Səlahəddin Xəlilov Cavid fəlsəfəsi



Yüklə 463.65 Kb.
səhifə5/5
tarix15.05.2017
ölçüsü463.65 Kb.
1   2   3   4   5

Son söz əvəzi
Sovet dövründə, fəlsəfi fikir üçün əlçatmaz, ünyetməz ideoloji çəpər çəkildiyi bir vaxtda, neçə minillik tarixi olan milli məfkurə ancaq bədii ədəbiyyat vasitəsilə sızıb keçir və gələcək nəsillərə çatdırılmaq üçün öz varisliyini, kəsilməz­li­yini təmin edirdi.

Fəlsəfəyə klassik elmdən, fizikadan gələn bu sətir­lə­rin müəllifi də fəlsəfi fikirdə öz milli-mənəvi təsdiqini tap­maq cəhdi göstərərkən peşəkar fəlsəfədən daha çox bədii ədə­biy­yata və ilk növbədə milli dramaturgiyaya müraciət et­məli oldu. İlk diqqəti cəlb edən də, təbii ki, öz həyatı ba­ha­sına ideoloji tabuya etinasızlıq göstərərək bütün yaradı­cı­lığını qadağan məfkurə zolağında quran böyük Cavidin əzə­mətli siması oldu.

Ümumbəşəri, kosmopolit fizikadan bəhrələnmiş ra­sional düşüncə tərzimin milli fəlsəfi fikir axarına düşməsi üçün ən çox milli ədəbiyyata ehtiyac duyduğumu etiraf edi­rəm. Həm də bu təkcə mənim timsalımda deyil, bütün dövr­lərdə belə olmuşdur. Fəlsəfənin məhz düşüncə tərzini şərt­ləndirən özək hissəsi – milli fəlsəfi fikir təkcə elmi-fəlsəfi ka­teqoriyalardan istifadə etməklə məhdudlaşmamış, həm də yeri gəldikcə klassik bədii obrazlara müraciət etmişdir. Fəl­səfi əsərin təhkiyəsində fikrin ən kəsə yolla çatdırılmasına xidmət edən bədii obrazlar bir qayda olaraq milli klassik ədəbiyyatdan götürülür, rəmzləşir, standartlaşır, kateqoriya­laşır. Bu, çox spesifik bir prosesdir. Əgər hər bir tədqiqatçı bədii obraz nümunəsi kimi başqa-başqa mənbələrə müraciət etsə, oxucu onu anlamaq üçün gərək hər dəfə yeni əsərlər oxu­ya. Lakin bir rəmz olaraq artıq «Hamlet» seçilibsə və ədəbi tənqid buradakı ayrı-ayrı bədii obrazların, süjetlərin, ifadələrin və s. fəlsəfi açılışını artıq dönə-dönə veribsə və bu obrazlar, rəmzlər hamılıqla öyrənilibsə, milli düşüncənin strukturuna daxil olubsa, tədqiqatçıların çox az adama mə­lum olan başqa bir obraza müraciəti təfəkkür yolunu qısalt­maq, fikri aydınlaşdırmaq əvəzinə daha da dumanlandırar, uzaq­laşdırar.

Elmi əsərlər tam müstəqil ola bilməzlər. Hər bir elmi ideya mütləq başqasının davamı kimi ortaya çıxır. Elmi fi­kirlər toplanaraq bütün dövrlərin və bütün millətlərin va­hid, möhtəşəm bir abidəsini yaradırlar. Bədii yaradıcılıqda isə toplanma yoxdur. Müasir fizik Nyutonun, Eynşteynin çi­yinləri üzərinə çıxdığından daha ucada durmuşdur. Müasir rəssam, müasir yazıçı isə Mikelancelonun, Şekspirin çiyin­ləri üzərində deyil, yanında dayanmaqla onlardan yüksəyə qalxa bilmir. Müasir bir şair Füzulini bütünlüklə əzbər də bilsə, onun poeziyası Füzuli şeirinin üzərində yüksəlmir, əgər zamanın sınağından çıxarsa, boy sırası ilə onun ya­nında dayanır. Burada zaman oxu elə bil ki, böyük klas­sik­lərin şərəfinə irəliyə deyil, geriyə doğru yönəlmişdir.

Hər bir bədii əsər isə müstəqil bir hadisədir. Və o baş­qa bədii əsərlərin süjetinə qatılaraq öz ömrünü uzada bil­mir. Lakin klassika adlandırdığımız elə bədii əsərlər də vardır ki, onların ideyaları ədəbi tənqidin və ədəbi-elmi tədqiqatların sayəsində, əslində ancaq elmə mənsub olan toplanma (ku­mul­yativlik prinsipi) qaydaları ilə gələcək əsərlərin məz­mu­nuna daxil olur. Elə bil ki, ədəbiyyatın, bəlkə də bəxti gə­ti­rə­rək klassikaya çevrilmiş nümunələri elmi fikrin qa­nad­la­rına qonaraq davamlı fikir prosesinin iştirakçısına çevri­lirlər.

Lakin bədii ədəbiyyatın öz təhkiyə və məzmun hü­du­dundan kənara çıxaraq daha davamlı mənəvi-idraki pro­ses­lərə qatılması heç də yalnız ədəbi tənqid və ədəbiyyat­şünas­lıq vasitəsi ilə həyata keçmir. Bunun başqa bir yolu da icti­mai şüur vasitəsi ilə fəlsəfi fikir mündəricəsinə daxil ol­maq­dır. Necə ki, şifahi xalq ədəbiyyatı neçə-neçə nəsillərin düşüncə tərzində davamlı bir proses kimi yaşayır, eləcə də klassik ədəbiyyatın ayrı-ayrı bədii ideya və obraz nümu­nələri adi şüura qatılaraq nəsillərdən nəsillərə ötürülür.

Bu iki üsul arasında fərqlərdən biri budur ki, El ədə­biy­yatındakı kimi Milli şüura qatılmadan fərqli olaraq ədə­biy­yatşünaslıq və fəlsəfi təhlil qanadlarında davamlı pro­se­sə çevrilən klassika millilik hüdudlarını keçərək ümum­bə­şəri, beynəlmiləl miqyas ala bilər. Necə ki, «İliada»ya, «İla­hi komediya»ya, «Hamlet»ə müraciətlər təkcə ayrı-ayrı mil­lətlərin deyil, bütövlükdə Qərb təfəkkür tərzinin forma­laşmasında iştirak etmiş, onun üzvi tərkib hissələrinə çevril­mişlər. Və bu gün bizlərin də təfəkkürünə sirayət etmək­də­dirlər. Əlbəttə, burada pis heç bir şey yoxdur, o halda ki, əks əlaqə də mümkün olaydı.
***
Müasir dövrdə, böyük sələflərimizin uğrunda müba­ri­zə apardığı, lakin bu gün məhz bi­zə qismət olmuş müstə­qillik illərində milli fəlsəfənin həm bir ideya, həm də bir mil­li iradə ola­raq formalaşdırılması kimi ağır yükü ufaq çi­yin­lərimizdə daşımağın bütün ağırlığını və mə­suliyyətini dərk edərək bu şərəfli yükü böyük mütəfəkkirlərimizlə bö­lüş­mək qərarına gəldik.

Müstəqil Azərbaycanın bütün istiqamətlərdəki quru­cu­luq fəaliyyətinin əsasında, heç şübhəsiz, milli fəlsəfi fikir dayanmalıdır. Lakin hadisələr dünyasının axarı dayanıqlı fəl­səfi fik­rin formalaşmasını gözləmir. Bəzən hadisələr müs­təvisində zaman fikir müstəvisindəkinə nis­bətən daha sürətlə axır. Ona görə də, milli fəlsəfi fikir heç də sıfırdan baş­lamayaraq, əc­dad­larımızın qoyduğu bünövrə üzərində qu­rulmalıdır. Lakin orta əsrlərin islam fəlsəfəsi biz­dən çox uzaqdadır, həm də, əsasən, ərəb dilində yaradılmışdır. 20-ci əsrin peşəkar fəl­sə­fəsi isə yaxın olsa da, milli fəlsəfi ruhdan məhrumdur və əsasən rus dilində və ya rus dilindən tər­cü­mələrə istinadən yazılmışdır. Nəzərə alsaq ki, əsl milli fəl­səfi fikir ancaq milli dildə ya­ra­dıla bilər, milli düşüncə tərzinin, milli fəlsəfi fikrin başlıca daşıyıcısı məhz milli bə­dii ədə­biy­yat sayılmalıdır. Belə olan halda, mənim Cavid yaradıcılığına münasibətim sadəcə ədə­biy­yata müraciət ol­ma­yıb, həm də milli fəlsəfi fikrin ən yaxın təməl daşlarını müs­təqillik dövrümüzdə fəlsəfi özünüdərkin strukturuna və mədəni-mənəvi quruculuq proseslərinə daxil etmək təşəb­büsüdür.



M ü n d ə r i c a t



1 Щ. Жавид. Мягаляляр // Ясярляри 4 жилддя, ЫВ жилд, Бакы, Йазычы, 1985, с. 222.

2 Йеня орада.

1 Бах, мяс.: Ш.Алышанлы. Романтизм. Споры и истины, Баку, 2001, с. 175; Э.Заманова. Эстетика азербайджанского романтизма ХХ века, Баку, 2007, с.123-124.

2 Щ. А. Ябилов. Щцсни-худа шаири… Бакы, Чашоьлу, 2000.

1 А. Ямращоьлу. Юзц иля данышмаьы бажаран бяндянин Жавиди // K.Ялийев. Щцсейн Жавидин шяхсиййяти вя поетикасы, Бакы, Йазычы, 1997, с. 4.

2 Y.Гарайеv . Тарих: йахындан вя узагдан. Бакы, «Сабащ» 1996, с. 320.

1 М.Ялиоьлу. Мящяббят вя гящряманлыг, Бакы, Йазычы, 1979, с. 203.

1 Йеня орада, с. 209.

2 Йеня орада.

1 М.Ялиоьлу. Щцсейн Жавидин романтизми, Б, Азярняшр, 1975, с. 152

1 Щ.Жавид. Ясярляри 5 жилддя, ЫЫЫ жилд, Бакы, «Лидер», 2005, с.142.

1 Йеня орада, с.144.

1 Йеня орада.

2 Йеня орада.

3 Щ. Жавид. Ясярляри 4 cilddə Ы жилд, Бакы, Йазычы, 1982, с. 193.

2 Йеня орада, с. 194.

1 Йеня орада, с. 145.

1 М.Ялиоьлу. Щцсейн Жавидин романтизми, Б., Азярняшр, 1975, с. 181.

2 Йеня орада, с. 184.

1 Ф.Аттар. Шейх Санан. /Суфии. Восхождение к истине, М., Изд-во Эксмо, 2003, с.84-93.

1 Ибн Араби. Мекканские откровения (ал-Футухат ал-маккийа). Пер. А.Д.Кныша, СПб.: Центр «Петербургское исследование», 1995, с. 31.

2 Йеня орада. с. 51.

 Ибн Ярябинин мящяббят мювзусунда йаздыьы шеирлярин яслиндя онун севэилиси Конйалы Низам адлы эюзяля щяср олундуьу эцман еди­лир. А.Д.Кнышын йаздыьы кими, 1215-жи илдя Ибн Яряби гадына щяср олун­муш шеирлярдя щяддян артыг ачыг-сачыглыьа йол вердийиня эюря тя­ня­ляря мяруз галмыш вя о, бяраят цчцн бу мящяббят образларынын яс­линдя символик характер дашыдыьына инандырмаьа чалышмыш, бу мяг­сяд­ля эениш шярщляр йазмышдыр. (А.Д.Кныш. Введение к книге «Ибн ал-Араби. Мекканские откровения.», стр. 21)

1 Ф. Аттар. Шейх Санан // Суфии: Восхождение к истине, М., Изд-во Эксмо, 2003, с. 89.

2 Щ.Жавид. Ясярляри 4 жилддя, Ы жилд, Бакы, «Йазычы», 1982, с.55 .

3 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, ЫЫЫ жилд, Бакы, «Лидер», 2005, с.193 .

1 Йеня орада, с.198 .

1 Щ. Жавид. Сечилмиш ясярляри, Бакы, Чашыоьлу, 2004, с. 243.

1 Гегель. Т.2, Лекции по эстетике. с. 311

1 Буна тясяввцфдя вящдят ял-вцжuд дейилир.

2 Щ. Жавид . Ясярляри 5 жилддя, ЫЫЫ жилд, Бакы, «Лидер», 2005, с. 144.

1 Йеня орада, с. 159.

2 Йеня орада, с. 151.

1 Йеня орада, с. 162.

2 Йеня орада, с. 147.

3 Йеня орада, с. 162.

1 Йеня орада, с. 148.

2 Йеня орада, с. 161.

3 Йеня орада, с. 151.

4 Йеня орада, с. 142

1 Йеня орада, с. 178.

1 Йеня орада, с. 183.

2 Y. Гарайев. Тарих: йахындан вя узагдан. Бакы, «Сабащ» 1996, səh. 94.

1 Yenя orada, s. 322.

2 Yenя orada.

1 K. Бцнйадзадя. Шярг вя Гярб: İлащи вящдятдян кечян юзцнц­дярк, Бакы, 2007, с. 143.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, Ы жилд, Бакы, «Елм», 2005, с. 92.

2 Йеня орада.

1 Мущйиддин Ибн‘ул-Араби. ел-Футущат ел-меккиййе. Тярт. Проф. Др. Нищат Кеклик. Анкара, 1990, с. 447.

2 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, Ы жилд, Бакы, «Елм», 2005, с. 83.

1 Йеня орада, с. 83.

1 Й.Гарайев, Т.Кяримли. Бир нечя сюз. // Щ.Жавид. Ясярляри 5 жилд­дя, Ы жилд, 2005, с. 18.

2 Фялсяфя вя сосиал-сийаси елмляр ъурналы. 2007, № 4, с. 34.

3 Щ. Жавид. Ясярляри 3 жилддя, Ы жилд, Бакы, Азярбайжан Мядя­ний­йят Фонду, 2003, с. 301.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, Ы жилд, 2005, с. 110.

2 Йеня орада, с. 127.

1 Йеня орада, с. 66.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 3 жилддя, Ы жилд, Бакы, Азярбайжан Мядяний­йят Фонду, 2003, с. 302.

2 Нясими. Сечилмиш ясярляри, Бакы, Азярняшр, 1973, с. 149.

3 Яссар Тябризи. Мещр вя Мцштяри, Б., «Йазычы», 1988, сящ. 8-9.

2 Йунус Имря. Эцлдястя, Б., «Йазычы», 1992, сящ. 67.

3 Яссар Тябризи, йеня орада.

1 Бах: Гегель. Энциклопедия философских наук, Том 3, Философия духа, М., «Мысль», 1977, с. 401.

2 Гегель. Энциклопедия философских наук, Том 1, Наука ло­ги­ки, М., «Мысль», 1974, с. 158.

1 Йеня орада.

2 Ибн Араби. Фена рисаляси, Арзуларын тержцманы, Истанбул, Из йа­йын­­жылыг, 2002, с. 139.

3 Йеня орада, с.150.

1 Щ. Жавид . Сечилмиш ясярляри, Бакы, Чашыоьлу, 2004, с. 287.

1 См.: Ибн ал-Араби. Мекканские откровения, С-Пб., 1995, с. 31.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, 1-жи жилд, Бакы, Елм, 2005, с.111.

1 Щ. Жавид. Сечилмиш ясярляри, Бакы, Чашыоьлу, 2004, с. 243.

2 А.Д.Кныш. Введение. // Ибн ал-Араби. Мекканские открове­ния, С-Пб., 1995, с. 11.

1 История эстетики. Памятники мировой эстетической мысли. В 5 т., т. 3, М., «Искусство», 1967, с. 234.

2 К.Ясперс. Стриндберг и Ван Гог. Опыт сравнительного патографического анализа с привлечением случаев Сведенборга и Гельдерлина, С-Пб., 1999, с. 169-173.

1 A.İmanгуliyеva. Жцбran Хəlil Жцбran, Бakı, Еlm, 2002, s. 51.

2 Yеnə orada, s. 55.

1 Yеnə orada, s. 58.

2 Amanгуliyеva. Yеni ərəб ədəбiyyatı korifеyləri, Б., «Еlm», 2003, səщ. 116.

1 Дж. Х.Джебрaн. Избранное, пер.: с араб. и англ. – Л.: Худож. литер., 1986, с. 363.

1 H. Cavid. Əsərləri 5 cilddə, III cild, Bakı, “Lider”, 2005, s. 13.

2 Ж.Х.Жцбран. Иблис. // Фялсяфя вя сосиал-сийаси елмляр ъурналı, №3, 2007, с. 49.

1 H.Cavid. Əsərləri 5 cilddə, III cild, Bakı, “Lider”, 2005, s. 32.

1 Йеня орада, s. 68.

1 А.Шиммел. Юн сюз. М.Икбал. Жавиднаме, (çевирен А.Сжщиммел), Анкара, Кцлтцр Баканлыьы, 1989, сящ. 17.

1 См.: М.Я.Корнеев. Философия совершенного человека Мухам­мад Икбала… – История современной зарубежной философии: ком­паративистский подход. Санк-Петербург, «Лань», 1997, стр. 288.

1 Й.Гарайев. Тарих: йахындан вя узагдан, Бакы, «Сабащ» 1996, с. 320.

2 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, 1 жилд, Бакы, Елм, 2005, с. 95.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 4 жилддя, Ы жилд, Бакы, «Йазычы», 1982, с. 262.

2 Й.Гарайев, йеня орада, с. 323-324.

1 Щ. Жавид. Ясярляри 5 жилддя, 1 жилд, Бакы, Елм, 2005, с. 196.

2 Й.Гарайев, йеня орада, с. 324.

3 Йеня орада. с. 325.

1 Ж.Яфгани. Сечилмиш ясярляри, Бакы, 1998, сящ. 31.

2 М.Я.Сабир. Щопщопнамя, ЫЫ жилд, Бакы, Минаря, 2000, с. 5.

3 Щ.Жавид. Сечилмиш ясярляри, Бакы, Чашоьлу, 2004, с. 11.

1 Йеня орада.

2 Ж.Яфгани. Эюстярилян ясяр, сящ. 30.

1 Йеня орада, сящ. 32.

1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə