SeyiDƏLİyev n. Y, Qurbanov f. H, MƏMMƏdova m. Z


Toxumların həyatilik qabiliyyətinin üzvi boya maddələri



Yüklə 3.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə11/20
tarix27.06.2017
ölçüsü3.98 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   20

Toxumların həyatilik qabiliyyətinin üzvi boya maddələri 
ilə  təyin edilmə üsulu. Toxumların həyatilik qabiliyyətinin 
üzvi boya maddələri ilə  təyin edilmə üsulunda  indiqokarmin 
(tünd sürməyi al qırmızı boyaq), turş fuksin (qırmızı anelin bo-
yası) və bir neçə başqa boyaq maddələri toxumun ölü toxuma-
larına daxil olaraq onları  rəngləyir, canlı rüşeym isə  rəngsiz 
qalır.  
Bu üsulu istifadə edərək, toxumların rüşeymlərinin hazırlan-
ma üsulu tetrazolun istifadə edilmə üsulundakı kimidir. DÜST-ə 
görə boyamaq üçün indiqokarminin və ya turş fuksinin 0,1%-li 
məhlulu istifadə olunur. Dənli bitkilərin rənglənmə müddəti 
10-15 dəqiqədir (toxumların kəsiyi boyaq maddələrinin məhlu-
lunda artıq qaldıqda canlı rüşeym də  rənglənməyə başlayır). 
İndiqokarminin rüşeymin ölü toxumalarını göy rəngə, turş 
fuksin isə qırmızı rəngə boyayır. Tetrazol üsulu ilə eyni olaraq 
burada toxumların həyatilik qabiliyyətləri rüşeymin rənglənmiş 
və rənglənməmiş sahələri üzrə aparılır. Lakin, tetrazol üsulun-
dan fərqli olaraq burada canlı yox ölü toxumalar rənglənir.  
Toxumların həyatilik qabiliyyətlərinin canlı və ölü toxuma-
ların rənglərinə görə təyin edilməsi, toxumların cücərmə qabi-

155 
liyyətinin aşağı olmasının səbəblərini müəyyən etməyə imkan 
verir. Əsasən də bu tetrazol üsuluna aiddir. Məsələn, dənli bit-
kilərin toxumları  zədələnərkən hər  şeydən  əvvəl kökcüklər 
məhv olur. Qalxancıq isə toxumun içərisində olaraq çox vaxt 
sağ qalır. Toxumlar qurudulduqda yüksək temperaturdan zədə-
lənərkən ilk növbədə qalxancıq susuzduyur və məhv olur.  
Xırda toxumlu bitkilərdə toxumların həyatilik qabiliyyətinin 
rüşeymlərin rənglənmə yolu ilə  təyin edilməsi çətindir. Ona 
görə də, DÜST-də paxlalı otların toxumlarını təyin etmək üçün 
başqa üsullardan istifadə edilir. Paxlalı otların 2 ildən artıq 
saxlanmamış toxumlarının həyatilik qabiliyyətinin təxmini qiy-
mətləndirilməsi üçün şişmə üsulundan istifadə edilir. Bu üsul 
canlı  və ölü toxumların  şişmə sürətinin fərqinə  əsaslanır. Bu-
rada əsas şərt odur ki, ölü toxumlara su bütün toxumların üzə-
rindən daxil olur. Canlılara isə toxum göbəkciyi vasitəsilə daxil 
olur. Yoncanın müxtəlif növlərinin toxumlarının təxmini qiy-
mətləndirilməsi üçün lüminessent üsulundan istifadə edilir ki, 
bu üsul canlı və ölü toxumaların işıqlandırılmasına əsaslanır.  
Bütün bu göstərilən üsullardan istifadə edərkən, toxumların 
həyatilik qabiliyyətini iki nümunənin təhlillərinin nəticələrinin 
orta riyazi qiymətilə (%-lə) hesablayırlar. Cücərmə qabiliyyə-
tinin təhlilində dördqat təkrar əvəzinə, ikiqat təkrarların istifadə 
olunması toxumların həyatilik qabiliyyətinin təyini üsullarının 
dəqiqliyini azaldır. Toxumların həyatilik qabiliyyətinin göstəri-
cilərinin cücərmə qabiliyyəti ilə müqayisədə yüksək olmasının 
əsas səbəblərindən biri odur ki, həyatilik qabiliyyəti olan canlı 
toxumların içərisində  hər hansı bir xəstəlik, zədə  və başqa 
əlverişsiz təsirlərə görə normal cücərti verməyən toxumlar olur. 
Ona görə də, payızlıq bitkilərdə yığımla yeni yığılmış toxum-
larla səpin arasında müddət qısa olduğundan həyatilik 
qabiliyyətinin göstəricilərinə görə səpin aparmağa icazə verilir.  
 
 

156 
9.8. Boyatma gücünün təyin edilməsi 
 
Toxumların boyatma gücünün təyin edilməsi üçün bir çox 
üsullar işlənilib. Bu üsullardan ən geniş yayılanı nəmli qum və 
torpaqla dolu olan qablarda toxumların yetişdirilmə 
üsuludur.  Burada toxumların basdırılma dərinliyi tarladakı 
dərinliyinə uyğun olmalıdır. Belə  şəraitdə yetişdirmə cücərmə 
qabiliyyətinin təyininə nisbətən daha dəqiq olur. Çünki, xəstə, 
zədələnmiş  və  zəif toxumlar üzə  çıxır. Toxumların boyatma 
gücünü torpağın və ya qumun üzərinə  çıxmış cücərtilərin 
miqdarı ilə (%-lə) müəyyən olunur. Toxum partiyaları  və ya 
tədqiqatın variantları müqayisə olunduqda isə - 100 toxuma 
görə cücərtilərin kütləsi qramla təyin edilir.  
Qum və yaxud torpaq tam rütubət tutumlarının 60%-ə qədər 
nəmləndirilir. Qablara 100 və ya 50 toxum əkilir (qabların həc-
mindən və toxumların iriliyindən asılı olaraq). Qumda toxum-
ları yetişdirərkən üstü quru qumla örtülür, sm-lə: qarğıdalıda - 
8, noxudda - 6, buğdada 4-5, kətanda -2 və s. Hər bir nümunə 
iki və dörd qatlı təkrarda əkilir. Yetişdirilmə işıqda, otaq tem-
peraturunda aparılır. Lakin, yığımdan sonrakı yetişməni başa 
vurmayan yeni yığılmış toxumlar ilk 4 sutka ərzində  aşağı 
temperaturda (5-10
0
C) yetişdirilir. Dənli bitkilərin toxumlarının 
yetişdirilmə müddəti otaq temperaturunda (18-22 
0
C)  çovdar 
üçün 7-9 sutka, qarğıdalı üçün isə 10-12 sutka arasında olur. 
Dənli bitkilərin yetişdirilməsi cücərtilərin yatmasına (əyilmə-
sinə) qədər qurtarmalıdır.  
Yetişdirilmə qurtardıqdan sonra üzə  çıxan bütün cücərtilər 
qum və  ya  torpaq  bərabərində  kəsilir, sayılır və  əgər lazım 
gələrsə  tərəzidə  çəkilir. Sonra quru qum kənarlaşdırılır, üzə 
çıxmayan cücərtilər (sağlam və  xəstə) və  çıxış verməyən 
toxumlar (qeyri normal cücərmiş, şişmiş və çürümüş) sayılır.  
Toxumların cücərmə  şəraitini laboratoriya şəraitinə yaxın-
laşdırmaq üçün, boyatma gücünün təyinində qum yox tarla 
torpağı istifadə etmək məqsədəuyğundur. Torpaqda becərmə 

157 
üsulu qumda olduğu kimidir. Lakin, toxumlar səpildikdən 
sonra onları quru torpaqla yox, tam rütubət tutumunun 60%-ə 
qədər nəmləndirilmiş torpaqla örtmək lazımdır. Bundan əlavə, 
burada torpağın tam rütubət tutumunun və onun nəmləndiril-
məsinin təyin edilməsi başqa cür hesablanır. Çünki, burada 
quru torpaqda olan nəmlik nəzərə alınmalıdır.  
Torpağın nəmləndirilməsi üçün lazım olan suyun miqdarı 
aşağıdakı kimi hesablanır. Məsələn, tutaq ki, nəmliyi 5 dərəcə 
olan  8 kq torpağı  nəmləndirmək lazımdır.  Əgər bu torpağın  
tam rütubət tutumu 35,7%-dirsə onda 8 kq  quru torpaqda 
torpağın quru maddələrinin miqdarı:  
 
kq
62
,
7
5
100
100
8
=
+
×
   olur.  
 
Bu torpağı tam rütubət tutumunun 60%-inə  qədər nəmlən-
dirmək üçün onun nəmliyini 
 
%
4
,
21
100
60
7
,
35
=
×
 
 
21,4%-ə çatdırmaq lazımdır.  
Torpaqda 5% nəmlik artıq var; deməli ancaq 16,4% su  
(21,4 - 5) əlavə etmək lazımdır. Bu da bərabərdir:  
 
l
25
,
1
100
4
,
16
62
,
7
=
×
 
 
Bizim məlumatlara görə, torpağın tam rütubətinin 50-70%-i 
arasında nəmləndirilməsi toxumların cücərtilərinin boyatma 
gücünün nəticələrinə  təsir göstərmir. Ona görə  də, torpağın 
nəmliyinin tələb olunana uyğun olduğunu sadə bir üsulla 
yoxlamaq olar. Bundan ötrü bir ovuc torpaq götürülür, əlin ara-

158 
sında sıxılır, sonra isə kom baş barmaqla şəhadət barmağı 
arasına qoyulur. Əgər, barmaqlarla basıldıqda kom asanlıqla 
dağılırsa deməli belə torpaq toxumların yetişdirilməsi üçün 
yararlıdır.  
Torpağın komlara yığılmaması  və yaxılmaması üçün onu 
səpinqabağı yox, 2 gün əvvəl nəmləndirib, dərhal qarışdırmaq 
lazım deyil.  Toxumları qumda və ya torpaqda yetişdirərək, 
boyatam gücünü təyin etmə üsulları zəhmət çox tələb etməsi ilə 
fərqlənir. Bundan əlavə yetişdirmə üçün xüsusi kameraların, 
işıqlandırma və temperaturun standartlarının olmaması  səbəbi 
ilə toxumların boyatma gücünün göstəricilərini standartlaşdır-
maq mümkün deyil. Ona görə  də onun təyini üçün başqa 
üsullar axtarılır.  
Ən çox əhəmiyyət kəsb edən üsul cücərtilərin morfofizio-
loji qiymətləndirmə üsuludur. Təhlil üçün hər biri 100 to-
xumdan ibarət olan 4 nümunə götürülür. Hər nümunə rulon 
şəklində burulmuş nəm süzgəc kağızın zolaqları arasında yetiş-
dirilir. Toxumlar iki üsulla düzülür. Birinci üsul üçün ölçüsü 
20x100 sm (buğda, çovdar və s.) və yaxud 10x100 sm (darı, 
sorqo və s.) olan 3 kağız götürülür. Nəmləndirilmiş kağızın iki 
zolağında əvvəlcədən çəkilmiş xətt üzrə, baş tərəfdən araları 2-
3 sm-likdə uzunsov formalı (buğda və s.) rüşeymi aşağıda 
olması  şərtilə (cücərtilərin qiymətləndirilməsinin asan olması 
üçün  toxumlar düzülür. Toxumların üzərinə  nəmləndirilmiş 
kağız zolağı qoyulur, hava mübadiləsini yaxşılaşdırmaq üçün 
onun da üstünə korreksiya lenti çəkilir. Toxumla birgə kağız 
zolaqları boş rulon şəklində bükülür, qaba yerləşdirilir və 
termostata qoyulur.  
Ikinci üsul üçün ölçüsü 40x50 sm olan kağız götürülür və 
eninə iki qatlanır. Nəmləndirdikdən sonra bir hissəsi açılır. 
Qalan hissəyə şahmat şəklində toxumlar düzülür. Sonra toxum-
lar açılmış hissə ilə örtülür və rulon şəklində bükülür. Bu üsul 
əsasən günəbaxan və başqa iritoxumlu bitkilər üçün istifadə 
olunur. Çünki, onların hava mübadiləsini yaxşılaşdırmaq üçün 

159 
korreks lenti lazım deyil.  
Bütün bitkilərin toxumları 5 gün ərzində, qaranlıqda, 20 
0
C- 
də yetişdirilir. Yetişdirmə müddəti bitdikdə, rulonlar açılır, 
kağızların üst zolaqları  kənarlaşdırılır və cücərtilərin qiymət-
ləndirilməsinə başlanılır. Bunun üçün ilk öncə cücərməmiş to-
xumlar (şişmiş, çürümüş) və qeyri normal inkişaf etmiş 
cücərtilər kənarlaşdırılır. Sonra normal inkişaf etmişlərdən güc-
lü qiymətləndirmə meyarlarından (Cədvəl 19) istifadə edərək, 
güclü cücərtilər seçilir.  
 
Güclü cücərtilərin qiymətləndirmə meyarları 
                                                                       Cədvəl 19 
Bitkilər 
Cücərtilərin 
uzunluğu, sm-lə
az olmamaqla 
Kökcüklərin 
sayı, az 
olmamaqla 
Əsas kökcüyün 
uzunluğu, sm-lə, 
az olmamaqla 
Buğda, çovdar, 
tritikale 
2,5 3 
hesablanmır 
Arpa, yulaf 
1,5 

hesablanmır 
Qarğıdalı 3,0 
hesablanmır 3 
Sorqo 1,5 
hesablanmır 3 
Qarabaşaq 1,0 hesablanmır 2 
 
9.9. Qarğıdalı toxumlarının cücərmə qabiliyyətinin “soyuq” 
yetişdirmə üsulu ilə təyin edilməsi 
 
Optimal (standart) şəraitlərdə toxumun cücərmə qabiliyyətini 
təyin etməkdən başqa tarla şəraitinə yaxın olan mühitdə də təyin 
etmək tez-tez lazım gəlir. Qarğıdalı üçün soyuq yetişdirmə 
adlanan bir üsul işlənib ki, bu da toxumun keyfiyyəti haqqında 
əlavə məlumat verməyə və səpin üçün daha aşağı temperaturda 
yetişdirməyə davamlı toxumları seçməyə imkan verir.  
Bu üsulun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, toxumlar ilk 7 gün 
ərzində torpaqda aşağı temperaturda (10-
0
C-dək), sonra isə 5 
gün ərzində 20 -30 
0
C –də becərilir.  
Belə  şəraitdə toxumlar düzgün qurudulmamaq və  xəstəlik-

160 
lərdən zəifləyə bilər. Xüsusən də, mexaniki zədələrlə olan 
toxumlar kif göbələkləri ilə yoluxaraq məhv olurlar və yaxud 
qeyri normal inkişaf etmiş cücərtilər verirlər. Lakin, cücərmə 
qabiliyyətinin standart təyini zamanı bu hadisələr müşahidə 
olunmur və bu göstəricilər adətən yükək olur.  
Qarğıdalı toxumunun soyuq yetişdirilməsinin bir neçə üsulu 
var. Toxumları yetişdirmə qabında olan torpaqda yetişdirərkən 
50 toxum (4 qat təkrar) hamar torpağın üzərinə qoyulur və bu 
torpaqla da 1 sm qalınlığında örtülür. İstifadə olunan torpaq 
tam rütubət tutumunun 60%-dək nəmləndirilmiş olmalıdır.  
Torpağın istifadəsini azalatmaq üçün rulon üsulundan 
istifadə edilir. Ölçüsü 20x25 sm olan iki nəmləndirilmiş süzgəc 
kağıza, qalınlığı 50 qram olan quru torpaq tökülür, kağızın qı-
raqları təmiz qalır. Torpaq tam rütubət tutumunun 60%-nə qə-
dər pipetka ilə nəmləndirilir, üzərinə şahmat şəklində toxumlar 
qoyulur və  nəm süzgəc kağız ilə toxumların üzəri örtülür. 
Kağızların qıraqları qatlanır ki, toxumlar və torpaq tökülməsin. 
Bundan sonra kağız torpaq və toxumlarla birgə rulona bükülüb 
qaba qoyulur.  
Toxumların nəmliyinin təyini  Toxumların nəmliyi quru-
dulma yolu ilə  və yaxud elektrik nəmlik ölçənlərdən istifadə 
edilməklə təyin edilir. Dəqiqlik həmişə kifayət qədər olmadığı 
üçün hava hərarət (hava isitmə) üsulu standart hesab edilir 
(DÜST 12041-82). Lakin, təsərrüfatdaxili nəzarət üçün elektrik 
nəmlik ölçənlərdə  nəmliyin tez təyin edilməsinin mühüm 
əhəmiyyəti var. Müxtəlif nəmlik ölçənlərin xüsusiyyətləri və 
onlarda nəmliyin təyin edilmə texnikası xüsusi göstərişlərdə 
təsvir edilir.   
Hava hərarət üsulu. Təhlil üçün dənli, dənli paxlalı, və 
başqa iri toxumlu bitkilərin toxumlarından 45-50 qram, xırda 
toxumlu bitkilərin toxumlarından isə 23-25 qram nümunə 
götürülür. Nümunə 2 yerə bölünür. Bir hissəsi təhlil üçün isti-
fadə edilir, digər hissəsi isə bükslərə qoyulur, qapaqları örtülə-
rək  əgər təkrar təhlil lazım gələrsə saxlanılır. Qarışdırdıqdan 

161 
sonra nümunənin birinci hissəsindən 5 qram ölçüsündə  çəkil-
miş iki nümunə götürülür. Dənli və dənli paxlalı bitkilərin to-
xumlarının tez qurudulması üçün 5 qramlıq nümunələr götürül-
məməzdən əvvəl onlar xüsusi dəyirmanlarda üyüdülür. Toxum-
ların isidilməməsi və  nəmliyin buxarlanmaması üçün üyütmə 
qısa vaxtda aparılır: darı  və qarabaşaq 20 saniyədən, buğda, 
çovdar, çəltik 40 saniyədən, qarğıdalı, arpa, dənli paxlalılar isə 
60 saniyədən artıq olmamaq şərtilə. Xırda toxumlu bitkilərə 
üyüdülmə lazım deyil. Yağlı  və efir yağlı bitkilərin toxum-
larının üyüdülməsi çətin olduğundan və qurudulma zamanı 
yağlar oksidləşərkən təhlillərin nəticəsinin yalnış olması 
mümkün olduğundan onlar üyüdülmürlər.  
DÜST-ə görə müxtəlif bitkilərin toxumlarının qurudulma 
müddətləri və temperaturları  aşağıdakı  cədvəldə verilmişdir. 
(Cədvəl 20) 
Qurudulduqdan sonra toxumla birgə bükslər şkafdan çıxarı-
lır, qapaqları örtülür və 15-20 dəqiqəlik soyumaq üçün eksi-
katora (havadan tez rütubətlənən maddələri qurutmaq və saxla-
maq üçün qalın divarlı şüşə cihaz) qoyulur. Sonra isə çəkilir. 
Toxumların nəmliyi%-lə toxumlarla itirilmiş nəmliyin 100-ə 
hasilinə və nümunənin kütləsinə nisbətinə bərabərdir. Toxum-
ların nəmliyi 5 qrama bərabər olan nümunənin yaş kütləsinə 
görə hesablanır.  
Əgər iki paralel gedən təyin edilmələr arasında ziddiyət 
qurudulmadan əvvəl üyüdülmüş toxumlar üçün  0,2% -i, bütün 
və ya kəsilmiş toxumların qurudulması isə 0,4%-i keçmirsə 
təhlil o zaman bitmiş hesab olunur.  
Əgər dənli paxlalı bitkilərin və günəbaxanın toxumları yük-
sək nəmliyə malikdirsə - 18%-dən artıqdırsa (soyada 16 –dən 
artıqdırsa), onların nəmliyini təyin etmək üçün əvvəlcə toxum-
lar aşağı temperaturda qurudulur ki, bununla da nəmliyin itmə-
si məhdudlaşır.  Əvvəlcədən qurudulmanın lazımlılığı toxum-
ların nəmliyini elektrik nəmlik ölçənlərlə  təyini zamanı sübut 
olunur. 

162 
Toxumların nəmliyinin təyin edilməsi üçün qurudulma şəraitləri 
                                                                Cədvəl 20 
 
Bitkilər 
Temperatur
 
0
C –lə 
Zaman  
dəq-lə 
Buğda, çovdar, tritikale, arpa
yulaf, qarabaşaq, noxud, çöl noxudu 
150 20 
Qarğıdalı, darı, sorqo, çəltik, dənli – paxlalı 
bitkilər (noxuddan və şöl noxudundan 
başqa), lüpin, günəbaxan, yer fındığı, 
gənəgərçək, soya, xaşa 
130 40 
Yem və bal verən otlar, bostan bitkiləri, 
kökümeyvəlilər, kətan, çətənə, xardal 
130 20 
Yağlı və efiryağlı bitkilər  
105 
300 
 
Əvvəlcədən qurudulma üçün 20 qramlıq nümunə götürülür, 
torşəkilli bükslərə qoyulur və 105 
0
C temperaturda 30 dəq 
ərzində qurudulur. I qrup dənlilərin toxumları – 120 
0
C-də 15 
dəq  ərzində qurudulur. Sonra nümunələr soyudulur və  çəkilir. 
Bundan sonra əsas qurudulma adi üsulla aparılır.  
Əvvəlcədən qurudulmuş toxumların nəmliyi (W
2
-%-lə) 
aşağıdakı düsturla hesablanır.  
 
 
 
 
 
 
 

=
4
3
2
1
2
1
100
m
m
m
m
W
  , 
 
m

- qurudulduqdan sonra 20 qramlıq nümunənin kütləsi, qr-la; 
m

– qurudulduqdan sonra 5 qramlıq nümunənin kütləsi, qr-la; 
m

– 20 qramlıq nümunənin kütləsi, qr-la; 
m

– 5 qramlıq nümunənin kütləsi, qr-la. 
 
Toxumlarda ziyanvericilərlə yoluxmasının təyini. 
Toxumluq və sortluq keyfiyyətlərinə görə standartlar tərkibində 
canlı ziyanvericilər olan toxumları  səpin üçün istifadəsini 
qadağan edir. Ona görə də, 12045-81 DÜST -ə görə nümunədə 

163 
canlı ziyanvericinin 1 nümayəndəsinin (gənələr istisna olun-
maqla) aşkar olunması kifayət edir ki, bu toxumlar ziyanve-
ricilərlə yoluxmuş hesab edilsin. Gənələr mütləq sayılmalıdır. 
Çünki, standartlarda müxtəlif bitkilərin III sinif toxumlarında 1 
kq toxumda 20 gənədən artıq olmadıqda icazə verilir.  
Ambar ziyanvericilərinin aşkar edilməsi üçün 2-ci orta 
nümunədən istifadə olunur. Təhlil nümunə laboratoriyaya daxil 
olduqdan 2 gündən gec olmamaq şərtilə aparılmalıdır. Hava so-
yuq olduqda nümunələr otaq temperaturunda 1,5 – 2 saatdan az 
olmamaq  şərtilə saxlanılır. Toxumlarda gənələrin təyini üçün 
isə nümunələr təhlilə  qədər 25-28 
0
C -də, 20-30 dəq  ərzində 
isidilir ki, ziyanvericilər hərəkətə gəlsin və aydın görünsün.  
Toxumlarda ziyanvericilərlə yoluxmanın açıq və gizli 
formaları olur. Açıq formada canlı ziyanvericilər toxumlararası 
boşluqlarda, gizli formada isə - toxumların içərisində yerləşir.  
Toxumların ambar ziyanvericiləri ilə açıq formada 
yoluxmasının təyin edilməsi.  Nümunə 3 dəq  ərzində yumru 
deşiklərinin diametri 2,5 və 1,5 mm, xırda toxumlu bitkilər 
üçün isə 1 mm olan 2 xəlbirdən keçirilir. Ələnmiş toxumlar al-
tına qara kağız (gənələrin asan aşkar olunması üçün) qoyulmuş 
şüşənin üzərinə tökülür. Xırda deşikli xəlbirin üstündə qalmış 
toxumlarda taxıl uzunburunu, ağacovan, unyeyən, xırıldaq, iri 
deşikli xəlbirlərdə isə - iri xırıldaq, paxla qurdu, güvə və başqa 
iri həşəratlar gözdən keçirilir. Ilk canlı ziyanverici tapıldıqda 
analiz dayandırılır. Gənələr isə sayılır və onların 1 kq toxumda 
miqdarı təyin edilir. Xüsusi optik cihazda toxumların gənələrlə 
yoluxması lampa ilə isidilmiş  və  işıqlandırılmış qara altlıq 
üzərində 4-5 dəfə böyüdülmüş böyüdücü şüşənin köməyi ilə 
təyin edirlir.  
Toxumların taxıl uzunburunu ilə gizli formada yolux-
ması o zaman təyin olunur ki, nümunədə ölü taxıl uzunburunu 
və yaxud onlarla zədələnmiş toxumlar aşkar edilsin. Buğdanın, 
çovdarın, arpanın və çəltiyin toxumları uzununa kəsilir və taxıl 
uzunburunun olub olmaması yoxlanılır. Və yaxud başqa 

164 
üsuldan istifadə edilir. Toxumlar qaynar su ilə (20 
0
C) 1 dəq 
ərzində  və 1%-li kalium permanqanat məhlulu ilə yenə  də 1 
dəq  ərzində  işlənilir. Sonra ziyanvericilər daxil olduğu yerləri 
qaralan toxumlar seçilərək içərisinə baxılır.  
Hər iki üsulda təhlil üçün əsas bitkinin 200 toxumu götürü-
lür. Lakin, ilk ziyanverici aşkar edildikdə təhlil dayandırılır.  
Paxlalı bitkilərdə paxla qurdu, darıda darı ağcaqanadı, çətə-
nədə yarpaqbükən tırtıl, qarğıdalıda dən güvəsi ilə toxumların 
aşkar və gizli formada yoluxması toxumların təmizliyinin 
(DÜST 12037-81) təhlili zamanı təyin edilir.  
Əgər nümunələrdə ziyanvericilər aşkar olunmazsa qalan orta 
nümunəyə baxış keçirilir və təhlil davam etdirilir.  
Paxlalı bitkilərin toxumlarının taxıl qurdu ilə gizli formada 
yoluxmasını  təyin etmək üçün, sürfələrin izlərini toxumlarda 
gördükdə toxumlar açılır və içərisinə baxılır.  Əgər bu toxum-
larda canlı ziyanvericilər aşkar olunmursa qalan toxumlar 
yodlu kaliumda 1%-li yod məhlulu ilə  işlənilir ki, zədələnmiş 
yerlər aydın görünsün.  
Bunun üçün toxumlar (torda) əvvəlcə 1-1,5 dəqiqəlik yodlu 
kaliumda 1%-li yod məhluluna salınır, sonra isə 30 saniyəlik 
0,5%-li qələvi (yeyici K və ya Na) məhluluna keçirilir. Toxum-
lar işləndikdən sonra sürfələrin tünd rəngə boyanmış yerinin 
itməməsi üçün qısa bir zamanda baxış keçirilir.  
Toxumların üzərində aşağıdakı xarici əlamətlər olarsa, darı 
toxumunda darı  ağcaqanadının, çətənədə yarpaqbükən 
tırtılın, qarğıdalıda dən güvəsinin gizli formada yoluxmasını 
təyin etmək lazımdır.  

Darı toxumları darı  ağcaqanadı ilə yoluxubsa, yolux-
mamış toxumlarla müqayisədə onlar uzunsov, daha yastı  və 
çiçək pulcuqları tutqun boz rəngdə olur; 

Çətənənin toxumları yarpaqbükən tırtılla yoluxubsa on-
larda torla hörülmüş gəmirilmiş deşiklər olur; 

Dən güvəsi ilə yoluxmuş qarğıdalı toxumlarının rüşeym-
lərində tünd nöqtə olur.  

165 
Seçilmiş toxumlarda ilk canlı ziyanverici aşkar oluananadək 
toxumlar açılır, baxış keçirilir və sonda təhlil başa çatır.  
Toxumların xəstəliklərlə yoluxmasının təyini.  Törədici-
dən, yoluxmanın xüsusiyyətindən, xəstəlik formalarının təza-
hüründən və bitkidən asılı olaraq toxumların yoluxmasının 
təyin etmək üçün aşağıdakı üsullardan istifadə edilir. (DÜST 
12044-81). 
Mikroskopik üsul. Mikroskopik üsulun əsası adi gözlə  və 
ya böyüdücü şüşənin köməyilə baxış keçirtməkdən ibarətdir. 
Bu üsul sürmə (sürmə kisəcikləri və onların hissələri, sürmə 
komları  və onların hissələri, sürmə sünbülcükləri və onların 
hissələri) xəstəliklərinin üzə  çıxarılması üçün istifadə olunur. 
Toxumların təmizliyinin təyin edilməsi zamanı onlar qarışıq 
kimi hesab edilir.  
Sentrifuqa üsulu. Bu üsul  toxumların üzərinin göbələk 
sporları ilə çirklənməsi zamanı istifadə olunur. DÜST tövsiyə 
edir ki, bu üsul əkinlərin aprobasiyası zamanı sürmə  xəstəlik-
ləri ilə yoluxma müşahidə olunubsa və yaxud toxumların tə-
mizliyinin təyin edilməsi zamanı sürmə  xəstəliyinə rast gə-
linibsə, dənli bitkilərdə sürmə  xəstəliyinin sporlarının aşkar 
olunması üçün istifadə olunsun; həmçinin kətanda Pasmo 
xəstəliyinin törədicilərinin, çuğundurda pas xəstəliyinin, efir 
yağlı bitkilərdə  xəstəliklərin, dənli otlarda sürmə  xəstəliyinin 
sporlarının aşkar olunması üçün istifadə olunsun.  
3-cü orta nümunədən (kətanda 1-ci nümunədən) hərəsi 100 
toxum olmaqla 2 nümunə götürülür. Hər nümunə içində 10 ml 
su olan şüşə borunun içərisinə qoyulur və hamar səthli 
toxumlar (buğda və s.) – 5 dəq, qeyri hamar səthli toxumlar 10 
dəq, kətanın toxumları isə 1 dəq ərzində çalxalanır. Çalxaladıq-
dan sonra hər nümunədən yuyucu su ayrıca boruya süzülür və 
sporların çökməsi üçün 3 dəq  ərzində sentrifuqadan istifadə 
olunur (əl sentrifuqasından istifadə etdikdə 150 dövr edilməli-
dir). Yuyucu su süzülür, çöküntüdən isə göbələklərin növünün 
təyin edilməsi və mikroskop altında baxmaq üçün 5 preparat 
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə