dən sonra, onların yenidən gündəmə gəlməsi təsadüfi deyil. Xe­yir və Şər, İşıq və Qaranlıq, Əql və Nəfs, Zəka və Ehtiras əsrlər bo­yu ancaq qarşı-qarşıya duran, mü­ba­rizə aparan tərəflər kimi təq­dim və təsvir edilmişdi. Vəh­dət məqamı hələ çatmamışdı. Bu mü­ba­rizə XIX əsrdə də da­vam edirdi. C.X.Cübran «Pey­ğəm­bər» əsə­ri­nin «Zəka və Ehtiras» bölməsində Peyğəmbərin dili ilə deyir: «Sizin qəl­biniz çox vaxt zəka və düşüncənin ehtiras və aludəçiliyə qar­şı müharibə apardığı döyüş meydanını xatırladır».1

Cavidin İblisi də müəyyən mənada inteqrativ xarakter daşıyır. Həyatda Şərin, pisliyin bir zərurət olması və onun sanki Xeyir, Haqq-Ədalət ideyasını canlandırmağa xidmət etməsi əsas xətlərdən biri kimi çıxış edir. Şər-Xeyir cüt­lü­yün­də tərəflərdən biri o birisiz mümkündürmü. Yəni Şər ol­ma­sa Xeyir ideyası özü mövcud ola bilərdimi. Atəşin yan­dırıcı-yaxıcı təbiəti məlum olmasa idi, nurun məsum siqləti üzə çıxa bilərdimi?

Cavid İblisin dili ilə yazır:


Atəşsiz, inan, nur olamaz sabitü qaim,

Atəş, günəş, atəş, bəşəriyyət, bütün atəş.

Hər bir hərəkət, məbdəi-xilqət bütün atəş...

Zərdüştü düşün, fəlsəfəsi, fikri, dəhası

Həp atəşə tapdırmaq idi zümreyi-nası.1
Yandırmasa idi, atəşi daha parlaq nur zənn edərdilər.

Cübranın İblisi də özündən razıdır. O da bu fikirdədir ki, İblissiz dünyada İblisin düşmənlərinə də, ədalət carçıla­rı­na, çörəyi İblisə qarşı mübarizədən çı­xan­la­ra da ehtiyac yoxdur: “Məgər sənə, müdrik din xadiminə, məlum deyilmi ki, məhz iblisin varlığı keşişlərin peyda olmasına səbəb ol­muş­dur və bu köhnəlmiş əda­vət səbəbinədir ki, qızıl və gü­müşlər dindarların cibindən siz vaizlərin və ru­hani ustad­la­rın cibinə axmaqda davam edir? Məgər sənin kimi bir ülə­ma bilmirmi ki, səbəbin aradan qalxması ilə nəticə də yoxa çıxacaq?”2 Cübranın İblisi özünü Allah kimi əzəli-əbədi göstərmək üçün onunla bağlı olduğunu iddia edir. İblis in­san təsəvvüründə necə dərin kök saldığını izah etmək üçün belə bir hekayət danışır: «İnsan ilk dəfə günəşi görəndə əl­lə­rini uzadaraq söylədi: “Bu göy qübbəsinin arxasında bö­yük Allah vardır, xeyrin yaradıcısı!” Sonra isə kürəyini işı­ğa çevirdi və yerdəki kölgəsini görüb dedi: “Torpağın də­rin­liyində qorxulu iblis yaşayır, şər tö­rədicisi”». İşıq varsa, deməli, kölgə də olmalıdır. Lakin İblisin həm kölgə, həm də atəş ola bilməsi onun ikili təbiətini, riyakarlığını da ifadə edir.

Bunu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Cübran daha çox İblisin “kölgə” xislətinə, Cavid isə “atəş” xislətinə istinad edir.

Caviddə də, Cüb­randa da İblis çevik, dinamik hərə­kət­verici qüvvə kimi təq­dim olu­nur. O insanı daim fəaliy­yətə səsləyir. “Mənim ürəyimin dayanması ilə bə­şər­də hər hansı hərəkət də dayanacaq”. Lakin Cübranın İblisi daha sə­mimidir. O öz məq­sə­dini gizlətmir: “Mən ölümsüz və əbə­di İblisəm. Mən yalanın, riyanın, mək­rin və al­çaq­lığın ilhamvericisiyəm və əgər bu xüsusiyyətlər dünyanı tərk edə­si ol­sa, bəşə­riy­yət baxımsız bağa bənzəyəcək ki, orda yalnız xeyir kollarının tikanları bi­təcək”. La­kin Cavidin İblisi daha iblisanədir. O öz fəna işlərini fəzilət kimi, yı­xıcılığı qu­ruculuq kimi təqdim edir. Daha doğrusu, sanki o bun­ların vəhdətini ifadə edirmiş:


Əvət, İblis, o böyük sənətkar

Həm yapar, həm də yıkar, qüdrəti var.1
Cübranın İblisi Allahla qarşılaşdırılır, O-na alternativ kimi verilir. Ona görə də İblis daha çox Allaha qulluq edən insanların, yəni keşişlərin, rahiblərin çevrəsindədir – onlarla sıx surətdə bağlıdır. Cavidin İblisi ümumiyyətlə insanla bağ­lıdır. Sanki insan qəlbində əbədi lövbər salmışdır. Ona görə də bütün şər hadisələr insanın öz ayağına yazılmalı imiş!

Siz nə qədər məndən uzaqlaşsanız,

Yer deyil, əflakə uçub qaçsanız,

Qarşılaşıb birləşəriz daima,

Ayrı deyil, çünki biriz daima.1
Təəssüf ki, Azərbaycan ədəbi tənqidində bir çox müəl­lif­lər İblisin ver­si­ya­sına uyaraq Şərin mənbəyini insanın tə­biətində görmək mövqeyini tuturlar. Əs­lində isə insan iblis­ləşdikcə, öz təbiətindən uzaqlaşır. Daha doğrusu, özünü dərk etdikcə, öz təbiətinə, missiyasına uyğun yaşadıqca, İblis üçün əlçatmaz olur.

Cavid və İqbal
«Cavidnamə» yazan İqbaldan fərqli olaraq Cavid «İq­bal­namə» yazmamışdı; görünür, ona görə ki, Azərbaycanda «İqbalnamə» hələ 8 əsr öncə yazılmışdı. Heç nə təsadüfi olmadığı kimi, bu adlardakı səsləşmə də tam təsadüfi deyil.

Təxminən eyni dövrdə yaşamış bu iki böyük mütə­fək­kir şair başqa məkanlarda yazıb yaratsalar da, tarixin qar­şıya qoyduğu eyni bir vəzifənin həllinə təşəbbüs göstərmiş və bu məsələnin həllində çox yaxın mövqelərdən çıxış etmişlər. XIX əsrin axırları – XX əsrin əvvəllərində Qərb si­vilizasiyası müqabilində geri qalmış Şərq dünyasının qar­şısında bu geriliyin səbəblərini üzə çıxarmaq və əvvəlki möh­təşəm inkişaf potensialına yenidən yiyələnmək vəzifəsi dururdu. Bu – indi də qarşıda duran ən böyük vəzifədir. La­kin bu problemin həlli istiqamətində ən dəyərli fikirlər məhz XX əsrin əvvəllərində deyilmişdir. İslamın yeni dövr­də, yeni təfəkkür mövqeyindən dəyərləndirilməsi və onun neçə yüz illər ərzində aşınaraq öz inkişaf potensialını tü­kət­məsi, bu aşınmanın səbəbləri və ideya gücünün ilkin halına qa­yıdış yolları və ya tərsinə, ideyanın yeni dövrə uyğun­laş­dırılması məsələləri Məhəmməd İqbal fəlsəfəsinin mər­kəzi mövzularından biri idi. Cavid həmin məsələlərə bədii tə­fək­kürün işığında baxmağa çalışdığı halda, İqbal həm poe­ziya, həm də fəlsəfənin imkanlarını bu yolda səfərbər etmişdi.

Maraqlı burasıdır ki, həm şair, həm də filosof olma­la­rına baxmayaraq, daha çox şair kimi tanınan Cavid və Cüb­randan fərqli olaraq məhz filosof və siyasi xadim kimi ta­nınan M.İqbal yaradıcılığında da eyni problemlər və hətta eyni süjetlər nəzərə çarpır. M.İqbalın fəlsəfi görüşlərini təh­lil edən alman tədqiqatçısı Annemari Şimmel peyğəmbər möv­zusunun şərhi ilə bağlı onu İ.Göte ilə müqayisə edərək yazır: «İqbalın Göte ilə olan müna­si­bəti daha genişdir – ümumi fikir bənzərliklərinə xüsusi əhəmiyyət verməsək belə, Götenin «Məhəmmədin tərənnümü» adlı məşhur bir şeirini oxuyarkən istər-istəməz M.İqbalın «Cavidnamə»də Zin­de­rud (yaşayan irmak) ismi ilə ifadə etdiyi təsəvvürlər yada düşür. Həqiqi mömin peyğəmbər də ən yüksək mərtəbədə möv­­cud olan bu irmak sifətini özündə görməlidir».1

İ.Götenin H.Cavidlə, «Faust»un «İblis»lə müqayisə­si­ni biz ayrıca əsərdə vermişik. Ona görə də, bu paralel üzə­rində da­yanmadan, diqqəti bir daha eyni dövrdə yaşamış bu iki böyük sənət­kar­ın zamanın ruhundan doğan eyni prob­lematikaya müraciətinə və bir sıra məsələlərdə eyni fəlsəfi dünyagörüşündən çıxış etdiklərinə yönəltmək istərdik. Za­man elə zaman idi ki, indi ancaq döyüş yox, həm də qarşı­lıqlı anlama və vəhdət tələb olunurdu. Əlbəttə, söhbət şərlə vəhdətdən getmir. Söhbət şərə aparan yolların səmtini də­yiş­məkdən, əqlin hissi tərbiyə etməsindən gedir. Fəl­sə­fə müstəvisində bu problemlər ilk dəfə olaraq İran ərazi­sin­dəki fəlsəfi təlimlər, peşəkar fi­losofların əsərləri avropa­lı­lara pozitiv mövqedən M.İqbalın «Persiyada me­tafizikanın inkişafı. Müsəlman fəlsəfəsi tarixinə töhvəsi» əsəri ilə təq­dim edil­mişdir.1 M.İqbal özü bir peşəkar filosof kimi ingilisdilli fəlsəfə məkanında yenilik idi. O özü ilə yeni bir dün­ya – Şərq (islam) fəlsəfi fikrinin özünəməxsusluqlarını gə­tirirdi. Bu – vəhdətə doğru addım idi.

Lakin M.İqbalın xidməti heç də orta əsr İslam fəlsəfi məktəblərində yaranmış əsas ideyaları Qərb dünyasına çat­dırmaq deyildi. İqbal həm də yaradıcı bir filosofdur. Onun «İslamda dini düşüncənin yenidən təşəkkülü» əsəri yeni dövrdə cəmiyyətə və dünyaya müasir baxışlar sistemi kimi təqdim olunur.

M.İqbal vəhylə verilən həqiqətlərin insanların həya­tın­da önəmli rolunu qəbul etməklə bərabər, belə bir möv­qe­dən çıxış edirdi ki, Allah təala insanlara həm də əql ver­mişdir və onlar bütün sonrakı uğurlara əqli imkanlarından istifadə edərək nail olmalıdırlar. İslam dünyasını geri qoyan isə vəhylə verilənlərdən ziyadə, əqllə verilənlərdən imtina edilməsi cəhdləridir.

M.İqbal «İslamda dini düşüncənin yenidən təşəkkülü» əsərində yazırdı: «İslamda təsəvvüfün vəzifəsi mistik təcrü­bə­ləri nizama salmaq idi. Lakin qəbul etmək lazımdır ki, bu məsələyə tam elmi şəkildə yanaşan yeganə müsəlman mütə­fəkkir İbn Xaldun (1332-1406) olmuşdur». Yeni dövr­də isə mistik təcrübə ilə elmi-fəlsəfi təfəkkür erasında kör­pü atan Şərq poetik ənənələrini qoruyub saxlamaqla bə­ra­bər, Qərblə onun öz dilində danışan ən azı iki böyük mütəfəkkir vardır ki, bunlardan biri M.İqbal, o biri isə H.Caviddir. Təəssüf ki, Qərb dünyası M.İqbalı kifayət dərəcədə tanıdığı halda, Cavid haqqında demək olar ki, heç bir təsəvvürü yoxdur. Bunun səbəblərindən biri isə budur ki, Qərb sadəcə gözəl poeziyaya olsa-olsa ekzotika kimi yanaşa bilər. Tərcümədə bu poeziyanın da gözəlliyi itir. Cavidin tərənnüm etdiyi ideya dünyasından isə nəinki Qərb, biz özümüz də kifayət qədər xəbərdar deyilik.

Cavid, Əfqani və Sabir
Əlbəttə, H.Cavidin bir tərəfdən təsəvvüf fəlsəfəsi, onun İbn Ərəbi, Fəridəddin Əttar kimi nümayəndələri ilə, digər tərəfdən də sosial-siyasi pafos, inqilabi-demokratik bir əhval-ruhiyyə və onun M.Ə.Sabir kimi bir nümayəndəsi ilə müqayisə olunması təəccüblü görünə bilər. Sanki dia­met­­ral əks tərəflər bir araya gətirilir. Lakin Cavid yara­dıcı­lığı qütbləri ehtiva edəcək dərəcədə tutumlu və zəngindir.

Cavid yaradıcılığı heç vaxt vahid bir ideya üzərində qurulmuş geniş və rahat yola çıxmayıb; o, çox mürəkkəb, bəzən hətta ziddiyyətli görünən bir yaradıcılıqdır.

Azərbaycan ədəbi tənqidində Cavid poeziyası əsasən romantizm mövqeyindən, gerçək həyatdan ideala doğru can atan bir sənət nümunəsi kimi təqdim edilir. Doğurdan da, Cavidin əsərləri cari həyatın konkret problemləri ilə bağlı olmaqdan daha çox, gündoğandan günbatana, min il əvvəl­dən min il sonraya qədər geniş məkan və zaman arealını əhatə etməklə bu günlə az səsləşirmiş kimi görünür. Yəni ilk tanışlıq Cavidin bir realist olmaması, daha çox xəyal aləmindən çıxış etməsi təəssüratını yaradır. Təəssüf ki, bu sadəcə ilk tanışlığın təəssüratı olmayıb, ədəbi tənqidimizin də Cavidə münasibətini şərtləndirən bir mövqe kimi for­malaşmışdır.

Əlbəttə, bu mövqedə bir həqiqət də vardır. Amma biz diqqəti gerçəyin görünməyən tərəfinə yönəltmək istəyirik. Bizcə, o bir çox rəsmi realistlərdən daha çox realist idi. Belə ki, realizm heç də göz qabağında olanın surətini çək­mək deyil. Cavid min illərin dərinliyindən, yad ellərin uzaq­lığından məhz öz mühitini, dövrünü, günün həqiqət­lə­rini daha sərrast nişan alır, hədəfə daha düz düşürdü. Lakin biz indi Cavidin realizmindən, onun əsərlərinin gerçək hə­yat üçün, bu gün və gələcək üçün praktik əhəmiyyətindən danışmaq fikrində deyilik. İndi biz «realizm» sözünü bir bə­dii yaradıcılıq metodu kimi deyil, hadisələrin iç üzünü, ilkin və gerçək səbəblərini aça bilmək mənasında işlə­də­cə­yik. Yəni şairin xəyal dünyasına «səyahəti» məqsədyönlü bir səyahətdir. Gerçəyi, real problemləri sadəcə olaraq təsvir et­mək deyil, onları doğuran səbəbləri açmağa cəhd etməsin­dəndir ki, o, bəzən çox uzaqlardan başlamalı olur.

Gerçəyi təsvir edənlər, hər an içərisində bulunduğu­muz həyat hadisələrini qələmə alanlar bu hadisələrin ha­radan gəlib haraya getdiyini, hansı zəncirin bir halqası ol­duğunu çox vaxt görə bilmirlər. Hadisənin mahiyyəti ancaq kontekstdə açılır. Nəyin isə ümumi mənzərəsini onun da­xi­lində oturub təsəvvür etmək mümkün deyil; mütləq kənara çıxmaq, ona uzaqdan baxmaq lazımdır. Cavid də belə edir. Onun nəzərləri uzaqdan bu günə tuşlandığından gələcəyin də konturlarını görə bilir. Görkəmli ədəbiyyatşünas Yaşar Qarayev yazır: «“Yerə enməm də, səma şairiyəm!” – bu məş­hur bəyanat müasir kontekstdə tamamilə başqa cür səslənir və bir daha inandırır ki, bu sözlərlə şair öz ayağını torpaqdan üzdüyünü elan etmir, bəlkə əksinə: torpağı da, in­sanı da səmaya qaldırmağı və ona yüksəkdə – zirvədə nəzər salıb qiymət verməyi bir sənət prinsipi kimi irəli sürür1

Xəyalpərəstlik odur ki, real dünyada baş verən ha­di­sələrə müdaxilə etmək, onları yönləndirmək əvəzinə, ancaq ideyanın gözəlliyinə vurulur, xülyanın təsir dairəsinə düşür, reallıqdan uzaqlaşırsan. Reallığı mahiyyətcə dərk etmək isə, zahirdə görünən hadisələrin arxasında əsas hərəkətverici qüv­vələri görmək, üzə çıxarmaqdır.

«Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir», – deyən Cavid, eyni zamanda hərəkətverici qüvvələri unutmur, gözəlliyə və həqiqətə aparan yolun gücdən və qüvvətdən keçdiyini vur­ğulayır:

Yaşadan kainatı qüvvətdir,

Gücsüzün hər nəsibi zillətdir.2
Sadəcə güc yox, gücə qarşı güc! Öz haqqını müdafiə etmək üçün, güclü olmaqdan başqa çarə yoxdur. Məqsəd haq­qa çatmaqdır. Lakin haqqa çatmağın yolu güclü olmaq­dan keçir.

«Kim güclüdürsə, o da haqlıdır», – deyən fəlsəfə nə qə­dər iblisanə olsa da, reallığın fəlsəfəsidir. Çünki bu fani dünyanın, cismani həyatın reallıqları güc üzərində qərar tutur.



Yaşamaq istəyirmisən, çarpış,

Hərbə qoş, həp vuruş, ya əz, ya əzil!

Onsuz irmək murada çox müşkül.1
«Cavidin romantikası insanla zülmət, zorla şər ara­sında barışdırıcı mövqeyi rədd edir, zorun təbiiliyi, fitriliyi ideyası ilə barışmır. Üstəlik, Cavid zora «pisdir» deməklə də kifayətlənmir, əksinə, Cavidin poeziyasında ardıcıl və sis­temli bir şəkildə «iki zor» anlayışına rast gəlirik».2 Əl­bət­tə, ümumən uğurlu olan bu deyimdə «zor» kəlməsi «güc» kəlməsilə əvəz edilsəydi, müəllif mövqeyi daha ay­dın başa düşülərdi. Belə ki, «zor» sözü bir qayda olaraq mən­fi mənada işlənir. «Güc» isə, həm mənfi, həm də müs­bət mənaların daşıyıcısıdır. Cavid məhz ağıllı gücü, haqqın gücünü kobud nadanlığa, zora qarşı qoyur. O, hikmətlə cila­lanmamış, kobud qüvvəti deyil, əqllə idarə olunan və haqqa xidmət edən qüvvəti tərənnüm edir.

“Azər” poemasında Cavid Azərin dili ilə deyir:


Qüvvət üstə varsa əqli-səlim,

Sana həp kainat olur təslim!1
Y.Qarayev də yəqin məhz bu cəhəti nəzərə alaraq ya­zır: «Məhz zora qarşı mübarizədə burada zor və ağıl, qılınc və kitab, İblis qəhqəhəsi və Mələk fəryadı həmişə bir yerdə, bir vəhdətdədir».2 Lakin Y.Qarayev Cavid ideyasını «kim haqlıdırsa, o güclüdür» şəklində ümumiləşdirərkən3, bizcə, gerçəkdən daha irəli gedir. Yəni romantik Cavidi bir az da romantikləşdirir. Halbuki, Cavid yuxarıda qeyd et­di­yimiz ki­mi, realist romantikanın tərəfdarıdır. O, «kim güc­lüdürsə, o haqlıdır» mövqeyini tərənnüm etməsə də, hər hal­da məhz bu gerçəyi yada salır. Və haqqa uyğun gəl­mə­yən bu ger­çək­lə hesablaşmaq və ancaq bundan sonra çıxış yolu aramaq müm­kündür. Gücü yalnız haqqın özündə, əda­lətdə axtar­maq sadəcə idealizm deyil, həm də utopik idealizmdir. Ca­viddə məqsəd gücün, var-dövlətin və rəyasətin naqis cə­miy­yətdə çox şeylərə qadir olduğunu və sosial-siyasi müstəvidə «haqq qazandığını» – öz haqlılığını zorla qəbul etdirdiyini göstərməkdir. Və ancaq bundan son­ra – «hər şeyə qadir olan» gücə qarşı çıxmağın da yolla­rı aranarkən, Haqqa söy­kənən güc konsepsiyası irəli sürü­lür.

Realizm metodu artıq baş tutmuş bir reallığı, nəticə­ləri təsvir etmək və ya bir addım da irəli gedərək onu tərən­nüm etməkdir. Cavid isə qazanılmış uğurları və ya konkret problemləri qələmə almır; o, bu uğur və problemlərin düs­tu­runu açmağa, açarını tapmağa çalışır. Söhbət yenə də ya­şadığımız real həyatın problemlərindən gedir. Lakin prob­lemlərin təsvirindən deyil, hərəkətverici qüvvələrindən, sə­bəb­lərdən, təməldən danışılır. Təməlsə çox dərindədir və za­­hirən həyatın özündən uzaqdadır. Necə ki, gözəlliyin də həqiqi səbəbi uzaqlardan görünür; «uzaq və incə təbəs­süm­lər … həyata nuri-səfa səpir».

Həyatda gözəlliyə, haqq-ədalətə çatmaq üçün naqis mü­hitin islah olunması lazımdır. Bunun üçün isə ilk növ­bədə bu mühitin «fəlsəfəsi» tapılmalı, arxalandığı gücə qar­şı meydana daha böyük bir güc çıxarılmalıdır. Həyatın qa­ran­lıqlarını, problemlərini ancaq təsvir edə bilən realist­lər­dən fərqli olaraq Cavid bu qaranlıqlara işıq salmağın yolla­rı­nı arayır. İşıq bulmaq üçün isə mühitin zaman-məkan kon­tiniumunu genişləndirmək, onun fövqünə qalxmaq, zamanı keçmişə və gələcəyə doğru uzatmaq (ekstrapolyasiya) lazım gəlir.

Cavidə görə, əzilənlərin faciəsinin kökündə onların zəif­liyi dayanır. Haqqı müdafiə etmək üçün bu haqqın ke­şiyində duran güc-qüdrət lazımdır. Cavidin «əzməyən əzi­lər» tezisi əslində heç də əzməyin tərənnümü olmayıb, əzil­mə­yən antitezi kimi ortaya çıxır. Onun «Məzlumlar üçün» şeirində irəli sürdüyü «kim ki, məzlum olursa, zalım odur» fikri olduqca dərin dialektik bir ziddiyyəti, təzadı ifadə edir. İlk baxışda ağla gələn budur ki, məzlum hara, zalımlıq hara? Yəni Cavidin müddəası ağlabatmaz görünür. Ən bö­yük həqiqət də bu ağlabatmazlıqda, bu təzadda gizlən­miş­dir. Mübarizə aparmayan, haqqını müdafiə etməyən, passiv, ətalətli olan tərəf özü məzlum olmaqla yanaşı, öz soydaş­la­rına, nəslinə, xalqına qarşı nə kimi bir miras qoyduğunu, on­ları nə kimi bir fəlakətin ixtiyarına buraxdığını anlayarsa, bu məzlumluğun əslində kimlərə qarşı nə kimi bir zalımlıq olduğu üzə çıxar. Kimsə özü əziyyətə qatlaşmağı tərcih edə bilər. Amma onun öz övladları üçün bu aqibəti seçmək haq­qı varmı?

Bu yerdə ən yaxşı misalı biz Caviddən yox, M.Ə.Sa­birdən gətirmək istərdik: «Oxutmuram, əl çəkin!» Məzlum nəinki öz vəziyyəti ilə barışır və sanki vəziy­yə­tindən məm­nundur, həm də onu hərəkətə gətirmək istəyən­lərə fınxırır, diş göstərir. Deməli, diş hələ qalırmış… Bəs ça­tışmayan nədir? – Düşünmək! Sabir düşünüb ibrət dərsi götürmək üçün əcnəbilərə baxmağı tövsiyə edir.

Qərb düşüncəsi, konkret təhlilə, hissi təcrübəyə, təfər­rüat­la­rın öyrənilməsi və ümumiləşdirilməsinə, induktiv me­toda, subyek­tin obyektdən ayrılmasına əsaslanır. Şərq dü­şün­cəsi isə, daha çox fitrətə, duyğuya, bütövlüyün hissi və əq­li sezgi ilə mənimsənilmə­sinə, obyektin subyektə itmə­si­nə əsaslanır.

Lakin bu xüsusiyyətlər, ancaq düşüncənin daxili me­xaniz­mi­nə aiddir. Nəzərə alınmalıdır ki, qərarlaşmış sosial mədəni durum, də­yərlər sistemi də düşüncə tərzinə təsir gös­tərir. Mühit özü, in­sa­nın reallaşması və tənbəlləşməsi üçün şərt ola bilər. Mühit ideyanı, düşüncəni, təşəbbüsü sti­mullaşdıra da bilər, onun qarşısını ala da bilər. Düşün­cə­nin inertləşməsi, fikir tənbəlliyi bu gün Şərqin əla­mət­lərin­dən birinə çevrilmişdir. Halbuki, məhz Şərqdə, düşüncə soyuq ağla deyil, qaynar zəkaya, qəlbin döyüntüsünə, şövq və eh­ti­rasa söykənir. Əql, məhəbbət kontekstində ortaya çıxır…

Lakin, təəssüf ki, Şərqin ətalətini şərtləndirən də onun so­yuq­luğu yox, elə məhz hərarətidir. Adi məntiqlə düşün­mək, ölçüb-biçmək, insandan böyük daxili enerji tələb et­mədiyi halda, hər bir məqamda, bütün varlığı ilə obyektə doğru yönəlmək (fenomenolo­gi­ya­da buna – intensiallıq de­yir­lər), obyekti öz «mən»ində ərit­mək, idrakı sevgi məqa­mı­na yüksəltmək, çox çətindir. Məhz buna gö­rə­dir ki, Şərq­də əqli fəaliyyət, idrak, istənilən insanın deyil, seçil­miş­lərin nəsibi olur. Fəhmlə dərk etmək üçün, ağıldan ziyadə fəhmə, intuisiyaya malik olmaq tələb olunur. Böyük həqiqətləri, qəl­bin işıqlanması məqamında görmək üçün, alışıb-yan­maq, nur­lan­­maq siqləti tələb olunur.

Fərdi müstəvidə, əlbəttə, hər şey aydındır. Şərqin dü­şün­cə tərzi daha yüksək, daha ali bir məqamı ifadə edir. La­kin, bu yüksək məqama hamı yüksələ bilmirsə, onda ictimai şüurun, fərdi şüurlardan geri qalması, kütlənin kimlərinsə da­lınca getmək, kimə isə kor-koranə inanmaq zərurətini də or­taya çıxardır. İctimai təşkilatlanmadakı fərqlər də, dü­şüncə tərzindəki fərqlərdən irəli gəlir. Şərqin ictimai müs­tə­vidə geri qalması, onun həqiqət məzən­nə­sini çox yüksək­lə­rə qaldırması ilə bağlıdır və bu yüksəklik ictimai müstəvidə öz əksliyinə çevrilir.

Hər dəfə fikirləşmək üçün, səmaya qalxmaq, daxili yük­səliş ke­çirmək zərurəti, geniş kütləni fikir tənbəlliyinə sürükləyir. Və fi­kir tənbəlliyi, Şərqin amilinə çevrilir. İcti­mai mühitin, sosial infras­trukturun, ənənəviləşmiş təsir for­maları Şərq anlayışına və səhvən «Şərq düşüncə tərzi» an­layışına da daxil edilir.

Yeni dövrdə müsəlman dünyasında, ideoloji infra­struk­turun düşüncəyə münasibətlə yanaşı, tədqiqatın məz­mu­nuna da təsir etməsi, Cəmaləddin Əfqani tərəfindən gö­zəl şərh edilir: «Təfəkkü­rün tərzi və meyarı olan məntiq el­mi­ni, hər kəs öyrənməlidir ki, həqiqəti yalandan, düzü əy­ridən seçə bilsin. Halbuki, bizim mü­səl­man məntiqçilərinin başı mövhumatla və boş-boş şeylərlə doludur. Bun­ların tə­fəkkürü ilə, avamların təfəkkürü arasında heç bir fərq yox­dur. Hikmət elmi ətrafımızdakı mövcud səbəblərdən və əla­qə­lər­dən bəhs edir. Qəribə burasıdır ki, bizim alimlər «Səd­ri» və «Şəm­sül-bariə» oxuyurlar və fəxrlə özlərini hik­mət sahibi hesab edir­lər. Di gəl,… soruşmurlar ki, biz ki­mik və nəyik? Elektrik, bu­xar gəmisi, dəmir yolu nədir?»1

Sabirin məşhur satirası yada düşür:


Dindirir əsr bizi, dinməyiriz,

Açılan toplara diksinməyiriz,

Əcnəbilər seyrə balonlarla çıxır

Biz hələ avtomobil minməyiriz?2
Cavid isə millətin öz keçmişini yada salır; düşdüyü vəziyyətdən çıxmaq, özündə bir güc tapa bilmək üçün məz­lumlaşmış türk əhlinə öz keçmişinə baxıb, ondan ibrət gö­tür­məyi tövsiyə edir və sanki C.Əfqaninin qoyduğu sualı təkrarlayaraq yazır:
Kimlərin oğlusan? Nəsən? Kimsən?

Sürünüb durma böylə, bir yüksəl!

Bir düşün, gör beş-altı əsr əvvəl

Nə idin? Şimdi nerdəsən? Bu nə yəs?

Əcəba, yoxmu səndə izzəti-nəfs? 3
Ərləri hərəkətə gətirmək üçün izzəti-nəfsə müraciət olunması türk mentalitetindən çıxış etməkdir. Bəs «bir dü­şün», – çağırışı necə? Bizcə, düşünməyə çağırış çox mü­hüm bir məqamdır.
Dona qalmaqda varmı bir məna?

Bunca zillət yetişmiyormu sana!?

Çox əzildin, yetər, ər oğlu ər ol!

Çırpınıb çareyi-xilas ara, bul! 1
Düşünməyə çağırış M.F.Axundovdan başlayan maarif­çilik ideyalarının sadəcə davamı olmayıb, həm də yeni döv­rün ruhunu ifadə edən bir himndir. Mənəvi kamilləşmə te­zisindən rasional düşüncə və ictimai təkamül tezisinə ke­çidin və ya, daha doğrusu, sintetik bir həyat düsturunun ax­tarışı az qala bir əsr davam etmiş və XX əsrin əvvəllərində ictimai əhval-ruhiyyəyə də təsir göstərmişdir. Bu keçid fəl­sə­fəsinin ən böyük nümayəndələrindən biri Cəmaləddin Əfqani olmuşdur.

M.F.Axundovdan Cəmaləddin Əfqaniyə, Əfqanidən Sabirə və Cavidə gedən ideya yolu, özünütənqid və vəhdətə çağırış yolu!

Məhz fikir tənbəlliyinin və ətalətin nəticəsidir ki, Av­ropa yeni-yeni texniki nailiyyətlər əldə etdiyi bir vaxtda, bi­zimkilər ərəb əlifbası və ərəb sözlərinin təfərrüatları sahə­sində baş sındırmaqla məşğul idilər. C.Əfqani elə bil ki, M.F.Axundovun əlifba islahatı uğrunda mübarizəsinə səs verərək yazırdı: «Müsəlmanlar təlim-tərbiyədən heç bir xe­yir görmürlər. Məsələn, onlar nəhv elmini öyrənməklə məş­ğul olurlar. Nəhv elmində məqsəd də budur ki, ərəb söz­lərini düzgün yazıb-oxumağı öyrənsinlər. Halbuki, bizim zəmanəmizdə müsəlman alimləri, nəhv elmini son məqsəd və qayə kimi qarşılarına məqsəd qoymuşlar…».2 Bəli, dil məqsəd yox, vasitə olmalıdır. Hansı dildə oxumaq və yaz­maq deyil, nə barədə oxuyub, yazmaq önəmlidir. Düşün­cə­nin səhv istiqamətdə yönəl­dilməsi, vasitəni özünə məqsəd et­məsi, hətta, elmi dini dəyərlərlə əvəz etmək təşəbbüsləri Şərqin tənəzzül səbəblərin­dəndir. «Qəribə burasıdır ki, bi­zim alimlər elmi iki yerə bölmüşlər: müsəlman elmləri və Av­ropa elmləri. Buna görə də, onlar camaatı xeyirli elm­lərin mənimsənilməsindən çəkindirirlər. Onlar başa düş­mür­lər ki, şərafətli elm heç bir millətin malı deyil, kim ona yiyələnsə, onundur…»1

Şərq və Qərb düşüncə tərzlərini, qarşılıqlı maraqları üzvi surətdə birləşdirən sintetik təfəkkür siyasət sahəsində, beynəlxalq münasibətlər sahəsində həqiqətən yeni hadi­sədir...

Lakin daha geniş miqyasda götürdükdə, həyatımızın bü­tün sa­hə­lərini məhz bu yeni təfəkkür işığında nəzərdən keçirmək istədikdə məlum olur ki, o heç də boş yerdə ya­ranmamış, min illər­dən bəri dərin kök atmış dialektik təfək­kürün bəhrəsi kimi mey­da­na gəlmişdir.

Bu gün qarşıda duran vəzifə idrak sahəsində müvəffə­qiy­yət­lə­rin rəhni olan dialektik təfəkkür tərzinin praktik tət­biqinə nail olmaqdan, fəaliyyət proqramını bu təfəkkür əsa­sında qur­maq­dan, dialektikanı “xalis zəka” sahəsindən “prak­tik zəka” sahəsinə keçir­mək­dən ibarətdir.

Sintetik siyasi təfəkkür dialektik idrak metodunun döv­lət si­ya­sətinə tətbiqi deməkdir. Miqyaslar arasındakı uçu­­rumun ara­dan götürülməsi, tam ilə hissənin əlaqələndi­rilməsi, fərdi problem­lə­rin qlobal hadisələr kontekstində nə­zərdən keçirilməsi və əksinə, qlo­bal hadisələrin həl­lində hər bir adamın mənafeyinin nəzərə alın­ması sinte­tik təfək­kürün mühüm tərkib hissəsidir.

Dialektik təfəkkürün əsasında hərtərəflilik prin­sipi, sin­­tetik­lik dayanır. Əksliklər müəyyən olunur, ancaq onlar mütləqləşdiril­mir, vəhdətdə nəzərdən keçirilir.

Bir fikir başqa fikirləri istisna etmir, əksinə, bir-birini qarşı­lıq­lı surətdə tamamlayır. Sintetik tə­fəkkür müxtəlif kon­­septual sis­tem­lərin dialektik sintezi olmaqla yanaşı, müx­təlif təfəkkür tərz­lə­ri­ni də özündə birləşdirir. O, Şərq və Qərb təfəkkür tərzlərinin, mil­­li şüarların bir-birini zən­ginləşdirməsini nəzərdə tutduğu kimi, el­mi və bədii təfək­kürün vəhdəti üçün də meydan açır.

Ya yalnız sosial-mənəvi həyatın anlayışlarla inika­sın­dan çıxış edərək bədii ədəbiyyatdan, obrazlı təs­virdən im­ti­na etmək, ya da yalnız bədii ədəbiyyat və təxəyyül hü­du­dunda qalaraq real həyatın məntiqi inikasına biganə qalmaq – hər ikisi birtərəfli və metafizik yaxınlaşma­dır. Sintetik təfəkkür bunların vəhdətini tələb edir.

İnsan, onun mənəvi yüksəlişi, fərdi mənəvi dünya ilə ictimai həyat arasında qarşılıqlı əlaqə və ziddiyyət məsə­lə­ləri əsrlər boyu yalnız fəlsəfənin deyil, həm də bədii ədə­biyyatın, incəsənətin pred­me­tinə daxil olmuşdur. Lakin fəl­səfənin məğzini, əsas məsələsini təşkil edən bu pro­blem bədii ədəbiyyatda bir növ dolayısı ilə, daha doğrusu, təza­hürlər vasitəsilə işıqlandırılmışdır.




1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə