SeyiDƏLİyev n. Y, Qurbanov f. H, MƏMMƏdova m. Z



Yüklə 3.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/20
tarix27.06.2017
ölçüsü3.98 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20

lərinin adı və 
ya rəngi 
Konsentrasi
yası%-lə 
 
Rənglənmənin 
müddəti, dəqiqəilə 
Zədələnmiş 
yerlərin rəngi 
Anilin boyaları 
Narıncı 0,5  1-2 
Tünd 
qırmızı 
Mavi  
10 
1-2 
Mavi 
qara 1,0 1  Qara 
Bənövşəyi 1,0 

Mavi 
Yaşıl 1,0  1 
Tünd 
yaşıl 
Histoloji boyalar 
Indiqokarmin 
(tünd sürməyi 
al qırmızı 
boyaq) 
0,5 3-5  Göy 
Eozin 0,1 3-5 Çəhrayı 
Konqa-rot 0,2 
3-5 
Qırmızı 

189 
Buğda və çovdar toxumları 0,5%-li konqa–rot məhlulunda 3 
dəqiqə  ərzində saxlandıqda toxumlar dəqiq rənglənir. Qar-
ğıdalıda isə yaxşı  nəticələr indiqokarmini istifadə etdikdə 
alınır. Dənli-paxlalı bitkilərin zədələri isə anilin boyaları ilə 
rəngləndikdə daha yaxşı müəyyən olunur. 
Boyalar zədələnmiş yerlərdə  yığılaraq onları  rəngləyir və 
daha çox nəzərə çarpılmasını təmin edir. Rəngləndikdən sonra 
qarğıdalı və dənli paxlalı bitkilərdə zədələrin növünü müəyyən 
etmək olur. Ancaq, buğda və çovdar toxumlarında zədələrin 
növünü müəyyən etmək üçün onlara həm də mütləq böyüdücü 
altında baxmaq lazımdır. Lakin bu bitkilərdə rənglənmənin bir 
üsulunun köməyi ilə mikro zədəli toxumların ümumi sayı kimi, 
həmçinin rüşeymi zədələnmiş toxumların sayını da təyin etmək 
mümükündür. Rəngləmə, mikro zədələrin təyin edilməsində 
sadə  və  əlverişli üsul kimi istehsalatda toxumların döyüm 
keyfiyyətinə nəzarəti təmin etməkdə məqsədə uyğundur. 
Buğdanın endospermində çatları diafanoskopda işıqlandırma 
üsulu ilə  aşkar etmək mümkündür (işıq aşağıdan verilir). Bu 
üsulla toxumları parçaladıqdan sonra, həm də  çəltiyin toxu-
munda olan endosperm çatlarını da təyin etmək olur. Lakin, bu 
zaman toxumların parçalanmaması üçün rengenoqrafik üsuldan 
istifadə etmək daha məqsədə uyğundur. 
Mikrozədələrin sayının təyin edilməsi üçün toxumlara baxış 
aparma üsulundan başqa onların aşkar edilməsi üçün əlavə 
üsullar da vardır:zədələrin toxumların cücərtisinə təsiri.  
Toxumların qılafının zədələri onun adi üsulla təyini zamanı 
çox vaxt cücərtiyə  təsir etmir. Lakin belə toxumları bir neçə 
zəhərli maddələrlə işlədikdə onlar məhv olurlar, bütöv toxum-
lar isə cücərti verirlər ona görə ki, onların qılafı həll olunmuş 
maddələrin çoxunu keçirmirlər. Zəhərli maddələrlə  işlənmiş 
toxumların cücərtilərinin nəticələrini nəzarətlə (işlənməmiş 
toxumların cücərtiləri ilə) müqayisə etdikdə zədələnmiş toxum-
ların sayı haqqında ümumi məlumat almaq olar.  
Toxumların əvvəlcədən işlənməsi üçün aşağıdakı məhlullar 

190 
tövsiyyə olunur: formalinin 0,2%-li konsentrantında 10 saniyə 
ərzində sonra isə 2 saat ərzində buğda və çovdar toxumları 
həmin məhlulun dənə hopdurulması üçün saxlanılır; toxumların 
dərmanlanması üçün civə  məhlulu; 50%-li sulfat turşusunun 
məhlulu və b. Toxumların işlənməsi zamanı bu məhlullardan 
istifadə etdikdə  məhlulların konsentrasiyasını  və  işlənmə 
vaxtını mütləq ciddi nəzarətdə saxlamaq lazımdır. Çünki, onlar 
bitkidən və hətta sortdan asılı olaraq dəyişilirlər.  
Mikro zədələrin toxumların cücərməsinə mənfi təsirini aşkar 
etmək üçün onların torpaqda yetişdirilməsindən istifadə edirlər: 
boyatma gücünün təyini, “soyuq” yetişdirmə. Torpağın mikro-
florası  zədələnmiş toxumlara asanlıqla daxil olaraq onların 
kiflənməsinə  və yaxud qeyri-normal cücərməsinə  gətirib 
çıxarır. Bu təhlil üçün tərkibində ziyanlı mikroorqanizmlər 
məsələn, fuzarioz cinsindən olan fuzarioz penisilium və başqa 
cinslərin göbələkləri olan torpaqlar əlverişlidir.  
Zədələnmiş toxumların müxtəlif yetişdirmə üsullarından 
istifadə etdikdə nəzərə almaq lazımdır ki, cücərtilərin azalması 
yalnız zədələnmədən deyil, həmçinin toxumların xəstəliklərin-
dən, onların lazımi qədər yetişməməsindən və başqa 
səbəblərdən də ola bilər. Bunun üçün də, yetişdirmənin nəti-
cələrini baxmaq yolu ilə təyin olunmuş zədəli toxumların sayı 
haqqında olan məlumatlarla tamamlamaq mədsədə uyğundur.  
  
 

191 
XI FƏSİL 
 
TOXUMŞÜNASLIQDA LABORATORİYA 
TƏHLİLLƏRİ 
 
Toxumşünaslıqda istifadə ediləcək bütün toxum nümunələ-
rinin laboratoriya təhlillərinin aparılması çox vacibdir. Bunun 
üçün toxum məqsədi ilə istifadə ediləcək bitkilərin kök üstündə 
qiymətləndirilməli, həmin bitkilərin toxum nümunələrinin 
analiz edilməlidir. 
Yığımdan qabaq götürülmüş nümunə  dərzləri laboratoriya 
şəraitində  təhlil edilməlidir. Pitomniklərdən asılı olaraq nü-
munə dərzi kimi ləkin orta hissəsindən götürülmüş 10 bitki və 
ya 1 kv.m sahədən götürülmüş bütün bitkilər təhlil olunmalıdır. 
Məhsuldar kollanma. Dərzdəki məhsuldar gövdələrin 
sayını bitkilərin sayına bölməklə tapılır. Dərzdə bitkilərin 
sayını B
s
 məhsuldar gövdələrin sayını M
s
 ilə işarə etsək, onda 
məhsuldar kollanma (M
k
aşağıdakı kimi tapılır: 
s
s
k
B
M
=
 
Bundan başqa, götürülmüş nümunə  dərzindən 10 bitkinin 
məhsuldar gövdələri sayıldıqdan sonra on bitkiyə görə orta 
ədəd tapılır ki, bu da həmin sortun məhsuldar kollanma əmsalı 
hesab olunur. Dənli bitkilər üçün (arpa istisna olmaqla) 
ümumi və  məhsuldar kollanma balla aşağıdakı  şkala üzrə 
qiymətləndirilir (gövdələrin sayı ədədlə): 
 
                      Ümumi kollanma         Məhsuldar kollanma 
l. çox zəif           3,1-dən  az olduqda             1,6-2,0          
3. zəif                 3,1-5,0       olduqda             2,1-3,0          
5. orta               5,1-7,0        olduqda             3,1-4,0          
7. yüksək           7,1-9,0        olduqda            4,1-5,0          
9. çox yüksək    9,0-dan çox olduqda           5,0 dən çox  
 

192 
Beynəlxalq klassifikatora görə arpa bitkisi üçün məhsuldar 
kollanma balla aşağıdakı  şkala üzrə qiymətləndirilir (göv-
dələrin sayı ədədlə): 
 
lçox zəif             1,1-1,2 -dən az   olduqda 
3. zəif                   1,3,-2,1              olduqda 
5. orta                   2,2-2,9               olduqda 
7. yüksək              3,0-4,0               olduqda 
 9. çox yüksək      4,0-dən çox        olduqda 
 
Sünbüldə sünbülcüklərin sayı  dənli taxıl bitkilərində 
məhsuldarlığı müəyyən edən əsas struktur elementlərindən bi-
ridir. Sünbüldə sünbülcüklərin sayı  hər bir bitki növü üçün 
fərqli olduğundan onların balla qiymətləndirilməsi fərqlidir və 
aşağıdakı şkaladakı kimi qəbul edilmişdir: 
   
      Buğdalar üçün: 
 
                                   
Sünbüldə sünbülcüklərin sayı 
 
1çox
 
az- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı              12-14  
3. az- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı                    15-20  
5. orta- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı                 21-26  
7. yüksək- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı             27-32  
9. çox yüksək- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı      32  
 
Arpaların 2 cərgəli və çoxcərgəli sortları üçün: 
 
1. çox az- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı  14-16 və 31-35  
3. az- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı        17-22 və 36-45  
5. orta- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı     23-28 və 46-55  
7. yüksək- bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı  29-32 və 56-65  
9. çox yüksək-bir sünbüldə sünbülcüklərin sayı  32 və 65  
 

193 
Bir sünbüldə  dənin kütləsi.  Hər bir bitkidən alınmış 
ümumi məhsulu məhsuldar gövdələrin sayına bölməklə tapılır: 
 
k
m
k
M
U
=
 
 
Burada   
D
k
 - bir sünbüldə dənin kütləsi, q;  
U
m
  - ümumi məhsul, q; 
Mk  - məhsuldar gövdələrin sayı və ya məhsuldar kollanma, 
ədədlə. 
 
Bir sünbüldə  dənin kütləsi buğda bitkisi üçün balla 
aşağıdakı şkala üzrə qiymətləndirilir (q-la); 
 
1. çox az- bir sünbüldə dənin kütləsi   0,6-0,8 q olduqda; 
3. az- bir sünbüldə dənin kütləsi         0,9-1,4 q olduqda; 
5. orta- bir sünbüldə dənin kütləsi      1,5-2,0 q olduqda; 
7. yüksək- bir sünbüldə dənin kütləsi  2,1-2,6 q olduqda; 
9. çox yüksək- bir sünbüldə  dənin kütləsi 2,6 q-dan çox 
olduqda. 
 
Bir sünbüldə  dənin kütləsi arpa bitkisi üçün (beynəlxalq 
klassifikatora görə) balla aşağıdakı  şkala üzrə qiymətləndirilir 
(q-la); 
 
              2 cərgəli və 6 cərgəli arpalarda 
 
1çox az - bir sünbüldə dənin kütləsi 0,5-0,6 q və l,0-l,l q ; 
3. az -  bir sünbüldə dənin kütləsi  0,7-1,0 q və 1,2-1,8 q ; 
5. orta - bir sünbüldə dənin kütləsi   1,1-1,4 q və 1,9-2,5 q; 
7. yüksək bir sünbüldə dənin kütləsi1,5-1,8 q və 2,6-3,0 q; 
9. çox yüksək bir sünbüldə dənin kütləsi, 8q-dan və 3,0 q-dan 
çox olduqda; 

194 
Bir bitkidən dənin kütləsi. Bitkilərdən alınmış ümumi 
məhsulu bitkilərin sayına bölməklə tapılır: 
 
s
m
k
B
U
=
 
 
Burada D
k
 - bir bitkidə dənin kütləsi, q; 
            U
m
 - ümumi məhsul,q; 
             B
s
 - bitkilərin sayı, ədəd 
 
1000  ədəd dənin kütləsinin təyini.  1000 dənin kütləsini 
təyin etmək üçün (buğda, arpa, çovdar, vələmir, qarabaşaq, 
çəltik və s.) 100 qram dən çəkilərək zibil və dən qarışıqlarından 
təmizlənir, sonra qarışıdırılır və kvadrat şəklində taxta üzərində 
yayılır. Daha sonra isə dörd üçbucağa ayrılaraq hər üçbucaqdan 
250  ədəd dən sayılıb götürülür və  hər qarşı 2 üçbucaqdan 
götürülmüş 500 ədəd dən ayrılaraq 0,001 q-a qədər dəqiqliklə 
çəkilir. Hər iki çəki arasındakı fərq 5% dən az olarsa 1-ci və 2-
ci çəkinin cəmi 1000 ədəd dənin kütləsini verir. Alınmış ifa-
dəni mütləq quru kütləyə çevirməklə 1000 ədəd dənin kütləsi 
hesablanır. Hesablama aşağıdakı düsturlarla aparılır: 
 
96
,
36
100
)
12
100
(
42
,
100
)
100
(
=


×
=
W
C
X
 
 
Burada : X- 1000 ədəd dənin mütləq quru kütləsi (q-la); 
               C- nəmliyi məlum 1000 ədəd dənin kütləsi(q-la); 
               W- dənin nəmliyidir (%-lə). 
 
DÜST-ə görə  hərəsi 500 ədəd, dənin sayı az olduqda isə 
hərəsi 250 ədəd olmaqla iki çəki  əsasında tapılır. Çəkilər 
arasındakı  fərq 1-qrama qədər ola bilər. Fərq bundan artıq 
olarsa dənin sayılması zamanı hər hansı bir yanlışlığın olmasını 
nəzərə alaraq nümunələri yenidən sayıb çəkmək lazımdır. 
Buğda nümunələrini 1000 dənin kütləsinə görə qruplaşdır-

195 
maq üçün qiymətləndirmə balla aşağıdakı şkala üzrə aparılır: 
l. çox az 
          -27-30 q-dan az olduqda; 
3. az 
          -31-38q olduqda 
5. orta 
          -39-46 q olduqda; 
7. yüksək                      -47-54 q olduqda; 
9. çox yüksək               -54 q-dan çox olduqda 
 
Arpa nümunələrini 1000 dənin kütləsinə görə qruplaşdırmaq 
(beynəlxalq klassifıkatora görə) üçün qiymətləndirmə balla 
aşağıdakı şkala üzrə aparılır: 
1.  çox az               -34,1 -36,0 q    olduqda; 
3. az 
  -36,1 -40,0 q   olduqda 
5. orta 
   -40,1-45,0 q    olduqda; 
7. yüksək 
  -45,1-50 q olduqda; 
9. çox yüksək  - 50,0 q-dan çox olduqda 
 
Dənin  rəngi - növmüxtəlifliyinə  və sorta məxsus olan 
morfoloji  əlamət olmaqla ətraf mühit amillərinin və  tətbiq 
edilən aqrotexniki tədbirlərin təsirindən qismən dəyişə bilər. 
Dənli bitkilərdə aşağıdakı rənglərdə dənlərə rast gəlinir: 
1- açıq sarı; 
2- sarı; 
3-kəhraba rəngli sarı; 
4- açıqqəhvəyi; 
5- qəhvəyi; 
6-qəhvəyi-kəhraba; 
7- yaşıl; 
8- bənövşəyi; 
9- digər rənglərdə. 
 
Sünbüldə dənlərin sayı. 1000 dənin və bir sünbüldə dənin 
kütləsinə əsasən tapılır: 
dk
k
s
M
D
D
1000

=
 

196 
Burada D
k
 - sünbüldə dənlərin sayı, ədədlə;  
            M
dk
-
 
1000 dənin kütləsi, q-la. 
 
Sünbüldə  dənlərin sayını asan və tez təyin etmək üçün 
aşağıda  verilmiş cədvəldən istifadə oluna bilər. Tədqiq olunan 
buğda sort və sortnümunələrini bir sünbüldəki dənlərin sayına 
görə balla qruplaşdırmaqdan ötrü aşağıdakı  şkaladan istifadə 
edilməlidir: 
l. çox az- sünbüldə dənlərin sayı 11-15 ədəddən az olduqda; 
3. az- bir sünbüldə dənlərin sayı 16-25 ədəd olduqda; 
5. orta bir- sünbüldə dənlərin sayı 26-35 ədəd olduqda; 
7. yüksək- bir sünbüldə dənlərin sayı 36-55 ədəd olduqda; 
9. çox- yüksək bir sünbüldə  dənlərin sayı 55 ədəddən çox 
olduqda. 
 
Arpa sort və sortnümunələrini bir sünbüldəki dənlərin sayı-
na görə balla qruplaşdırmaqdan ötrü (beynəlxalq klassifikatora 
görə) aşağıdakı şkaladan istifadə edilməlidir: 
                     
                                                          2 cərgəli     6 cərgəli  
1. çox az- bir sünbülda dənlərin sayı 12-13   və 28-32 ədəd 
olduqda; 
3. az- bir sünbüldə dənlərin sayı       14-19   və   33-42 ədəd  
5. orta- bir sünbüldə dənlərin sayı    20-24   və   43-52 ədəd  
7. yüksək- bir sünbüldə dənlərin sayı 25-30   və   53-60 ədəd 
olduqda; 
9. çox yüksək- bir sünbüldə dənlərin sayı   30-dan  və   60-dan 
çox olduqda 
Qarğıdalı  qıçasından dən çıxımının təyini.  Qarğıdalının 
qıçasından dən çıxımı dövlət standartında göstərilən üsulla 
təyin edilir.  
Bunun üçün orta nümunədən on ədəd qıça 1 kq-a qədər də-
qiqliklə  çəkildikdən sonra laboratoriyada qarğıdalıdöyən ma-
şında döyülür. Əgər bu maşın yoxdursa, döymə prosesi əllə 

197 
aparılır. Döyülmüş  dən qıçanın qırıntılarından təmizlənmək 
üçün xəlbirlənir və  çəkilərək məlum nəmlikdə  dən çıxımı 
aşağıdakı düsturla hesablanır: 
 
80
275
%
100
225
%
100
1
=
×
=
×
=
C
C
X
 
 
Burada : X- dən çıxımı (%-lə); 
               C- dənin kütləsi (q-la); 
               C
1
- qıçanın ümumi kütləsidir (q-la). 
 
 

198 
XII FƏSİL 
 
TOXUMÇULUĞUNUN AQROTEXNOLOGIYASI 
 
Hal-hazırkı  şəraitdə  təsərrüfatlar sürətlə özəlləşir və to-
xumçuluqla məşğul olmaq istəmirlər. Odur ki, necə əvvəllər 
olduğu kimi toxumçuluq yenə də Dövlət tərəfindən nəzarətə 
götürülməli və ona xüsusi diqqət yetirilməlidir. Çünki, 
toxum k/t-ı bitkilərinin məhsuldarlığının bünövrəsini təşkil 
edir. Odur ki, toxum təmiz, cücərmə qabiliyyəti yüksək
dolğun, sağlam və sortca təmiz olmalıdır. 
 Belə toxumu o zaman yetişdirmək olar ki, yüksək aqro-
texniki tələblərə  əməl edilsin, növbəli  əkində toxumluq sa-
hələr düzgün yerləşdirilsin, gübrə sisteminə düzgün əməl 
edilsin. 
Toxumların əsas səpin keyfiyyəti göstəriciləri onların təmiz-
liyi, tərkibində başqa bitki və alaq toxumları qatışığının olma-
ması, cücərmə qabiliyyəti, rütubətliyi, tam çəkiliyi, ölçüyə  və 
çəkiyə görə bir cinsliliyindən ibarətdir. Yaxşı toxumlar zərər-
verici və xəstəliklərə tutulmamalıdır. 
Toxumluq təsərrüfatları toxumu kondisiyaya çatdırmaq 
üçün toxum təmizləyən maşınlara, toxum anbarlarına, to-
xum qurutmaq üçün asfalt-sement meydançalara malik 
olmalıdır. 
Aqrotexniki şəraitdən asılı olaraq bitkilər öz təbiətini də-
yişdiyi üçün toxum təsərrüfatlarında aqrotexnika yüksək 
səviyyədə olmalı, lazımı k/t-ı maşınları  və yüksək ixtisaslı 
kadrlarla təmin edilməlidir. 
Toxumun keyfiyyəti nə  qədər yaxşı olarsa, ondan inkişaf 
edən bitkilər bir o qədər güclü və məhsuldar olar. Buna görə də 
təsərrüfat yetişdirəcəyi toxumun yüksək keyfiyyətli olması 
üçün bütün tədbirləri vaxtında görməlidir. 
Məhsuldarlığı yüksəltmək işində toxumun əhəmiyyətini 
nəzərə alaraq sort toxumlarının təmiz, cücərmə qabiliyyətinin 

199 
yüksək, dolğun, sağlam və sortca cins olması üçün yüksək 
təsərrüfat tələbkarlığı göstərilir. 
Əgər fermer yuxarıda göstərilən  şərtlərə  əməl etmək im-
kanına malikdirsə  və özü toxum istehsal etmək istəyirsə o
yüksək aqrotexniki tədbirlərə  əməl etməli, növbəli  əkində 
toxumluq sahələr düzgün yerləşdirilməli, gübrələri düzgün və 
vaxtında verməlidir. 
Toxumçuluq təsərrüfatları toxumtəmizləyən maşınlara, an-
barlara, toxumu qurutmaq üçün sement meydançalara və s. 
malik olmalıdır ki, toxumları lazımı kondisiyaya çatdırmaq 
mümkün olsun. Dənli, texniki və ot bitkilərinin toxumlarını 
təmizləmək və sortlara ayırmaq üçün OS-1 sort ayıran; buğda, 
çovdar, arpa və  vələmirin toxumlarını ayırmaq, təmizləmək 
üçün isə OS-3 maşınlarından istifadə etmək lazımdır. 
Ümumiyyətlə toxumçuluq təsərrüfatları adi təsərrüfatlara 
nisbətən yüksək aqrotexniki səviyyədə olmalı, kənd təsərrüfatı 
maşınları və yüksək ixtisaslı mütəxəssislərlə təmin edilməlidir 
ki, cins toxumlar yetişdirə bilsinlər. Eləcə  də  həmin 
təsərrüfatlar toxumların keyfiyyətini yüksəltmək üçün lazım 
olan əlavə tikintilərə malik olmalıdırlar. 
Toxumçuluq təsərrüfatları yüksək məhsul almaq üçün to-
xumluq tingliyindən başlayaraq fermerlərin toxumluq sahələ-
rinə  qədər bütün dövrdə aqrotexniki qaydalara ciddi riayət 
etməlidirlər. Yalnız belə şəraitdə yüksək cins və səpin keyfiy-
yətinə malik olan toxum almaq olar. İlk  əkinçilik dövründən 
başlayaraq bu günə qədər olan iş təcrübəsi göstərir ki, yaradılan 
aqrotexniki  şəraitlə  əlaqədar olaraq, bitkilər öz təbiətini 
dəyişdirir və münbit tarlalarda yetişən toxumun cinsi yaxşılaşır. 
Ona görə də toxum yaxşı aqrotexniki şəraitdə becərilməlidir 
ki, onun cinsi və  səpin keyfiyyəti yaxşılaşsın, yüksək məhsul 
alınsın. 
Toxumluq  əkinlərdə iki cür bioloji və mexaniki zibillənmə 
mövcuddur. 
Bioloji zibillənmə, müxtəlif sort və  bəzən növlər arasında 

200 
gedən tozlanma nəticəsində  əmələ  gəlir. Ona görə  də bioloji 
zibillənmənin qarşısını almaq üçün müxtəlif sortların əkinlərini 
elə yerləşdirmək lazımdır ki, başqa sort bitkilərlə tozlanma 
imkanı olmasın. Bu isə bir sıra  şərtlərdən asılıdır. Məsələn, 
sortlar arasında qoruyucu meşə zolağının və digər maneələrin 
olması, həmçinin çiçəkləmə dövrünün eyni vaxta düşməməsi, 
bir-biri ilə tozlana biləcək bitkilər arasında qoruyucu məsafənin 
olması bioloji zibillənmənin qarşısını alır. 
Xüsusilə,  şəkər çuğunduru yem çuğunduru ilə tozlandıqda 
şəkər faizi aşağı düşür. Ona görə  də  şəkər və yem çuğundu-
runun bioloji zibillənməsinin qarşısı alınmalıdır. Qarğıdalı 
sortları da bir-birindən aralı məsafədə əkilməlidir. 
Mexaniki zibillənmə, bir sortun əkininə digər sortdan, digər 
mədəni və ya alaq otları toxumlarının qarışmasına deyilir. 
Mexaniki zibillənmə iki cür olur: 
Birinci növ mexaniki zibillənmə sort (çeşid) qarışığı adlanır. 
Sort zibilliyi çox qorxuludur. Ona görə ki, onu bəzən  əl ilə  də 
ayırmaq mümkün olmur, çünki əlamətlər bir-birinə çox oxşayır. 
İkinci növ mexaniki zibillənmə mədəni bitkilərin və otların 
qarışığıdır ki, buna növ və ya cins zibilliyi deyilir. Növ və cins 
zibilini (alağını) həm bitkini toxalamaqla, həm də toxumu 
təmizləməklə ayırmaq olar. 
Bütün hallarda toxum istehsal etmək istəyən fermer mexa-
niki zibillənmə ilə mübarizə aparmalıdır. 
Toxumçuluğun bütün dövrlərində sortların cins təmizliyini 
saxlamaq üçün aşağıdakı qaydalara riayət etmək lazımdır. 
Toxumun qəbulu. Elit toxumlar tədarük məntəqələri tərə-
findən surquclanmış (plomblanmış) kisələrdə buraxılmalıdır. 
Qəbul edildikdə kisənin və surqucların düzgün olmasına, xarici 
etiketin toxum sənədinə uyğun gəlməsinə diqqət yetirilməlidir. 
Kisələrdən  şup adlanan alətlə nümunə götürülür, gözəyarı 
qiymətləndirilir və qəbulu zamanı akt tərtib edilir. 
Fermer qəbul edilən toxumların sort təmizliyini və fiziki xü-
susiyyətlərini müəyyən etmək məqsədilə  təlimata uyğun qay-

201 
dada nümunə götürüb aktla birlikdə toxum-nəzarət laborato-
riyasına göndərir. 
Surqucun açılması. Toxumlar dərmanlanana qədər surqu-
cun açılmasına icazə verilmir. Surquc sahədə fermerin və 
toxumçu aqronomun iştirakı ilə açılmalıdır. Komissiya üzvləri 
kisənin xaricində olan etiketi daxilindəki ilə yoxlayırlar. 
Toxumların dərmanlanması. Dərmanlama apararkən, müt-
ləq mexaniki zibillənmənin qarşısı alınmalıdır. Dərmanlanma 
ayrıca otaqda aparılmalıdır ki, zibillənmə getməsin. Dərman-
lanma zamanı otaqda başqa iş görülməməlidir. Dərmanlama 
əvvəlcə yuxarı  dərəcəli toxumlardan başlanmalıdır.  İstifadə 
olunan maşın və digər alətlər diqqətlə təmizlənməlidir. 
Toxumların səpin üçün buraxılması. Toxumlar səpin üçün 
yalnız öz kisələrində buraxılmalıdır. Başqa kisə istifadə edil-
dikdə  həmin kisə diqqətlə  təmizlənməli və dezinfeksiya olun-
malıdır. Toxumlar sahəyə daimi yollar ilə daşınmalıdır, başqa 
sortların  əkiləcəyi sahə ilə toxumların daşınmasına yol veril-
məməlidir. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə