Şəlalə Məhyəddin qızı



Yüklə 284.22 Kb.

səhifə1/14
tarix17.12.2016
ölçüsü284.22 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

                                     

 
Şəlalə Məhyəddin qızı 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
QARANLIQDAN  И
ŞIĞA 
 
           
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
«Насир» няшриййаты 
Бакы – 2012 
 

                                     

 
 
Шялаля Мящйяддин гызы.  «Гаранлыгдан ишыьа». Бакы,  
                                   «Насир»  няшриййаты,  2012,  192 
сящ. 
 
 
 
 
 
 
Бу  китаб  дцнйа  шющрятли  эюз  ъярращы,  Азярбайъан 
офталмолоэийасынын  баниси  профессор  Цмнися  Муса-
бяйлинин 110 иллик йубилейиня щяср олунуб. 
Китабда  алимин  елми  фяалиййяти  иля  баьлы  хатиряляр 
топланыб.  
 
 
 
 
Китабын  ишыг  цзц  эюрмясиндя  мадди  вя  мяняви  кю-
мяклик эюстярян щямйерлиляримиз, иш адамы Даьлар Ся-
фярова  вя  «Насир»  няшриййатын  директору  Фамил  Кяри-
мова миннятдарлыьымызы билдиририк. 
 
 
 
М 087 – 2012                  
 
©
 «Насир» няшриййаты,2012 
 

                                     

 
 
ЮН СЮЗ 
 
Гейри-ади  зяка  сащибляри  билик  вя  баъарыгларыны  елмин  инки-
шафына сярф едяндя даща чох файда верир, онларын ямяйинин ня-
тиъясиндя  даща  чох  инсан  бящрялянир.  Юмрц  бойу  инсанлара 
нур верян академик Цмнися Мусабяйli dя  беля инсанлардан 
бири иди. О, тякъя Азярбайъанда, кечмиш Советляр Иттифагында 
дейил,  дцнйада  севилиб-сечилиян  надир  офталмологлардан  бири 
кими танынырды. Щятта ону дювлят башчылары сявиййясиндя мцх-
тялиф  юлкяляря  дявят  едир,  бюйцк  щюрмят  вя  ещтирам  эюстярир-
диляр. Тякъя бу фактын юзц онун чох бюйцк нцфуза малик ол-
дуьуну шяртляндирян амиллярдян биридир. Одур ки, Ц.Мусабяй-
linin  эюзляриня  шяфа  вердийи  инсанлар  арасында  ади  вятяндаш-
лардан  тутмуш  йцксяк  рцтбяли  мямурлар,  дювлят  башчылары  да 
олуб. 
Бейнялхалг  сявиййяли  симпозиумларда,  елми  конфрансларда 
етдийи  чыхышлар  да  щямишя  марагла  гаршыланыр,  бюйцк  якс-сяда 
доьурурду.  Саьлыьында  «Цмнися  ханым»  адлы  сянядли  филм 
чякилмиш, елми  мягаляляри дцнйанын бир чох нцфузлу журналла-
рында  чап  олунмушдур.  Цмнися  ханым  нечя  инсанын  эюзцня 
нур  вермишди,  нечя  тяшяккцр  мяктубу  алмыш,  щаггында  нечя 
хатиря  йазылмышды?  Буну  рягямля    ифадя  етмяк  гейри-мцм-
кцндцр.  
Артыг Цмнися ханымын вяфатындан 40 иля йахын вахт кечир. 
Буна бахмайараг, о, инди дя ещтирамла йад едилир, бюйцк мя-
щяббятля хатырланыр. Вахтиля онунла бирликдя чалышан иш йолдаш-
ларындан, дярс дедийи тялябялярдян, мцалиъя етдийи инсанлардан 
кимиси онун щаггында мягаля, кимиси хатиря, кимиси шеир, кими 
дя щятта елеэийа вя поема да йазмышдыр. 
Журналист Шялаля Мящйяддин
 гызы щямин йазыларын вя хатиря-
лярин бир чохуну арайыб-ахтарыб тапараг бу китабы ярсяйя эя-
тирмишдир. Китаба чякилян зящмяти эюрмяк цчцн онун мцндя-
ряъатына нязяр салмаг кифайятдир.  

                                     

Цмнися  Мусабяйli  Азярбайъан  тябабятиня  ня  кими  йени-
ликляр эятириб, дцнйа тибб елминя щансы тющфяляри вериб, хястяляри 
неъя мцалиъя едирди, неъя дярс дейирди, тялябяляриня щансы тюв-
сийялярини верирди, анаданэялмя кор олан инсан эюзлярини ачан-
да ня кими щиссляр кечирдирди? Китабда бу вя йа диэяр суаллара 
ятрафлы ъаваб верилир.  
Китабын  цстцн  ъящятляриндян  бири  дя  орадакы  инсан  мяня-
виййатыны зянэинляшдирян фактларын чохлуьудур. Бу да Цмнися 
Мусабяйlinin юзцнцн дахили аляминин зянэинлийиндян, йцксяк 
яхлаги характериндян иряли эялирди. Башга сюзля десяк, Цмнися 
ханым тякъя гейри-ади истедады иля дейил, йцксяк инсани яхлаги 
дяйярляри  иля  дя  хатирялярдя  силинмяз  изляр  гойуб.  Ону  ябя-
дийашар едян  дя будур. Бу ися о демякдир ки, китабдан эюрцб 
эютцрцляси, юйряниляси чох шей вар.  
Бцтцн щалларда китаба ясл гиймяти охуъу верир. Бу китаб да 
мяналы,  дцшцндцрцъц,  инсанлары  хейирхащ  ямялляря  чаьыран, 
онларын дахили алямини, мянявиййатыны зянэинляшдирян китабдыр. 
Бцтцн  дюврлярдя  беля  китаблара  ещтийаъ  олуб.  Бундан  сонра 
да  олаъаг.  Одур  ки,  охуъулар  тяряфиндян  бу  китабын  бюйцк 
марагла  гаршыланаъаьы  шцбщясиздир.  Мцяллиф  цчцн  ися  бундан 
бюйцк севинъ пайы ола билмяз.   
 
 
Рцстям РЦСТЯМОВ, 
ямякдар журналист 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                     

 
Ü
MNИS
Ə MUSABƏYLИNИN HƏYATINDAN QISA 
FRAQMENTL
ƏR 
 
Gec
ə birə işləyirdi. Şəhər bəlkə də çoxdan yuxuya getmiş-
di.  B
ərkdən döyülən qəfil qapı səsi gecənin sakitliyində əks-
s
əda yaratdı. Səsə qonşular da diksindi.   
- Xeyir ola, bu vaxt?  
Ü
mnis
ə xanım dodaqaltı pıçıldadı:  
- Kimdir gör
əsən?  
Ç
evrilib  professora  baxd
ı.  Həmişə  gülərüzlü  olan  həyat 
yolda
şını elə bil ilk dəfə görürdü. Ərinin rəngi bəyazımış çöh-
r
əsi və nigaran baxışları onu ildırım kimi vurdu. Dağdan ağır 
sand
ığı  kişinin  birdən-birə  yazıqlaşan  görkəmi  nəzərindən 
qaçmad
ı. Hərəkətsiz qaldığını görüb, özü qapıya yaxınlaşdı. 
İçəri daxil olan bir neçə şəxs bircə kəlmə soruşdu:  

İsmayılzadə İbrahim?  
- B
əli.  
- Y
ığışın, bizimlə getməlisiniz.  
- Hara?...  
- ...  
Susmu
ş  və  zəhmli  baxışlardan,  dilindən  qəfil  çıxan  sual-
dan   
İbrahim  müəllim  daha  da  pərt  oldu.  Həmişə  cəsarəti, 
dilav
ərliyi ilə seçilən Ümnisə xanım da susmuşdu. Bu sualın 
cavab
ı yox idi. 
Ö
t
ən  il  minlərlə  qapısı  döyülən  insanlar  nəyin  qurbanı 
oldu
ğunu  bilmədikləri  halda  gedər-gəlməzə  yola  salınmış-
d
ılar. Tanıdıqları bu insanların aqibəti  hamının başına gələ 
bil
ərdi.  Xüsusilə  ziyalıların,  milləti  canı-qanı  qədər  sevdiyi 
şəxslərin alın yazısına çevrilirdi. Bu dəfə İbrahim İsmayılzadə 
h
ədəfə alınmışdı.  
Almaniyada  birg
ə  oxuduqları,  ən  yaxın  dostu  Əlirzanın 
tutulmas
ı xəbərini eşidəndən sonra bu anı hər gün gözləyirdi. 
Sor
ğu-suala tutulacağı şübhəsiz idi.  

                                     

Güclü  tufan
ın,  amansız  fırtınanın  caynağından  xilas 
olma
ğa çalışan iri gövdəli ağactək o da yıxılmamağa çalışdı. 
Yerd
ən ayağının üzüldüyünü hiss eləsə də, təmkinini pozma-
dan,  taq
ətdən düşən dizlərini, keyləşmiş qollarını güclə aça-
raq  körp
ə  qızını  bağrına  basdı.  Səs-küyə  yuxudan  oyanan, 
qorxu  i
çərisində  çaş-baş  qalan,  gələn  “dayılar”ı  tanımayan 
balaca  Dilar
ə nə baş verdiyini anlamasa da,  atasının öpüş-
l
ərindən  məmnun halda həmişəki kimi nazlanmağa  başladı. 
“Qonaq”larla  evd
ən  çıxan  atasının  arxası  ilə  baxan  anasını 
a
ğlayan  görəndə  isə  dodaqlarını  büzdü.  Ana-bala  bir-birlə-
rin
ə  sarmaşdılar.  Hər  dəfə  ağlayan  qızını  sakitləşdirən  ana-
n
ın  bu  gün  özünün  hıçqırması  balacanı  heyrətdə  qoydu. 
Donuq  gözl
ərini  mat-məəttəl  ona  dikdi.  Kiçik  ovucları  ilə 
anas
ının  islanmış  üzünü,  göz  yaşlarını  silməyə  başladı, 
əllərini boynuna dolayıb, bərk-bərk qucaqladı.  
H
əmin  gün  Ümnisə  xanımın  həyatına  yazılan  ən  dəhşətli 
gec
ə oldu. Yoldaşının taleyindən nigaran qaldı, onun başına 
n
ə gələcəyini bilmirdi. Tanış olduqları günü, tələbəlik illərini 
xat
ırladı. Hər ikisi həkim idi. Ən yaxşı təbib olmaq uğrunda 
mübariz
ə aparırdılar, təkcə sənətləri ilə yox, həm də alimlik 
s
əviyyəsi ilə öyünürdülər.  
- Bird
ən onu da güllələyərlər?!.  
Qorxu,  t
əlaş  ürəyinə  soxuldu,  vücudunu  titrətdi,  həyatı 
q
ədər  sevdiyi,  ən  əziz  bir  insanı  itirmək  təhlükəsiylə  üzləş-
diyini hiss etdi...  
Professor 
İbrahim İsmayılzadə həmkarları kimi 1938-ci il-
d
ə həbsə alındı. Müxtəlif bəhanələr səsləndi. Təqsirkar oldu-
ğunu isbatlamağa çalışdılar. Axırda əlacsız qalıb, onu “Tro-
tskinin  t
ərəfdarı”  adlandırdılar.  Tutarlı  dəlil  olmadığından 
istintaq  prosesi  iki  il 
çəkdi.  Məhkəməsi  isə  15  dəqiqə.  Bu 
müdd
ət ərzində,  dəmir barmaqlıqlar arasında yaşayan Azər-
baycan  alimi,  n
əhayət,  Sibirə  sürgünə  göndərildi.  Həyatının 
növb
əti 10 ilini ailəsindən, doğmalarından, el-obasından ayrı 
ya
şamağa  məhkum  edildi…  İbrahim  İsmayılzadənin  repres-

                                     

siyaya  m
əruz  qalmasına  səbəb  bəlkə  də  onun  vaxtilə  Azər-
baycan  Demokratik  Respublikas
ında  Parlamentin  deputatı 
seçilm
əsi  faktı  idi.  Millətini  azad  görmək  istəyən  insanların 
s
ırasında  adı  çəkilən  ziyalı  oldğu  üçün  qara  siyahıya  alın-
m
ışıdı...  
U
şaqlıq dostu Əlirza Atayevlə Almaniyaya oxumağa gön-
d
ərilən  İbrahim  İsmayılzadə  repressiyanın  neçə-neçə  günah-
s
ız qurbanlarından biri idi. Sürgün həyatında da hər an ölü-
münü gözl
əyən minlərlə insanlardan biri...  
                                                           
* * * 
Ü
mnis
ə  xanım  ağlı,  dərin  zəkası  ilə  ətrafından  seçilirdi. 
H
ələ  Tağıyevin  Qızlar  seminariyasında  təhsil  alanda  onu 
dig
ər  uşaqlardan  qeyri-adi  bacarığına  görə  fərqləndirirdilər. 
Ali t
əhsildəki uğurları isə onun əl-qolunu açmış, elmin bütün 
sirl
ərinə  yiyələnmək  həvəsi  onu  mükəmməl  alimlik  səviy-
y
əsinə qaldırmışdı.  
Ail
ənin  düşdüyü  faciə  onun  həyat  mübarizəsini  daha  da 
alovland
ırdı.  İbrahim  uzaqlara  aparılsa  da,  o  özünü  ərinin 
yan
ında hiss edir, onun çətin günlərində ən yaxın könül sir-
da
şı idi.  
Ü
mnis
ənin “Sən evinə qayıdacaqsan, görərsən!”-sözləri İb-
rahimin yadda
şında əks-səda yaratdı.  “Ümidini üzmə, səbrli 
ol, h
ər qaranlıq gecənin bir aydın səhəri olur” kəlmələri hə-
yat boyu qulaqlar
ında səsləndi...  
                                
* * * 
 Ümnis
ə  xanımın  başı  elmə  qarışdı,  elmin  ən  dərin  qat-
lar
ına qədər irəlilədi. Sonda isə elmi tapıntıları, yeni fikirləri 
il
ə alimlər arasında zəka sahibinə çevrildi. Dünyanın müxtəlif 
ö
lk
ələrinə  dəvətlər  aldı,  oftalmoloqların  elmi  tədbirlərinə 
qat
ıldı.  Hara  getdisə,  harda  söz  dedisə,  dəyərli  fikir  sahibi 
oldu. H
ər yerdə sevildi.  

                                     

İllərlə  həsrətində  olduğu  İbrahimin  yoxluğunu  ona,  qis-
m
ən  də  olsa,  xəstələri  unutdurdu.  Həyat  sevgisindən  insan-
lara  i
şıq  payladı.  Qaranlıqlardan  qurtulmaq  istəyənləri  nur 
dünyas
ına qərq elədi...  
Ü
mnis
ə  xanım  zamanı  öz  dünyasına  salmışdı.  Həm  elmi 
sah
ədə uğurlar bir-birini əvəzləyir, oftalmologiya aləminə də-
y
ərli əsərlər bəxş edir, bu sahədə kadrların artmasına çalışır, 
ö
z biliyini istedadl
ı tələbələrə bəxş edir,  həm də sorağını eşi-
dib  onun  yan
ına  gələn  yüzlərlə  insanın  gözündə  cərrahiyyə 
əməliyyatı apararaq, tutulan gözləri açır.  
                            
* * * 
Ü
mnis
ənin səmada qıy vurduğu, qartal təki zirvələrdə qa-
nad  açd
ığı  məqamlarda,  İbrahim  əli-qolu  bağlanmış,  azad-
l
ığa həsrət qalmış anlarında, qəfəsə qısılan quşa bənzəyirdi. 
Qartal cüss
əli bir quşun xırda balaca məkandakı çırpıntıları 
qol-qanad
ı qırılmış quşa yaşamağı zillət etdiyi kimi, bu Azər-
baycan aliminin d
ə zindan həyatı bütün amalını çilikləmişdi. 
Usta yan
ında köməkçi işləyən, divar hörgüsü ilə məşğul olan 
İbrahim İsmayılzadə ömrünün bir neçə ilini ağ xalata, kitab 
d
əftərə, yazı-pozuya həsrət qalır... 
Günl
ərin  birində  “ekzema”dan  əziyyət  çəkən  Azərbayca-
n
ın rəhbəri Mir Cəfər Bağırov eşidəndə ki, Almaniyada təh-
sil alm
ış, yeganə mütəxəssis olan İbrahim İsmayılzadə adlı bir 
h
əkim onun dərdinə əlac edə bilər. Tələsik onu sürgündən ge-
ri qaytar
ırlar. Bu dəfə də ona hara aparıldığı deyilmir. Bakı-
ya çatanda el
ə fikirləşir ki, yəqin güllələnmək üçün gətirilib. 
Ancaq r
əhbərin yanına aparılanda məsələdən hali olur. Nə-
zar
ət altında öz missiyasını yerinə yetirir. Bağırovun dərisin-
d
əki yaranı sağaldır. Onu yenidən sürgünə yollayırlar.  
Bu  d
əfə  isə  İbrahimin  həkimlik  məharəti  dilə-dişə  düşür. 
Sürgünd
ə “baş həkim” kimi fəaliyyət göstərir. Dustaqxanada 
m
əhbusun  “baş  həkim”  olması  onun  həyat  tablosuna  daha 
qar
ışıq  ilmələr  atır.  Xəstələri  ona  göz  verib,  işıq  verməyən 

                                     

n
əzarətçiləri  olur.  Heysiyyatı  ilə  oynayan  bu  insanların 
aya
ğına xırda bir daş dəyəndə, barmağına tikan batanda hə-
kimd
ən  tezliklə  sağaltmağı  tələb  edirlər,  “yoxsa  həyatından 
keçm
əli olacaqsan” deyib, onu ölüm qorxusu ilə hədələyirlər. 
Əlində  iynə  dərmanın  olmadığı  həkim  xəstələrini  ancaq  el 
yolu  il
ə,  türkəçarəylə,  ərazidəki  bitkilərin  gücünə  müalicə 
etm
ək məcburiyyətində qalır... 
                             
* * * 
İbrahim  İsmayılzadə  qürbət  həyatından,  dözülməz  şərait-
d
ən çətinliklə də olsa, yaxa qurtara bilir.  Uzun müddətdən 
sonra  v
ətəninə qayıdan alimin  burada da taleyi yenə gətir-
mir  ki,  g
ətirmir...  Ona  paytaxtda  yaşamağa  icazə  verilmir. 
M
əcburiyyət  qarşısında  qalıb,  Gəncəyə  -  qardaşının  yanına 
s
ığınır.  Bu  şəhərdə  də  həkim  işsiz  qalır.  Şəxsi  həyətyanı  sa-
h
ədə, torpaqda çalışaraq  qədərinə boyun əyir. Kədərini isə 
q
ızı Dilarənin tətil zamanı  yanına gəlməsi, ata-qız başa-başa 
qald
ığı məqamlarda unudur. Əslində Dilarə üçün də bu görüş 
ü
r
ək  açan  idi.  Anasının  gərgin  fəaliyyətindən  darıxan  qız-
c
ığaz,  özünü  atasının  yanında  xoşbəxt  hiss  edir,  sanki  tən-
hal
ıqdan qurtulmuş sayılırdı. Nəhayət, İbrahim İsmayılzadə-
nin Bak
ıya qayıtmasına razılıq verilir... 
Professor 
İbrahim İsmayılzadə çox az insanlardan biridir 
ki, ölümün p
əncəsindən xilas edilib. Pepressiya illərindən sağ 
qurtulan d
əyərli alim qalan bütün ömrünü Azərbaycan elmi-
nin inki
şafına həsr edir. Gözəl həkim, böyük alim xeyli sayda 
müt
əxəssis yetişdirib, tibb aləminə bir-birindən dəyərli tədqi-
qat i
şləri, qiymətli əsərlər bəxş edib.  
Az
ərbaycan Sovet Ensiklopediyasının IV cildində,  549-cu 
s
əhifədə alim haqqında deyilir: “İsmayılzadə İbrahim Məm-
m
əd oğlu (25.10. 1898-ci il) Gəncədə doğulub, (21.10.1962.) 
Bak
ıda vəfat edib. Azərbaycan SSR-da dermoto-venerologi-
yan
ın banilərindən biridir. 1929-cu ildə Tibb elmləri dokto-
ru, 1932-ci ild
ə professor, 1960-cı ildə Azərbaycan SSR –nin 

                                     
10 
əməkdar  elm  xadimi  adına  layiq  görülüb.  1922-ci  ildə  1-ci 
Moskva Dövl
ət Universitetinin Tibb fakültəsini bitirib. 1923-
25-ci  ill
ərdə  Berlin,  Heydelberq  və  Münhen  dermoto-vene-
roloji klinikalar
ında ixtisasını artırmışdır. 1925-ci ildən Azər-
baycan Dövl
ət Tibb institutunda assistent, elmi katib, dekan 
v
ə prorektor vəzifələrində çalışmışdır. Tədqiqatı əsasən, ölkə 
patologiyas
ına,  dəri  xəstəliklərinin  naftalanla  müalicəsinə 
h
əsr olunmuşdur. Abşeron neft məhsullarında ilk dəfə onko-
gen faktorunu tapm
ışdır. 1948-ci ildən ömrünün sonuna kimi 
Respublika  Dermatoloqlar  C
əmiyyətinin  sədri  olub...” 
(ASE, cild IV, s
əh 549). 
Əziz Əliyev adına Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun 
www.adhti.edu.az  sayt
ında  yazılıb:  “İsmayılzadə  İbrahim 
M
əmməd oğlu Ə.Əliyev adına ADHTİ-nin dəri-zöhrəvi xəs-
t
əlikləri  kafedrasının  müdiri  işləyib.  1960-cı  ildə  Azərbay-
can
ın əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülüb. 1948-ci 
ild
ə dermatologiya üzrə Azərbaycanda ilk tibb elmləri dok-
toru, 
əməkdar elm xadimi, professor İbrahim Məmməd oğlu 
İsmayılzadə kafedraya ikinci professor seçilmişdir. I Moskva 
Tibb  Universitetini  bitirdikd
ən  sonra  1923-1925-ci  illərdə 
Almaniyan
ın  mərkəzi  şəhərlərində  (Berlin,  Münhen,  Hey-
delberq  v
ə  s.)  2  illik  təkmilləşməyə  göndərilmişdir.  Alma-
niyan
ın dünya şöhrətli alimi Tsumbuşla dostluq etmiş, onun-
la  birg
ə  elmi  iş  aparmışdır.  Prof.  İ.M.İsmayılzadə  dəri  və 
uroloji x
əstəliklərin naftalanla müalicəsini ətraflı öyrənmiş və 
bu  mövzuya  h
əsr  olunmuş  monoqrafiya  nəşr  etdirmişdir. 
Ab
şeronun sənaye neftinin onkoloji xassələrini 1929-cu ildə 
m
əhz  professor  İ.M.İsmayılzadə  öyrənmişdir  və  onun  dok-
torluq dissertasiyas
ının əsasını təşkil etmişdir.  
Prof. 
İ.M.İsmayılzadənin Azərbaycan dilində tədrisin təş-
kilind
ə  böyük  əməyi  olmuşdur.  Onun  Azərbaycan  dilində 
n
əşr etdiyi bir neçə dərs vəsaiti və latın-rus-azərbaycan dilin-
d
ə tibbi terminoloji lüğəti həkimlərə böyük kömək etmişdir. 

                                     
11 
Alimin  elmi 
əsərləri  institun,  respublikanın  və  Moskvanın 
jurnallar
ında dərc olunmuşdur....”.  
 
* * * 
 
Ü
mnis
ə Musabəyli isə Azərbaycan Oftalmologiyasının ba-
nisidir.  Anadang
əlmə  kor  doğulan  uşaqların  gözlərini  dün-
yada ilk d
əfə cərrahiyyə yolu ilə açan Azərbaycan alimi. Səsi-
sora
ğı  dünyanın  hər  tərəfindən  eşidilən  Qutqaşının  (İndiki 
Q
əbələ) alim qızı. Musabəyovlar nəslinin daha bir şan-şöhrət 
sahibi, alim övlad
ı.  
Zirv
ələri fəth edən bu yeganə alimin xidmətlərindən nəinki 
Az
ərbaycan  oftalmoloqları,  eyni  zamanda  dünya  səhiyyəsi 
b
əhrələnib.  
Az
ərbaycan Sovet Ensiklopediyasının VII cildində alimin 
elmi f
əaliyyəti qeyd olunub. (ASE, VII cild, səh 95). 
O, Az
ərbaycan elminə dəyərli alimlər bəxş etməklə, özün-
d
ən  sonra  qoyduğu  kadr  potensialı  ilə  oftalmologiyanın 
probleml
ərini  həll  edərək  dünyasını  dəyişib.  İncə  duyğulu, 
h
əssas  qəlbli  insan  olaraq,  xəstələrlə  mədəni  davranış 
qaydalar
ını  təcrübədə  öz  fəlsəfi  prizmasından  tətbiq  edib. 
Əməliyyatdan öncə xəstənin psixoloji hazırlığına önəm verən 
h
əkim    sonda  hər  şeyin  yaxşı  qurtaracağına  əmin  olan  ye-
gan
ə cərrah idi ki, heç vaxt uğursuz nəticə ilə üzləşməyib.  
Aliml
ər  danışır  ki,  Ümnisə  Musabəyliyə  həkimlik  Tanrı 
t
ərəfindən verilmiş istedad olub. O yeri gələn anda elmin hü-
dudlar
ından kənara çıxaraq özü əmin olduğu və istədiyi kimi 
əməliyyatlar aparıb.  Anadan kor doğulan uşaqların gözünə 
i
şıq  verməsi  xəbəri  bütün  SSRİ-yə  yayılanda,  onun  yanına 
n
əinki  ittifaqın  hər  yerindən,  hətta  xaricdən  də  xəstələr 
g
əlməyə başladı... 
O  vaxtlar 
İttifaqın  ən  tanınmış  Oftalmologiya  mərkəzi 
Odessa idi. Bu tibb oca
ğının həkimləri Azərbaycan aliminin 
praktikas
ına  üstünlük  verdiyindən,  Ümnisə  xanımı  dəfələrlə 

                                     
12 
ö
z  klinikalar
ına  dəvət  edirdilər.  Elə  buranın  sakini  olan, 
anadang
əlmə  kor  doğulan  Slavik  adlı  bir  uşağı  Odessanın 
ö
zünd
ə əməliyyat edərək gözünü açması da sübut edir ki, o, 
dünyada  bu 
əməliyyata imza atan yeganə cərrah olub. ( Bu 
bar
ədə  Respublika  Dövlət  Elm  və  Texnika  Sənədləri  Arxi-
vind
ə, “Ümnisə Musabəylinin şəxsi fondu”nda sənədlər var )                 
Az
ərbaycan Tibb Universitetinin arxiv sənədləri arasında 
Ü
mnis
ə Musabəylinin 1926-33-cü illəri əks etdirən şəxsi qov-
lu
ğunda  soyadı  öz  əli  ilə  Musabəyli  yazılıb.  Tərcümeyi-ha-
l
ının üstündəki şəklinin altında da qələmlə Musabəyli qeydini 
apar
ıb  (bax,  şəkil,  arxiv  sənədləri).  Sonrakı  vaxtlar,  məlum 
s
əbəblərdən bir neçə il Musabəyova kimi təqdim olunsa da, 
ö
mrünün sonuna kimi 
əvvəlki soyadını əziz tutub, yeri düşən 
m
əqamlarda özünü olduğu kimi təqdim edib.  
Onun t
ələbələrindən biri olmuş professor Mübariz Allah-
verdiyev  xatir
ələrində  yazır:  “Ümnisə  xanımın  daxilində 
böyük Az
ərbaycançılıq eşqi yaşayırdı, hara gedirdisə, orada 
f
əxrlə  millətini  təmsil  edir,  azərbaycanlı  olması  ilə  öyünür, 
bütün 
çıxışlarında  ölkəsinin  adını  iftixarla  açıqlayırdı”.  Bu 
fikirl
ər  Respublika  Dövlət  Elm  və  Texnika  Sənədləri  Ar-
xivind
əki Şəxsi fondunda da öz əksini tapıb. “Ümnisə Musa-
b
əylinin  şəxsi  fondu”  başlıqlı  yazıda  arxivin  direktoru  Şah-
suvar  Ha
şımov sənədlərin dili ilə danışır. Alim Yaponiyada 
çıxışa bu cümlələrlə başlayır. “Mən gündoğar ölkəyə qonaq 
g
əlmişəm,  bilirsinizmi  haradan,  dünyanın  gündoğar  ölkə-
sind
ən, odlar diyarı Azərbaycandan gəlmişəm...”.  
                            
* * * 
Ü
mnis
ə Musabəyli dünya şöhrətli alim olub.  O dəfələrlə 
xarici  ölk
ələrə  səfər  edib,  gördüklərini  qeydə  alıb.  Bu  səfər-
l
ərin  fonunda  bir  neçə  kitabı  işıq  üzü  görüb.  Bir  neçə  dəfə 
Amerikan
ın  ayrı-ayrı  ştatlarında  olan  Azərbaycan  oftalmo-
loqu z
əngin təəssüratlara köklənərək  “Amerikalılara qonaq” 
(1962-ci  il,  AB
Ş  səyahətləri  haqqında)  kitabında  maraqlı 

                                     
13 
m
əqamlara  toxunub.    O,  mötəbər  konfranslarda  iştirak  et-
m
əklə yanaşı, olduğu ölkələrin ictimai-siyasi həyatı ilə дя ya-
x
ından maraqlanıb. 
Tibb  dünyas
ında Azərbaycan aliminin yenilikləri sensasi-
ya do
ğurduğundan, elmi tədbirdən sonra qəzetlərə çağırılan 
Ü
mnis
ə Musabəyli haqqında Amerika mətbuatında bir neçə 
yaz
ı işıq üzü görür. Kaliforniyanın paytaxtı Sakramento şə-
h
ərinin  gözəlliyi,  sakit  məkan  olduğu,  buranın  maraqlı  gö-
rüntül
əri onun yaddaşında xoş hisslər oyadır. Kitabda “Sak-
ramento-Bi”  q
əzetinin  redaksiyasında  olması,  qəzetin  çap 
prosesini izl
əməsi, müxtəlif ştatlarda çəkilən şəkillər verilib.  
Afrika,  Asiya ölk
ələri göz həkimlərinin 1-ci (Qahirə, 1958), 
2-ci (Tunis, 1960), 3-cü (
İstanbul, 1964), 4-cü (Beyrut, 1968) 
konqresl
ərinin iştirakçısı olub. Bu konqreslər haqqında yaz-
d
ığı  kitabdan  bəzi  sətirlər:  “...1958-ci  il  yenicə  başlamışdı. 
M
ən  qış  tətilini  Bakı  ətrafında,  Mərdəkan  sanatoriyasında 
bir ne
çə gün dincəlmək qərarına gəldim. Hətta bir neçə gün 
kitablar
ın  üzünü  açmamaq,  təbiətlə  baş-baş  qalmaq  barədə 
fikirl
əşirdim  ki,  tibb  bacısı  mənə  telefona  çağırıldığımı  söy-
l
ədi. Səhiyyə nazirliyindən zəng vurmuşdular.  
-“
Şad xəbərimiz” var, - dedilər mənə. – “Siz, Afrika, Asiya 
ö
lk
ələri göz həkimlərinin konqresində iştirak edəcək oftalmo-
loqlar
ın nümayəndə heyətinin rəhbəri təyin edilmisiniz. Kon-
qresd
ə Azərbaycan oftalmoloqlarının traxoma ilə mübarizəsi 
haqq
ında çıxış edəcəksiniz. Razısınız?” 

Əlbəttə, razıyam....təbii ki, sevindim. Mən istirahəti ya-
r
ımçıq qoyub, təcili evə qayıtdım və səfərə hazırlaşdım..”. 
                                                           
* * * 
“Musab
əyovlar  haqqında  bir  neçə  kəlmə,  yaxud  əziz  xa-
lam  Ümnis
ə  Musabəyova  ilə  bağlı  xatirələrim”  başlıqlı  ya-
z
ıda professor Çingiz Əfəndiyev deyir:  “Xalam öz sənətinin 
vur
ğunu idi. Hətta öz qızından, ailəsindən və özündən də çox 
pe
şəsini sevirdi. O həmişə xəstəyə öz doğması kimi yaxınlaşıb. 

                                     
14 
O  q
ədər  sadə,  təvazökar  insan  idi  ki,  ünsiyyət  qurduğu  in-
sanla asan dil tap
ır, onun qəlb yoldaşına çevrilirdi. O, qaran-
l
ıq gözlərə işıq verəndə sevincindən yerə-göyə sığmırdı.   Tə-
sadüfi deyil ki, onun yan
ında olmuş yüzlərlə xəstə uzun illər 
boyu Ümnis
ə xanıma minnətdarlıq məktubları yazırdılar. Bu 
m
əktublara, aldığı ordenlərindən və medallarından deyərdim 
ki,  daha  çox  d
əyər  verir,  ən  böyük  hədiyyə  hesab  eləyirdi, 
ad
ına yazılan məktubların hamısını da saxlayırdı...» 
Ü
mnis
ə  Musabəyli  öz  intellektual  səviyyəsi,  mədəni  dün-
yagör
üşü, gənclərə qayğısı ilə cəmiyyətdə nüfuz sahibi olmuş-
du. Mehriban xasiyy
əti, zəngin mütaliəsi sayəsində hər yerdə 
söz dem
ək, iradə nümayiş etdirmək gücünə malik idi. 
Alimin h
əmyerlisi, professor Dursun Hüseynov Qəbələdən 
yeti
şən bu ziyalı xanımla fəxr edərək “Mənalı Ömürlər” kita-
b
ında  yazır:  “Ümnisə  Süleyman  bəy  qızı  Musabəyli  1902-ci 
ild
ə  Qəbələ  mahalının  Qutqaşın  qəryəsində  qulluqçu  ailə-
sind
ə anadan olub. 1926-cı ildə Azərbaycan Dövlət Univer-
sitetinin Tibb fakült
əsini bitirib. 1930-cu ildən Göz xəstəlik-
l
əri klinikasında assistent, 1932-ci ildən dosent işləyib. 1935-
ci ild
ə namizədlik, 1936-cı ildə doktorluq dissertasiyasını mü-
dafi
ə etmişdir.  Məşhur Sovet – Azərbaycan oftalmoloqu idi. 
1957-ci ild
ə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülüb. 
1967-ci  ild
ə Azərbaycan EA-na müxbir üzvü seçilib. 1945-ci 
ild
ən ömrünün sonuna kimi N.Nərimanov adına Azərbaycan 
Dövl
ət  Tibb  İnstitutunun  Göz  xəstəlikləri  kafedrasına  rəh-
b
ərlik etmişdir... 
Yax
ın Şərq və Afrika ölkələrində əhalini traxomadan xilas 
etm
ək  məqsədi  ilə  yaradılan  ekspedisiyanın  rəhbəri  olmuş, 
xaricd
ə xeyli sayda cərrahiyyə əməliyyatı aparmışdır. Həmin 
ekspedisiya  zaman
ı  katarakta  olan  İndoneziyanın  ilk  prezi-
denti 
Əhməd Sukarnonun da gözlərini əməliyyatla açır... 
“Göz x
əstəlikləri” adlı Azərbaycan dilində çap olunan ilk 
d
ərsliyin müəllifidir...”. 

                                     
15 
...Ümnis
ə  Musabəyli  haqqında  yazılan  bu  kitabın  araya-
ərsəyə  gəlməsini  ən  çox  istəyən  alimlərdən  biri  professor 
Dursun Hüseynov olub. Onunla yax
ın ünsiyyətdə olan «Na-



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə