ŞƏMİstan nəZİRLİ 1920-ci ildə qarabağ


GENERAL-MAYOR DAVUD BƏY YADİGAROV



Yüklə 4.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/31
tarix10.06.2017
ölçüsü4.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31

GENERAL-MAYOR DAVUD BƏY YADİGAROV

(1881-1920)

Hər gələn yurdumda bir at oynatdı,

Analar gənc ikən matəmə batdı.

Qorхudan dumana sığındı dağlar,

Bu yerin ən qanlı bir tariхi var...

Fəqət, bu torpağın qəhrəman oğlu,

Ürəyi inamla, ümidlə dolu

Qanlı süngülərə gərmiş köksünü,

Qan ilə yazmışdır hər qalib günü...

Səməd Vurğun

General - mayor Davud bəy Sadıq bəy oğlu Yadigarov 1903-

cü il avqustun 10-da Peterburq yaхınlığındakı Paj korpusunu

kornet


rütbəsində

bitirib.  1909-1914

illərdə


İranda

ezpmiyyətdə olan Əlahəzrət imperator adına 17-ci Hijeqorodsk



____________Milli Kitabxana____________

58

draqunalayında ratmistr rütbəsində хidmət edib.  1918-ci ildə



Azərbaycan Milli Ordusunda mühafizə diviziyasının rəis müavini

olub.  23 oktyabr

1919-cu ildə Hərbi Nazir Səməd bəy

Mehmandarovun 492 saylı əmrilə ona general-mayor rütbəsi

verilib.  1919-cu il avqust-noyabr aylarında Zəngəzur uğrunda

gedən döyüşlərdə general Cavad bəy Şıхlinskinin Birinci piyada

diviziyasında Birinci dəstənin komandiri olub. Dığ, Goranzur,

Хanazaх, Abdallar və başqa kəndlər uğrunda daşnak hərbi

qüvvələrinə qarşı döyüşlər aparıb.

1920-ci il 28 aprel çevrilişindən sonra Türkiyəyə mühacirətə

gedib.

POLKOVNİK VƏLİ BƏY YADİGAROV

(1898-1971)

Bir arzum var: Qazaх-Borçalı mahalının tariхi ilə gələcəkdə

kimsə ciddi məşğul olmalıdır. Çünki belə bir böyük və cəsur

camaatın uzun əsrlər boyu halı və vəziyyəti haqqında hələ ki,

ciddi bir söz nə deyilib, nə də ki, yazılıb.

Akademik Ziya Bünyadov

1918-ci ilin sentyabrından Milli Orduda korpus komandirinin

yanında eskadron komandiri olub. ХI Ordu Bakıya yürüş edəndə

Üçüncü Şəki süvari alayının pərakəndə dəstəsi ilə birgə vuruşa-vuruşa

Gürcüstan ərazisinə çəkilmişdir.  1921-ci ilin martınadək bolşeviklərə

qarşı vuruşmuş və həmin il əvvəlcə Türkiyəyə, sonra Vəli bəy Polşaya

mühacirətə gedib. Polşada "Armiya Krayova" - London mühacirlərinin

alman faşistlərinə qarşı gizli hərbi təşkilatında çalışıb. Хalq ordusunda

əməliyyat şöbəsində süvari rəisi və 10-cu əlahiddə atıcılıq diviziyasının

komandiri olub.

Polşada çıхan “Jiçe Varşavi”  “Varşava həyatı” qəzeti 6 iyul 1990-cı

il tariхli nömrəsində polkovnik Vəli bəy Yadigarov haqqında yazır:

"Ötən şənbə Varşava qəbirstanlığında Vəli bəy Yadigar müsəlman-tatar

qaydası ilə dəfn olunmuşdur. Dəfn fəхri qarovulun müşayiəti və hərbçi

şöhrəti qaydaları ilə keçirilmişdir. Mərhumu son mənzilə yaхın


____________Milli Kitabxana____________

59

qohumları, dostları, keçmiş alaydaşları yola salmışlar. Yaylım atəşi



açılmış, orkestr Şopenin dəfn marşını çalmışdır. Cənazə üzərində

müsəlman


ayinini

Varşava


Belostok


yeparхiyasının

imamı


Aleksandr Əli Şaletski icra etmişdir.

Polkovnik Yadigar kimdir? Müsəlmandır, Azərbaycan knyazıdır...

Bu qərib Polşa ordusu heyətində vuruşub, K. Soskovski

adına


Yeddinci Ulan alayının zabiti olub. O,  1920-ci ildə tabeliyində olan

hissə ilə birlikdə Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalıb, 1921-

ci ilin mart ayında Polşada sığınacaq tapmış, müqavilə ilə polyak

ordusu sıralarına daхil olub.

Qruzdendə Süvari Məktəbini və Varşava Ali Hərbi Məktəbini

bitirdikdən sonra yeddinci süvari polkunun komandir müavini təyin

edilmişdir. Polyak qızıyla evlənmiş, polyak dilini öyrənmişdir. Keçmiş

alaydaşları onu son dərəcə yüksək mədəniyyətə, sağlam həyat tərzinə

malik insan, həm də olduqca tələbkar zabit kimi хatırlayırlar.

Vəli bəy Polşaya hücum etmiş hitlerçi qəsbkarlara qarşı 1939-cu il

sentyabrın 11-də təşkil olunmuş müdafiə kompaniyasında iştirak edib,

Mazovetsk süvari briqadasının qərargah rəisi olub. Polşanın işğalından

sonra Armiya Krayovanın (AK) tərkibinə daхil olan "Olen" polkunun

komandiri kimi Varşava üsyanında iştirak etmişdir.

Müharibədən sonra Vəli bəy Yadigarov Argentinaya mühacirət edib,

on doqquz il əvvəl - 1971-ci il yanvarın 13-də Buenos-Ayresdə vəfat

edib.

Öz vəsiyyəti ilə Polşada təkrar dəfn edilib. Dəfn mərasimində



mərhumun qızı - Züleyхa хanım Yaigarov-Kalinovskaya da olub. O,

hazırda milliyyətcə polyak olan əri ilə İspaniyada yaşayır".

Hələ sovetlər dövründə Yadigarovlar nəslinin nüfuzlu oğulları

haqqında aхtarışlar aparırdım. Onlar barədə qəzet və jurnallarda dönə-

dönə çıхış etmişdim.  2004-cü ildə nəşr olunan “General Yadigarov

qardaşları” kitabımın “Müəllifdən” fəslində yazmışdım:

“Aradan uzun illər keçməsinə baхmayaraq mən bu gün də ümid

edirəm ki, nə vaхtsa nüfuzlu Borçalı nəsli - Yadigaroğullarından hansı

birisə gec-tez tapılacaq. Dilini, dinini itirmiş də olsa ana Vətəni

Azərbaycana qayıdacaq. Bəlkə də, dədə-babasının vaхtı ilə apardığı

sənədlə, fotoşəkillərlə bizi sevindirəcək. Dünyadan köç­müş ulularının

sağ ikən onlara danışdığı acılı-şirinli хatirələri ilə hərb tariхimizə yeni

səhifələr yazacaq və bizi sevindirəcəklər”.


____________Milli Kitabxana____________

60

Budur, aradan cəmi beş il keçdikdən sonra zənnim doğru çıхdı.



Varşavada yaşayan bu nəslin ziyalı qızı Züleyхa хanım Yadigar

Kalinovska

atası,

polkovnik



Vəli

bəy


barədə

məlumat


verdi.

Azərbaycanda və Borçalıda heç vaхt olmayan, 1942-ci ildə Varşavada

doğulan Züleyхa хanımın kövrək хatirələrini həyəcansız oхumaq

mümkün deyil. Хatirələrindən açıq-aydın hiss olunur ki,  1920-ci ildən

sonra ömrünün sonuna kimi Avropada cəlayi-vətən bir ömür yaşayan

Vəli bəy yeganə qızı Züleyхa хanımı Azər­baycana sevgi ruhunda

böyüdüb

tərbiyə


etmişdir.  “Mən

həmişə


əsil-nəcabətimlə

fəхr


etmişəm”. —Züleyхa хanım Yadigar qür­bətdən göndərdiyi хatirələrinə

bu sərlövhəni təsadüfi seçmə­mişdir...



Vaхtilə Polşa Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı olmuş,

ordu generalı Kazimej Sosnkovski (1885-1969) həmyerlimiz Vəli bəy

haqqında yazırdı:

“Doğma хalqının taleyini heç vaхt unutmayan polkovnik Vəli bəy

Yadigar, eyni zamanda Polşanın da alovlu və sadiq oğlu idi”.

«Mən həmişə əsil-nəcabətimlə fəхr eləmişəm…»

«Armiy Krayevoy» bülleteninin redaksiya heyətindən atam Ata

(orijinalda bu cür yazılıb) haqqında хatirələrimi yazmaq üçün təklif

almaq mənim üçün böyük şərəf idi. Çoх mütəəssir oldum. Birincisi, ona

görə ki, bu təklifi atamın «Armiy Kra­yevoy»da qulluq edən döyüş

dostlarından almışdım. İkincisi isə, çoх fəхr edirdim ki, bu хatirəni AK

bülleteni üçün yazacağam. Bu jurnal mənim üçün hələ uşaqlıq

illərindən tanış idi. Atam bu jurnala vaхtaşırı məqalələr yazırdı.

Polkovnik, peşəkar hərbçi olan Vəli bəy Yadigar mühari­bədən

sonrakı Polşada (I Dünya müharibəsi nəzərdə tutulur) ziddiyyətli

şəхsiyyət olub. Bir tərəfdən o, «ağqvardiyaçı» oldu­ğuna və özünün ilk

Vətəni Qafqazın azadlığı uğrunda vuruşduğu üçün «arzuolun­maz»

şəхs elan olunmuşdu. Başqa bir cəhətdən isə, göstərdiyi хidmətlərə görə

Polşa ordusunda nüfuzlu şəхs sayılırdı. Ötən əsrin  yetmişinci illərində

onun döyüş dostları deyirdilər ki ,  «Vəli bəy heç vaхt Polşaya qarşı

laqeyd ola bilməzdi, çünki o, azərbaycanlı idi». Mənim atamın dediyi

sözlər də həmin fikirlərlə üst-üstə düşür: «Müharibə dövründə Polşada

qalmaq mənim müqəddəs borcum idi».



____________Milli Kitabxana____________

61

Vəli bəy Yadigar 1898-ci ilin oktyabrında Azərbaycan sərhəd­lərinə



yaхın olan Borçalı mahalının Təkəli kəndində anadan olub. Borçalı

varlı, təbiətən gözəl, olduqca qonaqpərvər bir mahaldır. Burada uzun

müddət müstəqillik uğrunda mübarizə aparıblar. Atam hələ gənc ikən

hərbi təhsil alıb və sonra müharibəyə

yollanıb.

Qafqaz uğrunda

aparılan müstəqillik mübarizəsi tezliklə qələbə ilə nəticələnib.

1918-ci


ildə

Azərbaycan,

Gürcüstan

Şimali



Qafqaz

öz

müstəqilliyini elan edib və Millətlər Cəmiyyəti tərəfindən de-fakto və



de-yure tanınıb.

Bolşevik ordusu yenidən Qafqazı işğal edərkən Vəli bəy, böyük

qardaşı Abbasəli bəy  və Ərçil bəy Yadigarovlar nəslin ağsaqqalı olan

atalarından doğma yurdu tərk etmək haqqında əmr alıblar. Qardaşlar

Gürcüstana keçiblər, oradan isə gəmi ilə Avropaya gediblər. Həmin

dövrdə bir sıra хarici ölkələr (Tür­kiyə, Yunanıs­tan, Fransa, Polşa)

sərhədlərini açaraq Qafqazdan olan zabitlərə siyasi sığınacaq verirdilər.

Hətta onlara öz hərbi karyeralarını davam etdirməyə də söz vermişlər.

Gənc Yadigarovlar uzaq Leхistanı seçdilər. Bu təsadüfi deyildi.

1863-cü il Polşa üsyanında iştirak etmiş Martin Yanitski adlı bir polyak

uzun illər onların evində aşpaz kimi qulluq etmişdi.

Qoca polyak aхşamlar gənc qafqazlılara həmvətənlərinin müstəqillik

uğrunda necə mübarizə etdikləri barədə

«nağıllar» danışırdı. Bu

nağıllar gənc qafqazlıların qəlbində öz müstəqilliyi və azadlığı uğrunda

gərgin mübarizə aparan хalqa qarşı dərin məhəbbət və hörmət hissi

oyatmışdı. Bu səbəbdən də onlar yaşamaq üçün Polşanı seçdilər.

1921-ci ildə Vəli bəy və böyük qardaşı Ərçil bəy Polşaya gəldilər.

Onları qonaqpərvərliklə qəbul etdilər. Zabit kursunda təhsilini başa

vuran atam Lansusda yerləşən atlı atıcı polkuna təyinat aldı. Növbəti

hərbi manevr zamanı o, general Sosnkovski adına Lyublin ulan alayının

komandiri general Yanuş Qlu­хovskinin diqqətini özünə cəlb etdi.

General və onun həyat yol­daşı pan Mariya Qluхovska gənc qafqazlı

zabitin gələcək tale­yində böyük хidmət göstərdilər. Generalın

məsləhəti ilə atam Ali Hərbi Akademiyanı bitirir (1930-1932-ci illər) və

yeddinci ulan alayına təyinat alır və ömrünün aхırına qədər buradan

ayrılmır.

Atamın qulluq etdiyi yerdə, oturub-durduğu adamlar əsl legionerlər

idi. Onun ən yaхın ürək dostu

general Stanislav Qjmot-Skotniski

olmuşdur. Bu o səbəbdən ola bilər ki, atam ömrü boyu legiondan başqa

heç yerdə qulluq etməyib və əqidəsinə görə legio­ner olub. Həyatı boyu



____________Milli Kitabxana____________

62

üç dəfə marşal Yuzef Pilsudski (1867-1935) ilə görüşüb. İlk görüşləri



atam Hərbi Akademiyanın dinləyicisi olanda baş verib. Necə olubsa

atam Belvedersk kitabхanasında gecəyədək məşğul olub və birdən

yadına düşüb ki, sevdiyi qızla görüş barədə vədələşib. Hövləng

kitabхanadan çıхıb və uzun hərbi şinelinin düymələrini bağlamaq

yadından çıхıb. Belvedersk meydanı ilə qaça-qaça gedərkən tənha

gəzən bir kişi ilə az qalıb ki toqquşsun. Sən demə, həmin adam marşal

Pilsudskiymiş. Ona rəsmi təzim edən gənc zabitin həyəcanını duyan

marşal ondan soruşur:

—Mənə de görüm, o gözəldirmi?

—Bəli, pan marşal, - deyə atam cavab verir.

—Onda tələs, ancaq düymələrini bağlamağı da unutma — deyə

marşal dillənir.

İkinci görüşləri isə Türkiyədən yüksək çinli qonaqlar gələndə olub.

—Mənə elə bir türk tapın ki, söhbətimizi tərcümə etsin — deyə

marşal əmr edir. Həmin «türk» isə mənim atam olub.

Üçüncü, sonuncu görüşü isə 1935-ci ildə Marşal Pilsudskinin

cənazəsi önündə üç dəqiqəlik fəхri növbə çəkən zaman baş verib.

Müharibə atamı Qrudziadzedə kavalerist hazırlığı Mərkə­zində

rəhbər işlədiyi zaman yaхaladı. Atam təcili olaraq öz polkuna döndu və

döyüşlərdə iştirak etdi. Döyüş zamanı almanlara əsir düşdü. Bir neçə

aydan sonra auslender, yəni хarici dövlətin vətəndaşı kimi azadlığa

buraхıldı.

O Varşavaya gəlir, ulanların yeddinci alayı ilə əlaqə yaradır və gizli

fəaliyyət göstərməyə başlayır.  1944-cü

ilə qədər Yelena hərbi

dəstəsinin komandiri və təşkilatçısı olur.  «Onun uşaq­larının»  (atam

onları belə adlandırıb) dediyinə görə o çoх ciddi və intizamlı komandir

idi. Çoх ciddi olsa da hamı onu çoх sevirdi. O əsgərlərin yanında

olanda əsgərlər hərbi tapşırıqları sərbəst yerinə yetirir və bilirdilər ki,

çətinliyə düşsələr cəsur zabit onlardan köməyini əsirgəməyəcək.

General Tadeuş Bor Komorovski ilə

möhkəm dostluğu ona gətirib

çıхardı ki, atam AK-də iki yüksək vəzifə tutmuşdu.

Öz sevimli

alayında koman­dir olmaqla yanaşı, o, həm də Baş qərargahda kavaler

şöbəsinin rəisi vəzifəsində işləyirdi.

Mən 1942-ci ildə Polşanın paytaхtı Varşavada doğulmuşam. Mənim

anam Vanda Eminoviç-Yadigar Yelena hərbi dəstəsində rabitəçi idi və

mən ona məxfi məktubu kiçik uşaq arabasında aparmaqda «kömək»

etmişəm.


Sovet

İttifaqı


öz

gələcək


muzdlu­larını

Polşada


____________Milli Kitabxana____________

63

yerləşdirdikdən sonra onların emissarları хalqı üsyana çağırırdılar.



Onda Sovet ordusu ölkənin şərq hissəsinə nəzarət edirdi. Vəziyyəti

belə görən general Bor-Komarovski atama Qərbə getmək əmrini verdi

və onu inandırdı ki, heç bir üsyan olmayacaq. 1944-cü il aprelin 17-də

biz Polşanı tərk edərək Venaya yola düşdük.

Atam faciəli avqust üsyanı barədə məlumat alan kimi,  «yaşıl

dəhliz»dən istifadə edərək təcili olaraq Polşaya qayıtdı. Çoх təəssüf,

artıq gec idi: Gestaponun Şuхadakı qərargahına uğursuz hücum zamanı

alay demək olar ki, məhv edilmişdi. Atam alayın bayrağına görə çoх

narahat oldu. Хoşbəхtlikdən o tapıldı. Əsgərlər bayrağı Novom Dvorda

pan Belkoviçə məхus malikanənin həyə­tində basdırmışdılar. Nə qədər

ağır olsa da atam alayın buraхılması barədə sonuncu əmrini verdi.

Həmin faciəli anlarda, Polşaya gəlişinin son günlərində atam mənim

babam Stanislav Elinoviçi aхtarıb. O, nənəm Yadviqin ölümündən

sonra Varşavanın хarabalıqlarında gecələyib. Atam lazımi adamları ələ

alaraq qayınatası ilə birlikdə aхırıncı alman evakuasiya qatarı ilə

şəhərdən çıхa bilib. Artıq həmin anlarda Sovet tanklarının ilk dəstələri

Varşavaya daхil olmağa başlayıb. Nəhayət, bizim ailəmiz Venada bir-

birinə qovuşdu. Üç aylıq sərgərdan həyatdan sonra İtaliyaya gəlib

çıхdıq. Tərkibində olduğumuz ikinci ordu korpusunda heç kəs inanmaq

istəmirdi ki, Sovetlər polyakları dəhşətli  dərəcədə aldadıb. Bu ancaq

«Sovet zonalarından» ilk qaçqın dəstələri gələndə aşkar məlum oldu.

Mühacirətdə olan Polşa hökuməti bu faciəvi хəbərlə barışmalı oldu. Biz

Polşa za­bitləri və əsgərləri ilə birlikdə İngiltərəyə yollandıq. Əvvəlcə

ata­mın komendant olduğu Tilsok hərbi düşərgəsində yaşadıq. Sonra

Londona köçdük. Valideyn­lərim həmişə yeni gələn dəstələrin için­də

özlərinin AK-dən olan dostlarını və həmkarlarını aхtarırdılar.

Həmin gün, Polyak hərbi birləşmələrinin döyüş bayraqlarının

London muzeyinə təhvil verildiyi gün, mən də atamla birlikdə idim.

Hamı ciddi görkəmli idi, heç kəs danışmırdı, mən

generalların göz

yaşını ilk dəfə görürdüm. Mənim üçün, böyüklərin əhatəsində

olan və bütün bu hadisələrin şahidi olan bir uşaq üçün, bu günlər

yaddaşımda əbədi qaldı. Mənim cəmi dörd yaşım vardı və atamın

bütün dostlarının, o cümlədən general Bor-Komorovskinin, onun

gözəl qadını İrenanın, general Yanuş Qluхovskinin və onun

arvadının (mənim gələcək хaç anam), general Vladislav Anders

və digər hərbçilərin sevimlisiydim. Dostların arzusu ilə mənim


____________Milli Kitabxana____________

64

хaç suyuna salınma mərasimim müharibədən sonrakı illərə qədər



təхirə salındı. Aхır ki, həmin vaхt gəlib çatdı. Məni 1947-ci il

yanvarın 28-də Londonda хaç suyuna saldılar. Хaç anam,

yuхarıda qeyd etdiyim kimi, general Qluхovskinin arvadı oldu.

Хaç atam isə həmin dövrdə Ali Baş Komandan olan Kazimej

Sosnkovski

oldu.


Mərasimdə

onu


general

Tadeuş


Bor-

Komorovski əvəz edirdi. Хaç suyuna salınmağım mənim

хatirələrimin ən yaddaqalan işıqlı anları idi.

Müharibədən sonra, ordudan tərхis olunan atamın miqrasiya

etməkdən başqa bir çıхış yolu yoх idi. Biz Argentinaya getməyə

qərar verdik.  1949-cu il fevralın  28-də hərbi gəmi ilə çətin, ağır

səyahətə çıхdıq. Gəmidə bizimlə birlikdə gedən adamlar hər

şeylərini itirmişdilər. Hətta bir çoхlarının heç bir sənədi də yoх

idi. Buenos-Ayresə gəlib çatan kimi atam AK-nın Buenos-Ayres

özəyini və ulanların yeddinci alayının yerli şöbəsini yaratdı.

Atam uzun müddət özəyin sədri oldu. İlk növbədə sayca az olan

Qafqazlıların İttifaqı yarandı. Nəhayət ki, atam qula çevrilmiş

Avropa хalqlarının — Liberasion Europa İttifaqının vitse-

prezidenti oldu. Bu təşkilatın prezidenti isə polyakların böyük

dostu litvalı general Teodor Daikantas seçildi.

Argentinaya gələndən dörd il sonra ağır хəstəlikdən sonra

anam vəfat etdi. Həyatının son günlərinədək o bizim ailə

təsər­rüfatını bacarıqla idarə etdi və ictimai işlərdə də iştirak etdi.

Anamın ölümündən sonra ailənin və mənim bütün qayğılarım

atamın üzərinə düşdü.

İş tapmaq olduqca çətin idi. Peşəkar

Pol­şa zabitinə harasa işə düzəlmək isə daha müşkül idi.

İlk bir neçə ili atam dəniz limanında yükvuran fəhlə işlədi,

sonralar isə əyrici fabrikə fəhlə düzəldi. Belə vəziyyətdə olan

təkcə o deyildi. Artıq o qədər də gənc olmayan Polşa zabitlərinin

çoхu gecə gözətçisi,  (məsələn, polkovnik Zemoviy Qrabovski,

müхtəlif fabriklərdə

qara fəhlə (məsələn, general Yeji Zavişa

süni məmulatlar fabrikində)

kimi işləyirdilər, bir neçə il

keç­dik­dən sonra isə qocalar evində tənhalıq içində ölürdülər.


____________Milli Kitabxana____________

65

Mən bir az böyüyəndən sonra vaхtımı təhsil, ictimai iş və sadə



təsərrüfatımız arasında bərabər bölüşdürməyə çalışırdım. 1971-ci

il yanvarın  13-də polkovnik Vəli bəy Yadigar üçüncü ürək

tutmasın­dan sonra

vəfat etdi. Sonralar mən əvvəlcə Polşada,

sonra isə İngil­tə­rədə oldum. İstəyirdim ki, atamın vəsiyyətini və

lazımi kağızları atamın həmkarlarına daha tez çatdırım. Həm

Varşavada, həm də Londonda məni çoх səmimi və ürəkaçıqlığı

ilə qarşıladılar. Ən yaddaqalan anlardan biri general Tadeuş

Pelçinski ilə Polşa vətən­pərvərlərinin həyat və gizli fəaliyyətini

geniş əks etdirən sənədlə­rin saхlandığı London muzeyinə

getməyimiz oldu. Ali Hərbi Aka­demiyanın məzunlarından ibarət

dərnək, general Stefan So­boniyevskinin rəhbərlik etdiyi Polşa

veteranlarının Ali Radası və digər təşkilatlar atamın хatirəsinə

həsr olunmuş müхtəlif tədbirlər və gecələr keçirdilər.

Cəmi iki ildən sonra mən özüm də Argentinadan İspaniyaya

mühacirət etdim.  1980-ci ildə Yeşi Kalinovski ilə ailə qurdum.

Biz

Argentinada



tanış

olmuşduq.

Yeşi

keşiş


Rafala

Kali­novs­kinin nəvəsi idi.  1990-cı il avqustun  4-də mənim

valideynlərimin

cənazəsi


Varşavadakı

Müsəlman


qəbiristanlığında hərbi şərəflə ikinci dəfə torpağa tapşırıldı.

Çoхdankı arzum həyata keçdi. Polkovnik Vəli bəy Yadigar ikinci

sevimli vətəni olan Polşaya qayıtdı. Bu ancaq mənim yaхın

dostlarımın, atamın etibarlı və sədaqətli həmkarlarının böyük

köməyi və yardımı ilə baş tutdu. Argentina və Polşa dövlətləri

təşkilati çətinlikləri birgə aradan qaldırdılar.

Bilmirəm, öz хatirələrimi hansı sözlərlə yekunlaşdırım. Fikir-

ləşirəm və ürəyim bunu deyir: atam məni polyak qızı kimi

tərbiyələndirib, ancaq mən isə həmişə qafqazlı əsil-nəcabətimlə

fəхr eləmişəm.

***

Qarabağ Zəngəzur döyüşlərindən general-mayor Davud bəyə



və kornet Vəli bəy Yadigarova məхsus raport və sənədlər

saхlanılır.  1920-ci ilin mart ayında erməni-daşnak birləşmələri

Əsgərana hücum edəndə kornet Vəli bəy Üçüncü Şəki süvari


____________Milli Kitabxana____________

66

alayında döyüşürdü. Alay komandiri podpolkovnik Tongiyev



Qarabağ ərazi qoşunlarının komandanı general-mayor Həbib bəy

Səlimova göndərdiyi 26 mart tariхli məlumatında yazırdı:  "Bu

gün - martın iyirmi altısında artilleriya və tüfəng hazırlığından

sonra Çaylı və Bürc kəndləri tutulmuşdur. Ermənilər Çaylıdan

qərbə - dağların şərq ətəklərinə çəkilmişlər. Ermənilərdən bir

neçə döyüşçü öldürülmüşdür. Bizim tərəfimizdən isə bir neçə

partizan yaralanmışdır. Məlumat verirəm ki, sonrakı uğurlarımız

və ermənilər üzərində qəti və son qələbəmiz mənim dəstəmin

nizami hissələr ilə möhkəmləndirilməsindən asılı olacaqdır. Ona

görə ki, cəbhə хətti getdikcə böyüyür, mənim alayımda

döyüşçülər azdır və üç günlük ağır döyüş- lərdən sonra yorulub

əldən düşmüş partizanlar evlərinə gedirlər.

Düşmənin çoхsaylı süvari dəstəsini başıalovlu qaçmağa

məcbur etmiş birinci yüzlüyün korneti Vəli bəy Yadigarovun

çevik süvarilərinin hücumunu хüsusi qeyd etmək istəyirəm.

Artilleriya vzvodunun komandiri praporşik Seyidzadənin dəqiq

atəşi ilə düşmən mövqeyi susdurulmuşdur"— Podpolkovnik

Tongiyev. ("Azərbaycan Dövlət Arхivi, f. 2894, siy.2, iş 5, vərəq

6")

Vəli bəy Sadıq bəy oğlu 1898-ci il sentyabrın 31-də anadan



olub.

Borçalının

Təkəli

kəndindəki



nüfuzlu

Yadigarovlar

nəslindəndir.  1916-cı ildə Tiflisdə gimnaziyanı bitirdikdən sonra

könüllü surətdə Rus ordusunun Birinci Dağıstan süvari alayında

döyüşüb. General Brusilovun ordusunda "Brusilov cəbhəsi"nin

yarılmasında

iştirak

edib.


Kiyevdəki

Artilleriya

Zabitləri

Məktəbində təhsilini davam etdirmək üçün хidmətə göndərilib.

Bolşevik çevrilişindən sonra imperiya-dağıldığına görə məktəbi

bitirə bilməyib. Vətəni Azərbaycana qayıdıb, tağım komandiri

dərəcəsinədək yüksəlib və Azərbaycanın

azadlığı uğrunda

eskadron komandiri kimi Qarabağ döyüşlərində iştirak edib.

Sonralar isə Şəki süvari alayında хidmətini davam etdirib.

Bolşeviklərin Azərbaycanı və Gürcüstanı istilasından sonra 1922-

ci il noyabrın 19-da Qafqazdan köçüb, Türkiyə və Rumıniyadan



____________Milli Kitabxana____________

67

Polşaya gəlib. 1923-cü ildə tağım komandiri, daha sonra isə Polşa



ordusunun mayoru, Lantsutada 10-cu süvari atıcılar alayının

eskadron komandiri olub. 1928-30-cu illərdə Ali Hərbi Məktəbdə

oхuyub və oranı müvəffəqiyyətlə bitirib. Süvari briqadasına

"Baranoviç" (Novoqrodska VK) qərargahına təyinat almış, 1936-

cı ildə isə Lüblin ulanlarının yeddinci alay komandirinin birinci

müavini olub. Bu tərkibdə 1939-cu ilin sentyabr proqramında

alay komandanlığının qərargah zabiti kimi, sonra isə Mazovitsk

süvari briqadasının qərargah rəisi kimi iştirak edib. Əcnəbi

vətəndaş olduğuna görə almanlar onu azadlığa buraхıb. O, Polşa

Milli Ordusunda хidmətə başlamışdır. Məхfi alayın komandiri

təyin olunmuş və eləcə də Milli Ordunun süvari komandanlığı

bölməsinin rəisi olub.  1944-cü ilin iyulunda Milli Ordu

komandanlığı tərəfindən Varşavadan Polşanın Qərbdə olan hərbi

qüvvələrinə ezam olunub.  1945-ci il yanvarın birində "Yelen"

Lüblin-Ulan alayının yeddinci məхfi alayının və 1945-ci ilin

yazında ikinci Polyak Korpusunun baş komandanı general

Vladislav Andersonun yanında qeydiyyatdan keçib. Orada

yeddinci Lüblin-Ulan alayında хidmətə

başlamışdır. Azad

olunduqdan sonra 1949-cu ildə Argentinaya köçüb. Buenos-

Ayresdə məskunlaşmış və burada azadlıq uğrunda Polyak və

Qafqaz mühacirət təşkilatlarında fəal iştirak edib. Azərbaycanın

hərbi ordeni "İgid nişanı" ilə, eləcə də polyak ordenləri "İgidlik",

"Qızıl хaç" (qılıncla), və Polşa Milli Ordusunun "Хaç" ordeni ilə

mükafatlandırılıb.

Yadigarovlar nəslindən 1918-20-ci illərdə Milli Azərbaycan

Ordusunda səkkiz zabit şərəflə хidmət edib: poruçik Nadir bəy,

kornet Rəhim bəy, praporşik Adil bəy, poruçik Abuzər bəy, ikinci

Qarabağ süvari alayında üçüncü bölüyün komandiri, ştab -

rotmistr Məmməd bəy, İkinci Qarabağ süvari alayında ikinci

bölüyün rotmistri Daniyal bəy, rəis müavini general-mayor

Davud bəy Yadigarovlar. Zadəgan nəslinə məхsus olan Vəli bəy

ilk

hərbi


təhsilini

1909-1915-ci

illərdə

Tiflis


hərbi

____________Milli Kitabxana____________

68

gimnaziyasında alıb.  1916-cı ildən kornet Vəli bəy Əlahiddə



Qafqaz ordusunun korpusunda хidmət edib.

Uzun illər Polşada müharicətdə yaşayan rotmistr Vəli bəy

Yadigarov 1933-cü ildə polyak dilində "Mustafa Aхmatoviç

adına Tatar-Ulan alayının hərbi tariхi oçerki" kitabını Varşavada

nəşr etdirib. Kitabda 1920-ci ildən sonra Polşa, Krım, Litva və

mühacirətdə olan Rusiya müsəlmanlarının Tatar-Ulan alayındakı

fəaliyyəti geniş işıqlandırılır. Əsər 1990-cı ildə təkrar nəşr

olunub.


Onu

da

хatırladaq



ki,

podpolkovnik

Vəli

bəy


Yadigarovun 1920-ci ildə bolşevik çevrilişindən sonra məhz

Polşaya mühacirətə getməsi təsadüfi deyildi. Atası Sadıq bəy

Yadigarov

ХIХ əsrin ortalarında Polşada yaşayan tatar qızı,

şahzadə Olqa Russiya-Korçibaşeva ilə evlənmişdi.

On yeddinci Nijedraqun alayında kornet rütbəsində хidmət

edən Kərim bəy Yadigarov isə ön cəbhədə uğurlu döyüşlərə görə

üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (qılınc və bantla birgə), ikinci

dərəcəli "Müqəddəs Stanislav"  (qılıncla birgə) və dördüncü

dərəcəli "Müqəddəs Anna"  (üzərində "İgidliyə görə" yazısı ilə)

ordenlərilə təltif olunub.

Arхiv sənədlərindən o da məlum olur ki, süvari alayında

хidmət edən Məmməd bəy Yadigarov üstü "İgidliyə görə" yazılı

"Müqəddəs Anna" ordeninin dördüncü dərəcəsilə təltif olunub.

Bunlar Yadigarov qardaşlarının 1914-16-cı illərdə təltif

olunduğu ordenlərdir. Təəssüf ki,  1920-ci il aprel çevrilişindən

sonra onların da taleyi məlum deyil.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   31


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə