Seria filozofi/sociologji/shkenca politike herbert marcuse



Yüklə 4.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə1/11
tarix19.07.2017
ölçüsü4.8 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

 

SERIA FILOZOFI/SOCIOLOGJI/SHKENCA POLITIKE 
 
 
 
HERBERT  MARCUSE 
 
 
 
 
 
 
NJERIU NJËDIMENSIONAL 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Titulli në origjinal : 
 

The One-Dimensional Man
. Studies in the Ideology of 
Advanced Industrial Society” botuar më 1964 prej Beacon Press, Boston, 
Mass. 
 
 
 
 Titulli në gjermanisht : 
 

Der eindimensionale Mensch
. Studien zur Ideologie der 
fortgeschrittenen Industriegesellschaft” botuar më 1967 prej Hermann 
Luchterhand Verlag, Neuwied. 
 
 
 
 
 
 
 
 
E përktheu njëkohësisht nga anglishtja e gjermanishtja dhe e redaktoi : 
Gaqo Karakashi 
Tiranë 2006 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

DY FJALË PËR AUTORIN 
 
   Herbert Marcuse u lind më 18 Korrik 1898 në Berlin si djali i një fabrikanti çifut nga 
Pomerania  dhe  shërbeu  në  ushtrinë  gjermane  gjatë  luftës  së  parë  botërore.  Në 
revolucionin  e  vitit  1918  Marcuse  u  zgjodh  anëtar  i  sovjetit  të  ushtarëve  në  Berlin-
Reinickendorf. Në vitet 1919-1922 vazhdoi studimet universitare  për filozofi  në Berlin 
dhe më pas në Freiburg, ku më 1922 mori dhe titullin doktor në letërsi me një punim 
mbi  romanin  artistik  gjerman.  Pas  një  veprimtarie  të  shkurtër  si  librashitës  në  Berlin, 
rikthehet  më  1928  në  Freiburg,  për  t´u  kualifikuar  më  tej  në  filozofi  pranë  Edmund 
Husserlit  dhe  sidomos  pranë  Martin  Heideggerit,  i  cili  ishte  një  nga  mendimtarët  me 
ndikim më të madh në Gjermani. Artikulli i parë i botuar nga Marcuse më 1928 përpiqej 
që të bënte një sintezë të perspektivave filozofike të fenomenologjisë, ekzistencializmit 
dhe  marksizmit,  një  sintezë  që  dekada  më  vonë  do  të  kryhej  sërishmi  nga  Jean-Paul 
Sartre, Maurice Merleau-Ponty, si edhe nga studentët dhe intelektualët amerikanë të së 
Majtës së Re. 
   Marcuse  argumentoi  se  shumë  nga  mendimet  e  Marksit  kishin  degjeneruar  në  një 
ortodoksi  të  ngurtë  dhe  nevojitej  kështu  një  eksperiencë  konkrete  e  jetuar  dhe 
“fenomenologjike” për ta rigjallëruar teorinë, dhe në të njëjtën kohë Marcuse besonte se 
marksizmi  e  nënvleftësonte  problemin  e  individit  dhe  gjatë  tërë  jetës  së  tij  u  mor  me 
çlirimin e individit dhe mirëqenien e tij krahas transformimit shoqëror dhe mundësive 
për një kalim nga kapitalizmi në socializëm. 
   Marcuse  mbrojti  gjatë  tërë  jetës  së  tij  mendimin  se  Heideggeri  ishte  mësuesi  dhe 
mendimtari më i madh, që ai kishte takuar ndonjëherë.  Në arkivin e Marcuses ruhen 
plot shënime nga leksionet e Heideggerit, që nga fundi i viteve 20 deri në vitin 1933, kur 
u largua nga Freiburgu, të cilat dokumentojnë intensitetin e interesit të tij për filozofinë 
e  Heideggerit  dhe  përkushtimin  ndaj  leksioneve  të  tij.  Megjithatë  Marcuse  u  trondit 
jashtëzakonisht  kur  Heideggeri  e  pranoi  nacional-socializmin,  dhe  pasi  përfundoi 
“disertacionin  e  habilitimit”  me  temë  “Ontologjia  e  Hegelit  dhe  Teoria  e  Vërtetësisë 
Historike”,  vendosi  që  të  largohej  nga  Freiburgu  më  1933,  për  t´u  bashkuar  me 
Institutin për Kërkime Shoqërore, i vendosur në Frankfurt am Main, por që së shpejti 
me  ardhjen  e  nazistëve  në  pushtet  do  të  hapte  degët  e  tij  në  Gjenevë  dhe  më  pas  në 
Universitetin Columbia në Amerikë, ku Marcuse do të ishte pjesë e tyre. 
   Studimi  i  tij  mbi  “Ontologjinë  e  Hegelit  dhe  Teorinë  e  të  Vërtetës  Historike”  (1932) 
kontribuoi në rilindjen e Hegelit, gjë që po ndodhte në Europë duke theksuar rëndësinë 
e ontologjisë së Hegelit për jetën dhe historinë, si edhe teorinë e tij idealiste për shpirtin 
dhe dialektikën e tij. Markuse publikoi në 1933 recensionin e parë më të rëndësishëm 
lidhur  me  veprën  që  sapo  ishte  botuar  të  Marksit  “Dorëshkrimet  ekonomike  dhe 
filozofike  të  1844”.  Recensioni  i  parapriu  tendencës  për  t´i  rishikuar  interpretimet 
marksiste  nga  këndvështrimi  i  veprave  të  hershme  të  Marksit. Këto  punime  e  nxorën 
Markusen  në  dritë  si  një  studiues  mendjemprehtë  të  filozofisë  gjermane  dhe  ai  po 
shfaqej si një nga teoricienët më premtues të brezit të tij. 
   Si anëtar i Institutit për Kërkime Shoqërore, Markuse mori gjerësisht pjesë në projektet 
ndërdisiplinore  të  institutit,  të  cilat  përfshinin  përpunimin  e  një  modeli  për  teorinë 

 

kritike shoqërore, duke zhvilluar një teori për një stad të ri të kapitalizmit shtetëror dhe 
monopolist,  duke  artikuluar  marrëdhëniet  midis  filozofisë,  teorisë  shoqërore,  kritikës 
kulturore dhe duke garantuar një analizë sistematike dhe kritikë të nazizmit gjerman. 
Marcuse e identifikoi veten thellë me “Teorinë Kritike” të institutit dhe gjatë tërë jetës së 
vet  ishte  mjaft  i  afërt  me  Max  Horkheimerin,  T.  W.  Adornon  dhe  anëtarë  të  tjerë  të 
institutit. 
   Në vitin 1934 Marcuse - një gjerman hebre dhe radikal - u arratis nga Gjermania dhe u 
shpëtoi  ndjekjeve  të  nazizmit  duke  emigruar  në  Amerikë,  ku  jetoi  dhe  gjithë  pjesën 
tjetër  të  jetës.  Institutit  për  Kërkime  Shoqërore  iu  dhanë  zyra  dhe  u  pranua  si  filial 
akademik  i  universitetit  Columbia,  ku  Marcuse  punoi  gjatë  viteve  1930  deri  në  1941. 
Vepra  e  tij  e  parë  e  madhe  në  anglisht  “Arsyeja  dhe  Revolucioni”  (1941)  ndoqi 
zanafillën e ideve të Hegelit, Marksit dhe të teorisë moderne shoqërore. Ajo provonte 
ngjashmëritë midis Hegelit dhe Marksit dhe u prezantoi lexuesve anglishtfolës traditën 
hegeliane-marksiste në mendimin dialektik dhe analizën shoqërore. Libri vazhdon që të 
jetë një nga paraqitjet më të mira të Hegelit dhe Marksit dhe një nga analizat më të mira 
të kategorive dhe të metodave të mendimit dialektik. 
   Në vitin 1941 Marcuse bashkohet me OSS (Office of Secret Services) dhe më pas punoi 
në State Department duke u bërë shefi i zyrës për Europën Qendrore nga fundi i Luftës 
së Dytë Botërore. Pasi shërbeu për qeverinë amerikane deri në fillim të viteve 50, të cilës 
i  deklaronte  se  ishte  i  motivuar  nga  dëshira  për  të  luftuar  kundër  fashizmit,  ai  i 
rikthehet punës intelektuale dhe në vitet 1951-1954 është bashkëpunëtor shkencor dhe 
pedagog  në  Russian  Institute  të  Columbia  University  në  New  York gjithashtu  dhe  në 
Russian  Research  Center  të  Harvard  University.  Në  1955  publikon  “Erosi  dhe 
Qytetërimi”,  e  cila  orvatej  për  një  sintezë  të  guximshme  të  Marksit  dhe  Frojdit  dhe 
skiconte tiparet e përgjithshme të një shoqërie pa shtypje. 
   Në  vitet  1954-1965  Marcuse  ishte  profesor  për  shkencat  politike  në  Brandeis 
University në Waltham/Massachussetts dhe u bë një nga anëtarët më popullorë dhe më 
me ndikim në fakultetin e tij. Gjatë periodës së punës për qeverinë amerikane ai ishte 
bërë një specialist në problemet e fashizmit dhe të komunizmit dhe në vitin 1958 botoi 
një  studim  kritik  për  Bashkimin  Sovjetik  (Marksizmi  Sovjetik),  që  prishi  tabunë  e 
mosshkruajtjes  në  mënyrë  kritike  ndaj  Bashkimit  Sovjetik  dhe  Komunizmit  Sovjetik. 
Ndërsa  përpiqej  që  të  zhvillonte  një  analizë  të  shumanshme  të  Bashkimit  Sovjetik, 
Marcuse  e  përqendroi  kritikën  e  tij  në  burokracinë  sovjetike,  kulturën,  vlerat  dhe 
diferencat  midis  teorisë  marksiste  dhe  versionit  sovjetik  të  marksizmit.  Duke  e 
distancuar  veten  nga  ata  që  e  interpretonin  komunizmin  sovjetik  si  një  sistem 
burokratik,  të  pazotin  për  reforma  dhe  demokratizim,  Marcuse  tregoi  “prirjet 
liberalizuese”  potenciale,  të  cilat  kundërshtonin  burokracinë  staliniste,  gjë  që  u 
materializua vërtet në vitet 1980 në kohën e Gorbaçovit. 
   Më  vonë  Marcuse  publikoi  një  kritikë  në  shkallë  të  gjerë  për  të  dyja  shoqëritë  e 
përparuara  :  atë  kapitaliste  dhe  komuniste  në  veprën  e  tij  “Njeriu  njëdimensional” 
(1964). Ky libër teorizon perëndimin e potencialit revolucionar në shoqëritë kapitaliste 
dhe  zhvillimin  e  formave  të  reja  të  kontrollit  shoqëror.  Marcuse  argumenton  se 
“shoqëria e përparuar industriale” krijon nevoja false, të cilat i integrojnë individët në 

 

sistemin  ekzistues  të  prodhimit  dhe  të  konsumit.  Masmedia  dhe  kultura,  reklamat, 
menaxhimi industrial, mënyrat bashkëkohore të të menduarit, që të gjitha e riprodhojnë 
sistemin ekzistues dhe përpiqen që të eliminojnë mohimin, kritikën dhe opozitën e këtij 
sistemi. Rezultati është një univers “njëdimensional” i të menduarit dhe i sjelljes, në të 
cilin  pikërisht  zotësia  dhe  aftësia  për  mendim  kritik  dhe  sjellje  kundërshtuese  është 
duke u venitur. Marcuse e quan shoqërinë e përparuar industriale dhe njeriun që jeton 
në të si “njëdimensional”, sepse ai  shikon një lidhje të plotë  me manipulimin dhe  me 
konformizmin,  lidhje  që  stabilizon  sistemin  kapitalist,  i  cili  është  në  vetvete 
kontradiktor  dhe  që  i  korrupton  njerëzit  nëpërmjet  konsumit  e  përthith  çdo  kritikë. 
Kapitalizmi  jo  vetëm  e  ka  integruar  klasën  punëtore,  burimin  e  opozitës  potenciale 
revolucionare,  por  ai  ka  zhvilluar  teknika  të  reja  të  stabilizimit  nëpërmjet  politikave 
shtetërore dhe zhvillimit të formave të reja të kontrollit shoqëror. Kështu Marcuse vuri 
në  dyshim  dy  nga  postulatet  themelore  të  marksizmit  ortodoks  :  proletariatin 
revolucionar dhe pashmangshmërinë e krizës kapitaliste. Në kontrast me kërkesat më 
ekstravagante të marksizmit ortodoks, Marcuse mori në mbrojtje forcat e paintegruara 
të minoriteteve, njerëzit e flakur nga shoqëria dhe inteligjencien radikale dhe u përpoq 
që  ta  ushqente  mendimin  dhe  sjelljen  kundërshtuese  duke  nxitur  mendimin  dhe 
opozitën radikale. 
   “Njeriu njëdimensional” u kritikua ashpër nga marksistët ortodoksë dhe teoricienët e 
angazhimeve  të  ndryshme  politike  dhe  teorike.  Le  të  citojmë  p.sh.  Enver  Hoxhën  se 
çfarë shkruajti ai për Marcusen : “Të gjithë revizionistët shkojnë në rrugën e Marcuses, i 
cili  kur  flet  për  proletariatin  amerikan,  përpiqet  `të  vërtetojë´  se  në  `shoqërinë  e  lartë 
industriale´  amerikane  nuk  ekziston  një  proletariat  i  kuptuar  sipas  Marksit,  se  ky 
proletariat sipas tij, paska kaluar tash në histori. Kjo për Marcusen e të tjerët do të thotë 
se  `shoqëria  e  konsumit´,  `shoqëria  industriale  e  zhvilluar´  jo  vetëm  ka  ndryshuar 
formën  e  shoqërisë  së  vjetër  kapitaliste,  por  ka  niveluar  edhe  klasat”
1
.  Megjithë 
pesimizmin  e  tij,  Marcuse  pati  ndikim  në  shumë  njerëz  në  të  Majtën  e  Re,  meqë  ai 
artikulonte  pakënaqësinë  e  tyre  në  rritje  si  me  shoqëritë  kapitaliste  ashtu  edhe  me 
shoqëritë komuniste sovjetike. Për më tepër vetë Marcuse vazhdoi të mbronte kërkesat 
për shndërrim revolucionar dhe mbrojti forcat e reja në lindje në opozitën radikale duke 
fituar kështu urrejtjen e forcave institucionale dhe respektin e radikalëve të rinj. Prandaj 
vepra  e  tij  “Njeriu  njëdimensional”  u  bë  vepra  standarde  për  lëvizjen  e  fuqishme 
studentore të fundit të viteve 1960 në SHBA dhe në RFGJ. 
   “Njeriu njëdimensional” u shoqërua nga një seri librash dhe artikujsh, që artikulonin 
politikën e të Majtës së Re dhe kritikën e shoqërive kapitaliste si “Toleranca shtypëse” 
(1965),  “Një  ese  për  çlirimin”  (1969)  dhe  “Kundërrevolucioni  dhe  revolta”  (1972).  Kjo 
ishte perioda e ndikimit të tij më të madh. Ai publikoi shumë artikuj dhe dha leksione 
dhe këshilla për studentët radikalë kudo në botë. Marcuse udhëtoi shumë dhe vepra e 
tij u diskutua shpesh në masmedia duke u bërë një nga intelektualët e paktë amerikanë 
që fituan një vëmendje të tillë. Duke mos i braktisur kurrë vizionin dhe angazhimet e tij 
revolucionare, Marcuse vazhdoi deri në vdekje (1979) që të mbronte teorinë marksiste 
                                                 
1
 Enver Hoxha. Eurokomunizmi është antikomunizëm. Shtëpia botuese 8 Nëntori, botim i vitit 1980, f. 110. 

 

dhe  socializmin  çlirimtar.  Studentët  e  këtij  mësuesi  karizmatik  filluan  të  fitojnë 
pozicione  akademike  me  ndikim  dhe  i  përhapën  idetë  e  tij  duke  e  bërë  atë  një  forcë 
kryesore në jetën intelektuale amerikane. 
   Ndikimi i Marcuses erdhi në rënie pas vdekjes së tij (1979). Megjithatë kritika e tij e 
mprehtë ndaj shoqërisë moderne kapitaliste, ndaj “Shtetit të Mirëqenies Sociale dhe të 
Luftës” në veprën “Njeriu njëdimensional”, ushtroi një ndikim të thellë tek një gjeneratë 
e tërë dhe kjo është sot një vepër standarde. Është pikërisht vepra, që unë po e sjell në 
shqip  për  lexuesit  e  interesuar  shqiptarë,  për  ata  që  ndjejnë  kënaqësi  kur  e  venë 
mendjen në punë dhe kur përsiaten për problemet e zhvillimit të shoqërisë njerëzore. Si 
filozof dhe sociolog i shkollës klasike gjermane, Marcuse përdor një gjuhë relativisht të 
vështirë për t´u kuptuar; në stilin e dialektikës. Prandaj i përgjegjshëm për rëndësinë e 
përkthimit të saktë të një vepre të tillë si dhe për vështirësinë e tij, e kam përkthyer edhe 
këtë vepër me shumë kujdes. Kjo shpjegon dhe fjalët në kllapa katrore, që i kam vendosur 
herë pas here si sinonime të mundshme për ta kuptuar më mirë tekstin. Për ta kuptuar 
më mirë mendimin e Marcuses, veprën e kam përkthyer duke mbajtur para vetes dhe 
duke u ballafaquar si me botimin origjinal në anglisht ashtu edhe me botimin e saj në 
gjuhën amtare të Marcuses, në gjermanisht; sepse në Amerikë Marcuse shkruan vërtet 
anglisht, por mendon sidoqoftë gjermanisht. 
 
Gaqo Karakashi 
Qershor 2005 - Qershor 2006  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
Për Ingen 
    
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
Falënderime 
 
   Gruaja ime është të paktën pjesërisht përgjegjëse për pikëpamjet e shprehura në këtë 
libër, prandaj i jam jashtëzakonisht mirënjohës asaj. 
   Miku  im  Barrington  Moore,  Jr.,  më  ka  ndihmuar  shumë  nëpërmjet  vërejtjeve  të  tij 
kritike; gjatë diskutimeve shumëvjeçare më ka detyruar që t´i qartësojë mendimet e mia. 
   Robert  S.  Cohen,  Arno  J.  Mayer,  Hans  J.  Meyerhoff  dhe  David  Ober  e  lexuan 
dorëshkrimin në etapa të ndryshme të përgatitjes dhe ofruan ngacmime të vlefshme. 
   American Council of Learned Societies, Lous M. Rabinowitz Foundation, Rockefeller 
Foundation  dhe  Social  Science  Research  Council  më  kanë  dhënë  mbështetje,  të  cilat  e 
lehtësuan shumë përfundimin e këtyre studimeve.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Hyrje për botimin e parë 
 
Paraliza e kritikës : Shoqëri pa opozitë 
  
   A  nuk  shërben  kërcënimi  nga  një  katastrofë  atomike,  e  cila  mund  ta  zhdukte  racën 
njerëzore,  për  të  mbrojtur  gjithashtu  pikërisht  forcat  që  e  mbajnë  gjallë  këtë  rrezik  ? 
Përpjekjet për ta parandaluar një katastrofë të tillë, eklipsojnë kërkimin e shkaqeve të saj 
potenciale  në  shoqërinë  bashkëkohore  industriale.  Këto  shkaqe  mbeten  të 
paidentifikuara,  të  pazbuluara,  të  pasulmuara  nga  publiku,  sepse  ato  firojnë  para 
kërcënimit  jashtëzakonisht  të  dukshëm  nga  jashtë  -  të  Perëndimit  nga  Lindja  dhe  të 
Lindjes  nga  Perëndimi.  Njëlloj  e  dukshme  është  nevoja  që  të  jemi  të  përgatitur  për të 
jetuar në buzë të humnerës, nevoja për t´i vënë gjoksin sfidës. Ne e pranojmë prodhimin 
paqësor  të  mjeteve  të  shkatërrimit,  pranojmë  përsosjen  e  harxhimeve  pa  hesap, 
pranojmë që të arsimohemi për një mbrojtje, e cila i deformon mbrojtësit si dhe atë gjë 
që ata mbrojnë. 
   Në qoftë se përpiqemi që të tregojmë shkaqet e rrezikut për luftë, për të cilën shoqëria 
është organizuar dhe organizon anëtarët e saj, ballafaqohemi ne menjëherë me faktin se 
shoqëria e përparuar industriale bëhet më e pasur, më e madhe dhe më e mirë kur ajo e 
mban gjallë këtë rrezik. Struktura e mbrojtjes e bën jetën më të lehtë për një numër më 
të  madh  të  njerëzve  dhe  zgjeron  shkallën  e  zotërimit  të  natyrës  prej  njeriut.  Në  këto 
rrethana mjetet tona të informacionit masiv nuk e kanë shumë të vështirë që t´i shesin 
interesat  e  veçanta  si  interesa  të  të  gjithë  njerëzve  të  arsyeshëm.  Nevojat  politike  të 
shoqërisë bëhen nevoja dhe aspirata të individit, përmbushja e tyre nxit biznesin dhe të 
mirën e përgjithshme dhe e tëra kjo pretendon se është mishërim i kulluar i Arsyes.  
   E megjithatë kjo shoqëri e marrë si një e tërë është irracionale. Produktiviteti i saj është 
shkatërrimtar për zhvillimin e lirë të nevojave dhe të dhuntive njerëzore; paqja në këtë 
shoqëri garantohet nga prania e kërcënimit të vazhdueshëm të luftës; rritja e shoqërisë 
varet nga shtypja e mundësive reale për të paqësuar luftën për ekzistencë - në rrafshin 
individual,  kombëtar  dhe  ndërkombëtar.  Kjo  shtypje,  kaq  e  ndryshme  nga  ajo  që 
karakterizonte  periudhat  e  mëparshme  më  pak  të  zhvilluara  të  shoqërisë  sonë,  nuk 
vepron  sot  nga  pozita  e  papjekurisë  natyrale  dhe  teknike,  por  vepron  më  shumë  nga 
pozita e fuqisë. Kapacitetet (intelektuale dhe materiale) të shoqërisë bashkëkohore janë 
tej mase më të mëdha se kurrë ndonjëherë më parë, që do të thotë se sfera e sundimit të 
shoqërisë  ndaj  individit  është  tej  mase  më  e  madhe  se  kurrë  ndonjëherë  më  parë. 
Shoqëria  jonë  shquhet  për  mposhtjen  e  forcave  shoqërore  centrifugale  më  shumë  me 
anë të Teknologjisë sesa me anë të Terrorit, mbi bazën e dyfishtë të një rendimenti të 
papërmbajtshëm dhe të një standardi në rritje të jetesës. 
   Hulumtimi  i  burimeve  të  këtyre  zhvillimeve  dhe  shqyrtimi  i  alternativave  të  tyre 
historike është pjesë e qëllimit që ka një teori kritike e shoqërisë bashkëkohore, një teori 
e cila e analizon shoqërinë në dritën e kapaciteteve të përdorura dhe të papërdorura apo 
të keqpërdorura të saj, për të përmirësuar kushtet njerëzore. Por cilat janë standardet e 
një kritike të këtillë ?  

 
10 
   Sigurisht gjykimet vlerësuese do të luajnë një rol. Mënyra ekzistuese e organizimit të 
shoqërisë do të krahasohet me mënyra të tjera të mundshme, të cilat  konsiderohen se 
ofrojnë  shanse  më  të  mira  për  të  lehtësuar  përpjekjet  e  njeriut  për  ekzistencë;  një 
praktikë  specifike  historike  do  të  krahasohet  me  alternativat  e  veta  historike.  Kështu 
çdo  teori  kritike  e  shoqërisë  ballafaqohet  që  në  fillim  me  problemin  e  objektivitetit 
historik, një problem që shfaqet në dy pika, atje ku analiza përmban në vetvete gjykime 
vlerësuese : 
   1. Gjykimin se jeta e njeriut ia vlen që të jetohet apo se ajo mund dhe duhet të bëhet e 
denjë për t´u jetuar. Ky gjykim qëndron në themel të çdo orvatjeje intelektuale; ai është 
aprioria e teorisë shoqërore dhe hedhja e tij poshtë (e cila është plotësisht e logjikshme) 
hedh poshtë vetë teorinë; 
   2. Gjykimin se në një shoqëri të dhënë ekzistojnë mundësi specifike për përmirësimin 
e  jetës  së  njeriut  si  dhe  rrugë  specifike  dhe  mjete  për  realizimin  e  këtyre  mundësive. 
Analiza  kritike  duhet  të  vërtetojë  vlefshmërinë  objektive  të  këtyre  gjykimeve  dhe 
vërtetimi duhet të kryhet mbi baza empirike. Shoqëria ekzistuese ka në dispozicion të 
saj një sasi dhe cilësi të konstatueshme të burimeve intelektuale dhe materiale. Si mund 
të shfrytëzohen këto burime për zhvillimin optimal dhe përmbushjen e nevojave dhe të 
dhuntive  individuale  me  një  minimum  të  punës  së  rëndë  dhe  të  mjerimit  ?  Teoria 
shoqërore  është  teori  historike  dhe  historia  është  mbretëria  e  shanseve  brenda 
mbretërisë së domosdoshmërisë. Prandaj, midis mënyrave të ndryshme të mundshme 
dhe  reale  për  organizimin  dhe  shfrytëzimin  e  burimeve  në  dispozicion,  cila  prej  tyre 
ofron shansin më të madh për një zhvillim optimal ?    
   Orvatja për t´iu përgjigjur këtyre pyetjeve kërkon një seri abstraktimesh fillestare. Me 
qëllim  që  t´i  identifikojë  dhe  t´i  përcaktojë  mundësitë  e  një  zhvillimi  optimal,  teoria 
kritike  duhet  të  abstraktojë  nga  organizimi  dhe  shfrytëzimi  faktik  i  burimeve  të 
shoqërisë dhe nga rezultatet e këtij organizimi dhe shfrytëzimi. Një abstraktim i tillë që 
refuzon  ta  pranojë  universin  e  dhënë  të  fakteve  si  kontekstin  përfundimtar  të 
vlefshmërisë,  një  analizë  e  tillë  “transhendentale”  e  fakteve  në  dritën  e  mundësive  të 
tyre të penguara dhe të mohuara, është pikërisht pjesë e strukturës së teorisë shoqërore. 
Ajo  i  kundërvihet  çdo  metafizike  në  sajë  të  karakterit  rigorozisht  historik  të 
transhendencës
2
. “Mundësitë” duhet të ndodhen brenda rrezes së shoqërisë respektive; 
ato  duhet  të  jenë  synime  të  përcaktueshme  nga  jeta  praktike.  Për  të  njëjtën  arsye 
abstraksioni nga institucionet ekzistuese duhet të shprehë një tendencë faktike - d.m.th. 
transformimi  i  tyre  duhet  të  jetë  nevojë  reale  e  popullsisë  së  pranishme.  Teoria 
shoqërore merret me alternativat historike, të cilat faniten në shoqërinë e konsoliduar si 
tendenca dhe forca subversive. Vlerat e bashkangjitura tek këto alternativa bëhen fakte, 
kur ato me anë të praktikës historike kthehen në realitet. Konceptet teorike përfundojnë 
me shndërrime sociale.  
   Por  këtu,  shoqëria  e  përparuar  industriale  e  ballafaqon  kritikën  me  një  situatë,  që 
duket se i heq kritikës pikërisht bazën e saj të sigurtë. Progresi teknik, i zgjeruar në një 
                                                 
2
  Termat  “transhendental”  dhe  “transhendencë”  etj.  përdoren  tërësisht  në  sensin  empirik,  kritik  :  ata 
shprehin  tendenca  në  teori  dhe  praktikë,  të  cilat  e  kapërcejnë  universin  ekzistues  të  ligjërimeve  dhe  të 
veprimeve në një shoqëri të dhënë, për të shkuar drejt alternativave historike të saj (mundësive reale).   

 
11 
sistem të plotë sundimi dhe bashkërreshtimi, krijon forma të jetesës (dhe të pushtetit), të 
cilat  duket  se  i  zbusin  forcat  kundërshtuese  të  sistemit  dhe  duket  se  i  thyejnë  apo  i 
hedhin  poshtë  të  gjitha  protestat,  në  emër  të  perspektivave  historike  të  çlirimit  nga 
rraskapitja  dhe  nga  sundimi.  Shoqëria  bashkëkohore  duket  se  është  e  zonja  që  ta 
ndrydhë  shndërrimin  shoqëror  -  shndërrimin  cilësor,  i  cili  do  të  krijonte  institucione 
thelbësisht  të  ndryshme,  do  të  krijonte  një  drejtim  të  ri  të  procesit  të  prodhimit  dhe 
forma  të  reja  të  ekzistencës  njerëzore.  Kjo  ndrydhje  e  shndërrimit  shoqëror  është 
ndoshta  arritja  më  e  pashoq  e  shoqërisë  së  përparuar  industriale;  pranimi  i 
përgjithshëm  i  “Qëllimit  Kombëtar”,  sistemi  politik  me  dy  parti,  perëndimi  i 
pluralizmit,  ujdia  midis  Biznesit  dhe  Punëtorisë  brenda  një  Shteti  të  fortë  dëshmojnë 
integrimin e të kundërtave, që është rezultat si edhe parakusht bazë i kësaj arritjeje. 
   Një  krahasim  i  shkurtër  midis  periudhës  ku  u  formua  teoria  e shoqërisë  industriale 
dhe  situatës  së  saj  të  tashme,  mund  të  na  ndihmojë  për  të  treguar  sesi  ka  ndryshuar 
baza e kritikës. Në fillimet e saj në gjysmën e parë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, kur 
ajo  përpunoi  konceptet  e  para  të  alternativave,  kritika  e  shoqërisë  industriale  e  gjeti 
konkretizimin në përcjelljen historike të teorisë dhe të praktikës, të vlerave dhe fakteve, 
nevojave  dhe  synimeve.  Kjo  përcjellje  historike  u  zhvillua  në  ndërgjegjen  dhe  në 
veprimin politik të dy klasave të mëdha, që  përballeshin njëra me tjetrën në shoqëri : 
borgjezisë dhe proletariatit. Në botën  kapitaliste janë ato ende klasat bazë.  Megjithatë 
zhvillimi kapitalist e ka ndryshuar strukturën dhe funksionin e këtyre dy klasave në një 
mënyrë  të  atillë  saqë  ato  nuk  duken  se  janë  më  bartëset  e  transformimit  historik.  Një 
interes  parësor  në  ruajtjen  dhe  përmirësimin  e  statukuosë  institucionale  i  bashkon 
kundërshtarët e mëparshëm në fushat më të përparuara të shoqërisë bashkëkohore. Dhe 
në shkallën që përparimi teknik siguron rritjen dhe kohezionin e shoqërisë komuniste, 
vetë  idea  e  shndërrimit  cilësor  të  saj  zmbrapset  para  mendimeve  realiste  për  një 
evolucion joeksploziv. Në mungesë të aktorëve dhe të forcave lëvizëse që vërtetohen se 
janë  për  shndërrimin  shoqëror;  kritika  kalon  kështu  në  një  nivel  të  lartë  abstraksioni. 
Nuk ka më truall ku të takohen teoria me praktikën, mendimi me veprimin. Bile edhe 
analiza  më  empirike  e  alternativave  historike  duket  se  është  spekulim  jorealist  dhe 
angazhimi në favor të tyre duket një çështje e parapëlqimit personal (ose e parapëlqimit 
të grupit). 
   E prapëseprapë : mos vallë kjo mungesë hedh poshtë teorinë ? Megjithë faktet me sa 
duket kontradiktore, analiza kritike vazhdon që të këmbëngulë se nevoja për shndërrim 
cilësor  është  po  aq  e  ngutshme  sa  ndonjëherë  më  parë.  Kush  ka  nevojë  për  këtë 
shndërrim ? Përgjigjja vazhdon të jetë e njëjtë : shoqëria si një e tërë për çdo anëtar të saj. 
Bashkimi i produktivitetit në rritje me shkatërrimin në rritje; pokeri i rrezikshëm lidhur 
me asgjësimin; dorëzimi i mendimit, shpresës dhe frikës tek vendimet e autoriteteve në 
fuqi;  konservimi  i  mjerimit  megjithë  pasurinë  e  pashembullt  përbëjnë  akuzën  më  të 
paanshme  -  edhe  pse  ato  nuk  janë  raison  d´etre  e  kësaj  shoqërie,  por  janë  vetëm 
nënprodukt i saj : vetë racionalizmi i saj i gjithanshëm, i cili nxit rendimentin dhe rritjen, 
është irracional. 
   Fakti  që  shumica  e  gjerë  e  popullsisë  e  pranon,  dhe  është  gatuar  që  ta  pranojë  këtë 
shoqëri,  nuk  e  bën  shoqërinë  më  pak  irracionale  dhe  më  pak  të  qortueshme.  Dallimi 

 
12 
midis  ndërgjegjes  së  vërtetë  dhe  false,  midis  interesit  real  dhe  të  menjëhershëm  është 
ende kuptimplotë. Por vetë ky dallim duhet  të vërtetohet. Njerëzit duhet të fillojnë ta 
shohin atë dhe të gjejnë rrugën e tyre nga ndërgjegjja false tek ndërgjegjja e vërtetë, nga 
interesi i tyre i menjëhershëm tek interesi i tyre real. Ata mund ta bëjnë këtë vetëm në 
qoftë  se  jetojnë  me  nevojën  e  ndryshimit  të  mënyrës  së  tyre  të  jetesës,  me  nevojën  e 
përgënjeshtrimit të pozitives, me nevojën e refuzimit të saj. Është pikërisht kjo nevojë, të 
cilën  shoqëria  e  konsoliduar  arrin  që  ta  ndrydhë  në  atë  masë,  me  të  cilën  ajo  është  e 
zonja  për  “shpërndarjen”  në  shkallë  gjithnjë  e  më  të  madhe  “të  mallrave”  dhe  në 
shfrytëzimin e nënshtrimit shkencor të natyrës për nënshtrimin shkencor të njeriut. 
   E përballur me karakterin total të arritjeve të shoqërisë së përparuar industriale, teoria 
kritike  mbetet  pa  një  bazë  racionale  për  transhendimin  [kapërcimin]  e  kësaj  shoqërie. 
Vakuumi zbraz vetë strukturën teorike, sepse kategoritë e një teorie kritike të shoqërisë 
u  përpunuan  gjatë  periodës  ku  nevoja  për  refuzim  dhe  përmbysje  u  mishërua  në 
veprimin e forcave efektive shoqërore. Këto kategori ishin në thelb koncepte mohuese 
dhe  kundërshtuese,  që  përcaktonin  kontradiktat  e  vërteta  të  shoqërisë  europiane  të 
shekullit  të  nëntëmbëdhjetë.  Vetë  kategoria  “shoqëri”  shprehte  konfliktin  akut  midis 
sferës  sociale  dhe  politike  -  pra  shoqëria  si  antagoniste  ndaj  shtetit.  Në  mënyrë  të 
ngjashme kategoritë “individ”, “klasë”, “privat”, “familje” shprehnin sferat dhe forcat 
që  s´ishin  integruar  akoma  me  konditat  e  konsoliduara  të  asaj  kohe  -  pra  shprehnin 
sfera të tensionit dhe të kundërshtimit. Me integrimin në rritje të shoqërisë industriale 
këto  kategori  po  e  humbasin  ngjyrimin  e  tyre  kritik  dhe  priren  që  të  bëhen  terma 
përshkrues, mashtrues apo operacionalë. 
   Një përpjekje për ta rikapur synimin kritik të këtyre kategorive dhe për të kuptuar sesi 
synimi u zhvleftësua nga realiteti shoqëror, del se është që në fillim një prapakthim nga 
një  teori  e  bashkuar  me  praktikën  historike  drejt  mendimit  abstrakt,  spekulativ  :  pra 
prapakthim  nga  kritika  e  ekonomisë  politike  drejt  filozofisë.  Ky  karakter  ideologjik  i 
kritikës rrjedh nga fakti se analiza është e shtrënguar që të procedojë nga një pozicion 
“jashtë” tendencave si pozitive ashtu edhe negative, “jashtë” tendencave si prodhuese 
ashtu  edhe  shkatërruese  në  shoqëri.  Shoqëria  moderne  industriale  është  plotësisht 
identike me këto të kundërta - ajo është tërësia e asaj që vihet në diskutim. Në të njëjtën 
kohë pozicioni i teorisë nuk mund të jetë një pozicion i spekulimit të thjeshtë. Ai duhet 
të jetë një pozicion historik, në sensin që ai duhet të mbështetet në aftësitë e shoqërisë së 
dhënë. 
   Kjo  situatë  e  dykuptimshme  përmban  një  dykuptimshmëri  akoma  më  themelore. 
Njeriu njëdimensional do të lëkundet tërësisht midis dy hipotezave kontradiktore : (1) që 
shoqëria  e  përparuar  industriale  është  e  zonja  ta  ndrydhë  shndërrimin  cilësor  për  të 
ardhmen  e  afërt;  (2)  që  ekzistojnë  forca  dhe  tendenca,  të  cilat  mund  ta  thyejnë  këtë 
ndrydhje  dhe  mund  ta  shpërthejnë  shoqërinë.  Unë  nuk  mendoj  se  mund  të  jepet  një 
përgjigje  e  qartë.  Që  të  dyja  tendencat  ekzistojnë  krah  për  krah  e  madje  njëra  brenda 
tjetrës.  Tendenca  e  parë  është  mbizotëruese  dhe  çfarëdolloj  kushtesh  paraprake  që 
mund të ekzistojnë për një përmbysje, shfrytëzohen për ta parandaluar këtë të fundit. 
Ndoshta ndonjë rast fatkeqësie mund ta ndryshojë situatën, por nëse njohja e asaj që po 

 
13 
bëhet  dhe  e  asaj  që  po  parandalohet  nuk  e  përmbys  dot  ndërgjegjen  dhe  sjelljen  e 
njeriut, atëherë madje as dhe një katastrofë nuk do ta sjellë dot shndërrimin. 
   Analiza  është  përqendruar  në  shoqërinë  e  përparuar  industriale,  në  të  cilën  aparati 
teknik  i  prodhimit  dhe  i  shpërndarjes  (me  një  sektor  në  rritje  të  automatizimit) 
funksionon jo si shumë e përgjithshme e instrumenteve të thjeshta, që mund të izolohen 
prej efekteve të tyre sociale dhe politike, por funksionon më shumë si një sistem, i cili 
vendos  apriori  për  produktin  e  aparatit  si  edhe  për  operacionet  që  i  shërbejnë  dhe  e 
zgjerojnë  aparatin.  Në  këtë  shoqëri  aparati  prodhues  priret  që  të  bëhet  totalitar  në 
shkallën që ai vendos jo vetëm për veprimtaritë, mjeshtëritë dhe qëndrimet shoqërisht 
të domosdoshme, por vendos gjithashtu edhe për nevojat dhe aspiratat individuale. Ai 
fshin  kështu  kontradiktën  midis  ekzistencës  private  dhe  publike,  midis  nevojave 
individuale dhe shoqërore. Teknologjia shërben për të krijuar forma të reja, më efektive 
dhe më të këndshme të kontrollit shoqëror dhe të kohezionit shoqëror. Prirja totalitare e 
këtyre  kontrolleve  duket  se  e  tregon  veten  edhe  në  një  sens  tjetër  -  në  përhapjen  në 
rajonet më pak të zhvilluara e madje paraindustriale të botës e duke krijuar ngjashmëri 
në zhvillimin e kapitalizmit dhe të komunizmit. 
   Përballë tipareve totalitare të kësaj shoqërie, nuk mund të qëndrojë më gjatë nocioni 
tradicional i “neutralitetit” të teknologjisë. Teknologjia si e tillë  nuk mund të izolohet 
nga përdorimi i vet; shoqëria teknologjike është një sistem sundimi, që operon tashmë 
në konceptin dhe në ndërtimin e teknikave. 
   Mënyra  me  të  cilën  një  shoqëri  e  organizon  jetesën  e  anëtarëve  të  saj  përfshin  një 
zgjedhje  fillestare  ndërmjet  alternativave  historike,  të  cilat  përcaktohen  nga  niveli  i 
trashëguar  i  kulturës  materiale  dhe  intelektuale.  Vetë  zgjedhja  rrjedh  nga  loja  e 
interesave mbizotëruese. Ajo parasheh mënyra specifike të transformimit e të përdorimit 
të  njeriut  dhe  të  natyrës  dhe  hedh  poshtë  mënyrat  e  tjera.  Ajo  është  një  “projekt” 
realizimi ndërmjet shumë të tjerëve
3

   Por sapo projekti fillon të veprojë në institucionet dhe në marrëdhëniet bazë, priret që 
të  bëhet  përjashtimor  dhe  që  të  diktojë  zhvillimin  e  shoqërisë  si  tërësi.  Si  një  univers 
teknologjik, shoqëria e përparuar industriale është një univers politik - stadi më i fundit 
në realizimin e një projekti specifik historik - domethënë, eksperienca, transformimi dhe 
organizimi i natyrës si lëndë e pastër e sundimit. 
   Kur  projekti  lulëzon,  modelon  ai  gjithë  universin  e  ligjërimeve  dhe  të  veprimeve, 
gjithë kulturën intelektuale dhe materiale. Në mjedisin e teknologjisë, kultura, politika 
dhe ekonomia shkrihen në një sistem të gjithëpranishëm, i cili i gëlltit ose i flak të gjitha 
alternativat.  Produktiviteti  dhe  potenciali  për  rritje  i  këtij  sistemi  e  stabilizojnë 
shoqërinë dhe e përfshijnë progresin teknik brenda kornizës së sundimit. Racionalizmi 
teknologjik kthehet në racionalizëm politik. 
   Gjatë diskutimit të tendencave të njohura të qytetërimit të përparuar industrial, unë 
rrallë kam dhënë referime specifike. Materiali është i grumbulluar dhe i përshkruar në 
literaturën e gjerë sociologjike dhe psikologjike për teknologjinë dhe shndërrimin social, 
                                                 
3
  Termi  “projekt”  thekson  elementin  e  lirisë  dhe  të  përgjegjësisë  në  determinimin  historik  :  ai  lidh 
autonominë me rastin e paparashikuar. Termi është përdorur në këtë sens në veprën e Jean-Paul Sartre. 
Për një diskutim të mëtejshëm shih më poshtë kapitullin VIII.  

 
14 
menaxhimin  shkencor,  ndërmarrjet  korporative,  ndryshimet  në  karakterin  e  punës 
industriale  dhe  në  karakterin  e  forcës  punëtore  etj.  Ekzistojnë  shumë  analiza 
joideologjike të fakteve - të tilla si Berle dhe Means, The Modern Corporation and Private 
Property, raportet e kongresit të 76 të Komitetit të Përkohshëm Ekonomik Kombëtar për 
Concentration  of  Economic  Power,  publikimet  e  AFL-CIO  për  Automation  and  Major 
Technological  Change,  por  gjithashtu  ato  të  News  and  Letters  dhe  Correspondence  në 
Detroit. Unë do të doja të theksoja rëndësinë jetike të veprës së C. Wright Mills dhe të 
studimeve, të cilat shpesh nuk pëlqehen për shkak të thjeshtimit, fryrjes apo shkujdesjes 
gazetareske  -  në  këtë  kategori  hyjnë  The  Hidden  Persuaders,  The  Status  Seekers  dhe  The 
Waste Makers të Vance Packard-it, The Organization Man i William H. Whyte, The Warfare 
State  i  Fred  J.  Cooks.  Sigurisht  mungesa  e  analizave  teorike  në  këto  vepra  i  lë  të 
fshehura dhe të mbuluara rrënjët e kushteve të përshkruara, por po t´i lëmë që të flasin 
vetë, kushtet flasin atëherë me zë mjaft të lartë. Ndoshta dëshmia më treguese mund të 
përftohet thjesht  duke shikuar televizorin apo  duke dëgjuar radion në AM një orë pa 
ndërprerje për disa ditë, pa e fikur kur janë reklamat dhe duke ndryshuar herë pas here 
stacionin. 
   Analiza  ime  përqendrohet  në  tendencat  në  shoqëritë  bashkëkohore  më  shumë  të 
zhvilluara.  Ekzistojnë  hapësira  të  mëdha  brenda  dhe  jashtë  këtyre  shoqërive,  ku  nuk 
mbizotërojnë tendencat e përshkruara - unë do të thoja : akoma nuk mbizotërojnë. Unë 
veç po i skicoj këto tendenca dhe po ofroj disa hipoteza, asgjë më shumë.  
 
 
 
 
 
 
 
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə