SeyiDƏLİyev n. Y, Qurbanov f. H, MƏMMƏdova m. Z


Əsas k/t bitkilərinin toxumlarında külün miqdarı



Yüklə 3.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/20
tarix27.06.2017
ölçüsü3.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

Əsas k/t bitkilərinin toxumlarında külün miqdarı 
                                                                          Cədvəl 5 
Bitkil
ər 
Külün 
 ümu
m
i miqdar
ı%-

 
quru m
ad
d
əy
ə gö

 
Külün 100 hissəsində olan 
K
2
 0 
Na
2
 O 
Ca
O
 
Mg
O
 
Fe
2
 O
3
 
P
2
 O
5
 
SO
2
 
SO
2
 
Cl 
Payızlıq 
buğda 
2,0  31  3,1  3,3 12,1 1,3 47,2 0,4  2  0,3 
Qarğıdalı 1.5 29.8 1,1  2,2 15.5 0,8 45,6 0,8  2,1  0,9 
Darı  3,5 10  2  0,9 9,8 1,3 18,6 0,3 56 0,7 
Noxud  2,7 41,8  1  5  8  0,9 36,4 3,5  0,9  1,5 
Kətan  3,7 30,6 2,1  8,1 19,3 1,1 41,5 2,3  1,2  0,2 
Günə-
baxan 
3  26,3 7,4  7,6 12,3 1,6 35,4 2,3 14,7 2,4 

68 
Toxumlarda kalium 30-40%, maqnezium 20% ən az isə kal-
sium 2-8% olur. Cədvəldə göstərdiyimiz elementlərdən başqa 
toxumlarda mikroelementlər də vardır ki, bunlar yod, brom, 
sink, mis, alüminium, bor, manqan-dır. Bunlar bitkinin inkişafı 
üçün çox əhəmiyyətlidirlər həm də onların hər biri spesifik 
təsirə malikdirlər ki bunları da bir-birilə  əvəz etmək mümkün 
deyildir. Toxumların kimyəvi tərkibini bilmək onların biologi-
yasında və keyfiyyətində bir çox məsələləri həll etməyə kömək 
edir.  
Müxtəlif bitkilərin toxumlarında müxtəlif ehtiyat qida 
maddələri toplanır. Dənli bitkilərin toxumlarında nişasta, dənli 
paxlalılarda nişasta və zülal, yağlı bitkilərin toxumlarında bu 
maddələrdən başqa həmçinin yağ toplanır. 
Beləliklə toxumların dolması və yetişməsi dövründə toxum-
ların formalaşma prosesi, az mürəkkəb maddələrin daha mü-
rəkkəb maddələrə çevrilməsi, fermentlərin aktiv olamayan və-
ziyyətə keçməsi və artıq suyun çəkilməsi prosesləri davam 
edir. Toxumların yetişməsi zamanı onların toxumları susuz-
duyurlar, susuz mühitdə isə maddələrin heç bir çevrilməsi 
mümkün deyil və toxumlar sakitlik vəziyyətinə düşürlər. Lakin 
bu sakitlik nisbidir. Toxumlarda canlı orqanizmə xas olan 
bütün proseslər ləng olsada davam edir.  

69 
III FƏSİL 
 
TOXUMUN CÜCƏRMƏSİ, SAKİTLİK DÖVRÜ VƏ 
UZUNÖMÜRLÜLÜYÜ 
 
Toxum üç əsas hissədən ibarətdir: rüşeym, ehtiyat qida 
maddələrinin saxlandığı yer və qabıq (toxumun qılafı).  Əgər 
ehtiyat qida maddələri rüşeymin qidasını və böyüməsini təmin 
edirsə, qabıq əsasən toxumun xarici mühitin mənfi təsirlərindən 
qorunması funksiyasını yerinə yetirir, rüşeym isə onun 
böyüyən əsası və gələcək bitkinin bünövrəsidir.  
Cücərmə – mürəkkəb bir prosesdir ki, bunun nəticəsində bit-
kinin sakitlik dövründə olan rüşeymi cücərməyə çevrilir. 
Gələcək inkişafında bu cücərmələrdən cücərtilər əmələ gəlir və 
avtotrof qidalanaraq sərbəst həyat yaşayır.   
 
3.1.  Toxumun cücərmə fazaları və cücərməsi üçün 
lazım olan şərait 
 
Toxumun mürəkkəb cücərmə prosesində F.Hobbe (1876-cı 
il) üç əsas hissə qeyd edib: suyun udulması (prosesin fiziki 
tərəfi), ehtiyat qida maddələrinin həll oluna bilməyən formadan 
həll oluna bilən formaya keçməsi (biokimyəvi tərəfi) və həqiqi 
cücərmə - rüşeymin böyüməsi (morfoloji cücərmə). Lakin 
toxumun cücərməsi üçün yalnız bu mərhələlərin olması kifayət 
deyil. Ona görə  də hal-hazırda cücərmədə  aşağıdakı proseslər 
də olmalıdır:  şişməsi, aktivləşməsi, hüceyrənin dartılması  və 
bölünməsi və sonda ilk kökcüyün yaranması.  
Toxum öz növbəsində kolloid – məsaməli cisimdir və suyu 
udaraq  şişməsi – təbiətin fiziki-kimyəvi prosesidir. Həmçinin 
toxumun  şişməsi həm quruluşca, həm də fizioloji baxımdan 
çox mürəkkəb proses olub, onun metobolizmi ilə sıx əlaqəlidir. 
Toxum havada quru vəziyyətdə suyu daha çox mənimsəyir 
(500 – 700 atm). Çox qurumuş toxumlarda bu 1000 atm –a 

70 
qədər artır ki, bu da onun şişməsi zamanı zədələnməsinə səbəb 
olur. Növbəti mərhələlərdə isə onun suyu mənimsəmə gücü 
sürətlə aşağı düşür. 
Toxumun yüksək mənimsəmə xüsusiyyətinə malik olması 
onun yüksək konsentrasiyalı duzlu məhlullardan suyu “çək-
məsinə” imkan verir, baxmayaraq ki, bu zaman mənimsəmə 
sürəti aşağı düşür.  
Ölü toxumların  şişməsi canlı toxumların  şişməsi ilə eyni 
gedir. Lakin canlı toxumların  şişməsi onların yeni həyatının 
başlanmasına, ölü toxumlarda isə onların çürüməsinə  səbəb 
olur.  
Toxumun aktivləşməsi zamanı fermentlər, vitaminlər, bo-
yatmaya təsir edən maddələr fizioloji aktiv vəziyyətə keçir ki, 
bu da ehtiyat qida maddələrinin hidroliz yolu mobilizasiyasına 
və həll olan maddələrin böyümə nöqtəsinə çatmasını təmin edir. 
Boyatma üçün hazırlıq dövrünün ilkin reaksiyası genetik apa-
ratlarla və RNT-nin aktivləşməsi ilə bağlıdır, belə ki, onlar 
hüceyrənin böyüməsi üçün lazım olan zülal maddələrinin, fer-
mentlərin və başqa birləşmələrin qurulmasının və  əsas  əmələ 
gəlmə prosesinin idarə etmə hissəsidir.  
Rüşeymin böyüməsi zamanı hüceyrə şirəsi artır və dartılaraq 
genişlənir (vakuol əmələ  gəlir), həmçinin hüceyrədə sitoplaz-
maların sayı artır. Hüceyrənin dartılaraq böyüməsi kökcüyün 
uzununa böyüməsini təmin edir ki, bu da onun toxumdan 
çıxmasına imkan verir.  
Aparılmış  tədqiqatlar nəticəsində  məlum olumuşdur ki, to-
xumun şişməsindən 30 saat sonra 22
0
C-də rüşeym hüceyrələri 
olduğu kimi qalır, 36 saat sonra 1,2 dəfə, 48 saat sonra isə 2 
dəfə artır (şəkil 7).  
Qeyd etmək lazımdır ki, toxumun şişməsi onun cücərmə-
sinin ilk mərhələsidir. Fiziologiyada cücərmənin son mərhələsi 
ilk kökcüyün ucunun toxumdan çıxması hesab edilsə  də, 
toxumçuluq nəzarətində cücərmə o zaman başa çatır ki,  
kökcük və cücərti elə bir dərəcədə inkişaf edir ki,  onun bütün 

71 
Hüce
yr
əl
ərin
  mi
qdar
ı, x 10

Toxumların cücərmə vaxtı, 
saatla
Şəkil 7. Buğda toxumunun cücərən 
rüşeymində hüceyrələrin 
miqdarının dəyişməsi, 
I.  Əsas oxu 
II.  Tumurcuq 
III.  Kökcük 
strukturları haqqında fikir 
söyləmək mümkün olur. 
Aqronomik nöqteyi-nəzə-
rindən cücərmə cücərtilərin 
çıxması ilə başa çatır.  
Toxumun cücərməsini 
ona toxum nəzarəti baxı-
mından izlədikdə bu pro-
sesi xarici əlamətlərə  əsa-
sən aşağıdakı fazalara ayır-
maq olar: 
Şişmə fazası - toxumun 
həcminin və kütləsinin art-
ması ilə xarakterizə olunur, 
burada həcmin artması da-
ha sürətli olur. Şişmə za-
manı  həcmin böyüməsi 
əsasən ilk 8-12 saatda nə-
zərə çarpır və adətən ilk 
sutkaların sonunda bitir, 
əgər kifayət qədər nəmlik 
olarsa 20 
0
C temperaturda 
toxumlar  şişməyə başlayır.  Şişmə zamanı ikiləpəli toxumlar 
həcmini iki dəfə artırır.  
Qidalanma fazası - toxumdan kökcüyün əmələ  gəlməsi – 
aktivləşmə prosesinin gedişatını  və böyümə proseslərinin baş-
landığını göstərir. Buğda və başqa bitkilərin becərilməsi üçün 
lazım olan vacib elementlər, lazımi qədər hava (bir qayda 
olaraq suyun altında toxumlarda qidalanma prosesi başlamır) 
və 20 
0
C temperatur olarsa ikinci sutkanın sonunda onların 
kütləvi qidalanması başlayır.  
 Boyatma  fazası - cücərtinin  əmələ  gəlməsi ilə xarakterizə 
olunur. Əvvəlcə rüşeym kökcüyü böyüyür, sonra bir neçə kök-
cüyü olan dənli bitkilərdə əlavə köklər və içərisində yarpaqlar 

72 
Şəkil 8. Toxum cücərtiləri: 
a)  Buğda; b) Qarğıdalı; c) Noxud; 
1.  Əsas rüşeym kökcüyü; 2. Rüşeym kökcüyünün törəməsi; 3. Yan 
kökcük; 4. Koleoptil; 5. Ləpəaltı buğum (hipoktil);  
6. Ləpə; 7. Ləpəüstü buğum (epikotil); 8. Tumurcuq  



olan rəngsiz koleoptil inkişaf edir. Ikiləpəli bitkilərdə  əvvəlcə 
əsas kök və  ləpəaltı buğum  uzanır, sonra düzəlir və  ləpələr 
toxumdan çıxır. Lakin iri toxumlu paxlalı bitkilərdə torpaqaltı 
cücərmədə  ləpələr toxumun içində qalır. Ləpəüstü buğum isə 
uzanır və rüşeym tumurcuğunu çölə  çıxardır. Belə inkişaf 
əlverişli  şəraitdə becərilən toxumlarda 3-5-ci günündə rast 
gəlinir (Şəkil 8). 
 

73 
Beləliklə, cücərmə toxumun şişməsindən başlayır və bunun 
üçün suyun olması bir qayda olaraq vacib şərtlərdən biridir.  
Suyun miqdarı – toxumun şişməsi üçün mütləqdir və o hər 
şeydən  əvvəl toxumun kimyəvi tərkibindən asılıdır, belə ki, 
toxumda olan maddələr müxtəlif miqdarda su mənimsəyir: 
zülal 180-250%, nişasta 35-70% və s. Dənli bitkilərin cücər-
məsi üçün suya olan minimal tələb 50%, paxlalı bitkilərdə isə 
100%-dir.  
Piylər suyu mənimsəmədiyindən yağlı bitkilərin toxum-
larının şişməsi üçün lazım olan suyun miqdarı onun tərkibində 
olan  zülal birləşmələrinin miqdarı ilə müəyyən olunur. 
Bəzi bitkilərdə toxumun kimyəvi tərkibi ilə udulan suyun 
miqdarı arasındakı asılılıq pozulur. Məsələn, kətan bitkisinin 
toxumları onların qabığında olan selikli qatın hesabına çox su 
qəbul edir. Çuğundurda bu yumrucuq toxumalarının şişməsi ilə 
əlaqədardır, bu zaman yumrucuqlardan seçilmiş toxumlar cəmi 
40–70% su qəbul edir.  
Şişmənin sürəti temperaturdan daha çox asılıdır,  əsasən də 
suyun mənimsənilməsinin sürətlə getdiyi ilk saatlarda. Toxu-
mun şişmə sürəti temperatur artdıqca artır, yalnız 55
0
C-yə çat-
dıqda onlar öz həyat qabiliyyətlərini itirirlər.  
Bundan başqa, şişmənin sürətinə suyun mənimsənilmə dərə-
cəsi də güclü təsir edir. Məsələn, bəzi məlumatlara əsasən buğ-
danın toxumunun 24 saat ərzində mənimsədiyi suyun miqdarı -
suda  şişməsi zamanı -40,7%, yaş qumda -30,3%, nəm filtr 
kağızında isə -26,5%-dir.  
Şişmənin sürətinə toxumun qabığının strukturası, qalınlığı, 
keçiricilik qabiliyyəti, toxumun əsas hissələrinin  şişmə qabi-
liyyəti, hüceyrə plazmasının keçiriciliyi və hüceyrənin 
daxilində olan maddələrin tərkibi də təsir edir.  
Eyni sortun ayrı–ayrı toxumlarının  şişmə sürəti belə  fərqli 
olur. Kiçik toxumlar böyüklərə nisbətən daha çox su qəbul edir 
(öz çəkilərinin%-lə nisbətinə görə). Bu onların üst qılafının 
nisbətən çox olması ilə əlaqədardır.  

74 
Toxumların keçiricilik qabiliyyəti eyni olmadığı üçün su 
toxumun hissələrinə müxtəlif sürətdə daxil olur.  
Məlumatlara görə çovdar toxumunun şişməsi zamanı rüşey-
mi 25 
0
C-də 1 saatdan sonra (quru maddəyə nisbətən) 150%, 
endospermi isə 63,5% su qəbul edir. Hətta endospermin öz 
daxilində belə suyu keçirmə qabiliyyəti fərqlidir, belə ki, onun 
yuxarı hissəsinin (kəkilcikdə) suyu keçirmə qabiliyyəti aşağı 
olur. Buğda dəninin bel hissəsi qarın hissəyə nisbətən daha sü-
rətli su keçirmə qabiliyyətinə malikdir, belə ki, burada rüşey-
min cücərməsi üçün zəruri olan fizioloji aktiv maddələr yığılır.  
Toxumun cücərməsi zamanı baş verən proseslər - ehtiyat qi-
da maddələrinin hidrolizi, bu maddələrin böyümə nöqtəsinə 
çatması, yeni maddələrin sintezi, böyümə, strukturun təzələn-
məsi – böyük miqdarda enerji tələb edir. Toxumda bu enerji 
tənəffüsün, yəni ehtiyat qida maddələrinin - karbohidrat və 
yağların oksidləşməsi hesabına yaranır. Bu səbəbdən toxum-
ların cücərməsi zamanı - xüsusən boyatmanın başlanğıcında 
tənəffüsü birdən-birə intensivləşir. 
Tənəffüs prosesində metabolizmin normal getməsi üçün 
zəruri olan aralıq maddələri  əmələ  gəlir, bu səbəbdən toxuma 
yetərli qədər oksigen axını olur ki, bu da cücərmə prosesi üçün 
zəruridir. Əksinə, oksigen axını zəif olduqda anaerob tənəffüs 
yaranır. Bu zaman toxumalarda tam oksidləşməmiş metabo-
litlər yarana bilər ki, bu da böyüməyə pis təsir göstərir. 
Beləliklə toxumun cücərməsi üçün lazım olan vacib şərtlərdən 
biri də yetərli qədər oksigen keçirə bilməsidir.  
Toxumun cücərməsi üçün su və oksigendən başqa, müəyyən 
növ üçün təyin olunmuş temperatur da zəruridir.  
Bitkilərə  təsirinə görə temperatur: minimal, optimal və 
maksimal olur. Optimal temperaturda toxumun cücərməsi tam 
və sürətli olur. Maksimal temperatur dedikdə temperaturun ən 
son həddi nəzərdə tutulur ki, bu həddən çox olarsa, o zaman 
bitki məhv olur, yaxud cücərməsi ləngiyir və yaxud dayanır. 
Aşağı temperatur həddi isə, minimal hesab edilir, hansı ki, 

75 
bundan aşağı olarsa yenə də bitki məhv olar, yaxud cücərməsi 
ləngiyər.  
Tarla bitkiləri istiliyə olan tələbatına görə bir-birindən 
fərqlənir,  əsasən bitkinin cücərməsi üçün lazım olan minimal 
temperaturun fərqi 1–2
0
C çovdar, noxud, üçyarpaq yoncada, 12 
– 15 
0
C isə pambıq və gənəgərçək bitkisində dəyişir. Optimal 
temperatur 25-35 
0
C sayılır. Maksimal temperatura görə isə 
bitkilər arasında fərq bir o qədər böyük deyil. Alimlər 
toxumların cücərməsi zamanı istiliyə  tələbatına görə bütün 
tarla bitkilərini 7 qrupa bölmüşlər (cədvəl 6).  
 
Tarla bitkilərinin toxumlarının cücərmə dövründə istiliyə olan təlabatı 
                                                                         Cədvəl 6 
  
Qrup Bitkilər 
Minimal temperatur 
(dərəcəylə) 
Toxumların 
cücərməsi 
Cücərtilərin 
çıxması 
1-ci Yağçiçəyi, çətənə, xardal 
0-1 2-3 
2-ci  
Çovdar, buğda, arpa, yulaf, 
çölnoxudu, mərcimək, yaşıl 
noxud, lərgə, 
1-2 4-5 
3-cü 
Kətan, qarabaşaq, lüpin, 
noxud, çuğundur, saflor 
3-4 5-6 
4-cü Günəbaxan, kartof 
5-6 7-8 
5-ci Darı, sudanotu, soya,   
8-10 10-11 
6-cı Lobya, 
gənəgərçək, sorqo 
10-12 12-13 
7-cı 
Pambıq, çəltik, yerfındığı, 
küncüt 
12-14 14-15 
 
Toxumların cücərməsi üçün su, oksigen və müəyyən tempe-
ratur lazımdır. Bu şərtlərə  tələbat müxtəlif növlərin toxum-
larında və  hətta bir bitkinin sortlarında da müxtəlif ola bilər. 
Əlverişli  şəraitdə cücərmənin fazaları bir-birinin ardınca 
fasiləsiz olaraq davam edir. Bu zaman toxumların cücərməsi 
tez və eyni vaxtda baş verir.  

76 
Lakin bir çox tarla bitkilərinin belə cücərmə prosesi 
toxumların yığımdan sonra yetişməsi bitdikdən sonra müşahidə 
olunur. Bu da sakitlik dövrünün bir mərhələsi hesab olunur.  
 
3.2.  Toxumun sakitlik dövrü 
Toxum sakitlik dövründə hansısa bir növün toxumları üçün 
əlverişli şəraitin olmasına baxmayaraq, böyümür, bununla belə 
həyat qabiliyyətini saxlayır.  Əgər böyüyürsə  də bu yalnız 
spesifik şəraitdə baş verir.  
Toxumun sakitliyi – bitkilərin təkamül prosesi nəticəsində 
əldə etdiyi xüsusiyyətdir, belə ki, bu xüsusiyyətə görə, növün 
təbiətdə uzun illər saxlanılması mümkündür. Kənd təsərrüfatı 
istehsalı  şəraitində toxumun sakitlik dövrünün həm müsbət, 
həm də mənfi tərəfləri ola bilər. Belə ki, toxum sakitlik anında 
olanda o səpin üçün çətinliklər törədir, yəni toxumların 
cücərməsi tez və eyni vaxtda baş vermir. Hətta laboratoriya 
cücərməsini təyin etmək çətin olur. Bəzi hallarda toxumun 
kökə verməsinin qarşısını almaq üçün isə əksinə, onun sakitlik 
halında olması əlverişli sayılır.  
Toxumun sakitlik halı həmişə tədqiqatçıların diqqətini cəlb 
etmişdir. Bu əlamətin öyrənilməsi zamanı bir çox təcrübə ma-
terialları toplanmasına baxmayaraq, hələ  də toxumun sakitlik 
halı tam olaraq öyrənilməmişdir. Bu halın səbəbi haqqında bir 
sıra hipotezlər irəli sürülmüşdür. Bunlardan ən geniş yayılanı 
toxumun sakitlik halında olmasına səbəb kimi onda olan inqi-
bitorların, yəni böyüməni tormozlandıran maddələrin olması 
göstərilir. Başqa sözlə, hormonal nəzəriyyə daha geniş yayıl-
mışdır, bu nəzəriyyəyə əsasən toxumun sakitlik halı onda olan 
inqibitorların və aktivatorların miqdarından asılıdır. Belə ki, 
inqibitorlar çoxluq təşkil etdikdə toxum sakitlik halında olur, 
boy aktivatorlar dominantlıq etdikdə isə bu hal pozulur.  
Bununla yanaşı toxum örtüyünün də onun sakitlik halında 
olmasında böyük əhəmiyyəti var. O, toxumun sakitlik halında 
böyüməsinə tormozedici təsir edir. Bunun müxtəlif səbəbləri 

77 
var – toxum qabığının qaz və su keçirməsinin yetərli olmaması 
(əsasən də toxum qılafının), inqibitorların qabıqda  əmələ  gəl-
məsi və yığılması və s.  
Toxumun hansı hissəsinin cücərməyə mane olmağından asılı 
olaraq sakitlik halının üç əsas tipə bölürlər:  ekzogen  – xarici 
örtüyün (ölmüş hüceyrələrin) xüsusiyyəti ilə, endogen – 
toxumun daxili hissələrinin – rüşeym yaxud endospermin xüsu-
siyyəti ilə, kombinasiya edilmiş - həm ekzogen, həmdə  endo-
gen hissələrin xüsusiyyəti ilə müəyyən edilir. 
Bundan başqa sakitlik dövrü dərinliyinin müxtəlifliyinə görə 
iki tipə ayrılır: 
 Toxumun gerçək və ya həqiqi sakitliyi– halında o, xarici 
mühitin heç bir təsirindən böyümür, bu hal əsasən oduncaqlı 
bitki növlərində, meyvə və ot bitkilərində olur. Onların cücər-
məsi üçün əvvəlcə  aşağı müsbət temperaturda və  nəm vəziy-
yətdə yetişməsi lazımdır ki bu prosesdə stratifikasiya adlanır.  
Toxumun nisbi sakitliyi – halında toxumlar yalnız müəyyən 
spesifik  şəraitdə cücərirlər. Bunun üçün aşağı  və ya əksinə 
yüksək temperatur yaxud, əlavə faktorların – işıq, tez dəyişən 
temperatur, bir çox kimyəvi maddələrin təsiri lazımdır. Bu tip 
sakitlik halı  əsasən toxumun yığımdan sonrakı yetişməsində 
baş verir. Nəticədə, dənli-taxıl, kətan və başqa bitkilərin to-
xumları bir müddət saxlanıldıqdan sonraya nisbətən yığımın-
dan sonra gec cücərir və aşağı cücərmə qabiliyyətinə malik olur.  
Yığımdan sonra yetişmənin uzunluğu bitkilərdə və sortlarda 
irsən nəsildən-nəsilə ötürülən  əlamətdir. Bu müddətdə  həm-
çinin xarici mühitin böyük təsiri var. Əgər toxumlar isti havada 
yetişirlərsə, o zaman bu dövr qısa, soyuq və yağışlı havada isə 
uzun olur.  
Beləliklə, toxumun yığımdan sonra tam yetişmə müddəti 
bitkinin və sortun yetişməsindən, yetişmə  şəraiti və  yığılma-
sından, həmçinin toxumun saxlanmasından asılıdır.  
Uzun illərdən bəri məlumdur ki, aşağı temperatur buğda və 
başqa dənli bitkilərin yeni yığılmış (yığımdan sonra yetişməsi 

78 
tam başa çatmamış) toxumlarının cücərməsinə müsbət təsir 
göstərir. Bəzi tədqiqatların nəticəsində    məlum olmuşdur ki, 
buğda bitkisinin bir çox sortunun yeni yığılmış toxumları aşağı 
temperaturda (6-7 
0
C) tam cücərti vermişlər. Belə ki, buğdanın 
cücərməsi üçün standrat kimi qəbul olunmuş 20-22
0
C tempera-
turda bütün sortlarda cücərtilər kəskin dərəcədə aşağı olmuşdur.  
Aşağı temperaturun təsirindən toxumda boyatmaya təsir 
edən ingibitorların və aktivatorların nisbəti dəyişir. Təyin 
olunmuşdur ki, temperatur aşağı olduqda hibberellinəbənzər 
maddələrin miqdarı intensiv olaraq artır və inqibitorların, 
əsasən də absisik turşusunun miqdarı azalır.  
Təzə  yığılmış toxumun, xüsusən də  dənli otların cücərmə-
sində işığın nə qədər əhəmiyyətli olduğu məlumdur.  
Nəinki sakitlik vəziyyətində olan toxum, hətta onun cücər-
məsinə işığın təsiri nəzəri cəhətdən hələ tam olaraq öyrənilmə-
mişdir.  Amma məlumdur ki, işığın stimullaşdırıcı təsiri qırmızı 
şüalarla və əksinə, məhvedici təsiri – uzundalğalı infraqırmızı 
şüalarla əlaqəlidir. Amma onu qeyd etmək lazımdır ki, bu reak-
siya dönəndir. Toxumun cücərməsinə işığın təsiri onda olan zü-
lal təbiətli piqment fitoxromom (piqment tipi) ilə əlaqələndirilir, 
hansı ki, işıq  şüasının uzunluğundan asılı olaraq, toxumda iki 
vəziyyətdə olur. Buna uyğun olaraq, işığın toxumun cücərmə-
sinə  təsiri  əlverişli və ya məhvedici ola bilər. Bundan başqa, 
fitoxrom hibberellinin sintezini aktivləşdirir və genlərin aktiv-
liyini nizamlayır.  
Toxumun cücərməsinə, xüsusən toxumun torpağın dərin qa-
tındakı sakitlik vəziyyətində - məcburi sakitlik halında olma-
sına işığın müsbət təsiri var. Bu zaman işığın keyfiyyətinə qarşı 
toxumlar mürəkkəb reaksiya verir. Belə toxumlarda aparılan 
tədqiqatlar nəticəsində  məlum olmuşdur ki, toxumun fitoxrom 
sistemi onun məcburi sakitlik halında, yəni cücərməsində 
əlverişsiz  şəraitdə yaşaya bilməsi üçün vacib nizamlayıcı rol 
oynayır. Buna misal olaraq, torpaq şumlandıqdan sonra üst qata 
çıxan alaq toxumlarının yenidən inkişaf etməsini  nümunə 

79 
göstərə bilərik. 
İstehsalatda toxumların yığımdan sonra yetişməsini cücərmə 
sürəti ilə təyin edirlər. Əgər bu şəraitdə toxum tamamilə cücə-
rərsə, onda yığımdan sonra tam yetişmə prosesi tamamlanmış, 
toxumlar isə sükut vəziyyətindən çıxmış sayılır. 
Toxumları yığımdan sonra yetişmə vəziyyətindən çıxartmaq 
üçün  onların qızdırılması  da mühüm rol oynayır. Məsələn, 
yığmdan sonrakı yetişməsini tam bitirməmiş yazlıq dənli bit-
kilərin cücərmə enerjisinin və cücərməsinin artması üçün gü-
nəşin və isti havanın müsbət təsiri var. İsti havanın toxumun 
sakitlik dövründən çıxmasına təsiri qabığın keçiricilik qabiliy-
yətinin artması ilə əlaqələndirilir. Toxumun qızdırılması ikinci 
sakitlik dövründə effektli olur.  
Elmə ikinci sakitlik dövrü (induksiya) anlayışını ilk dəfə 
V.Kroker gətirmişdir.  İkinci sakitlik dövrü dedikdə toxumun 
əlverişsiz  şəraitdə böyüməsi – qaz mübadiləsinin məhdudluğu, 
yüksək, yaxud aşağı temperatur, işığa həssas toxumların işıqlan-
dırılması  və s. başa düşülür. Təzə  yığılmış buğda, arpa, qara-
başaq toxumlarını, ikinci sükut vəziyyətinə salmaq üçün onların 
nəm toxumlarına yüksək temperaturla təsir göstərmək lazımdır.  
Toxumun ikinci sakitlik dövrü anlayışını  həm də, yüksək 
rütubətli, aşağı temperaturda saxlanan, sakitlik halında olan 
toxumlara  şamil etmək olar. Adətən bu hal yığımdan sonrakı 
yetişməsini tam bitirməyən toxumlarda müşahidə edilir.  
Möhkəm toxumluluq - toxumun xüsusi sakitlik tipidir. 
Təbiətdə geniş yayılmışdır, tarla bitkiləri arasında paxlalılar, 
xüsusən də ot bitkiləri üçün xarakterikdir. Möhkəm toxumluluq 
termini dedikdə - verilmiş toxum partiyasında bərk toxumların 
faizlə miqdarı başa düşülür.  
O toxumlar möhkəm hesab edilir ki, onlar cücərməni müəy-
yən edən standart şəraitdə şişmirlər. Beləliklə, möhkəm toxum-
luluqda, rüşeymə suyun daxil olması  çətinləşir və toxumun 
böyüməsi ləngiyir.  
Toxumun möhkəm olması haqqında çoxlu fikirlər var. 

80 
Bunlardan biri də toxumun quruması ilə bağlıdır.   
Möhkəm toxum əmələ  gəlmə qabiliyyəti irsidir və özünü 
müəyyən şəraitdə biruzə verir. Toxumun möhkəmlilik dərəcə-
sinə onun yetişmə şəraiti də təsir göstərir. Bir qayda olaraq belə 
qəbul edilmişdir ki, toxum isti və quru hava şəraitində yetiş-
dikdə onun möhkəmliyi soyuq və rütubətli havada yetişməsinə 
nisbətən daha çox olur. Yığımdan sonra toxumun qurudulması 
və saxlandığı  şərait onun möhkəmliyini daha da artırır. Belə 
hala noxud, paxla və lobyanın süni qurudulmasından sonra rast 
gəlmək olur. Təbii  şəraitdə,  əsasən temperaturun təsirindən 
möhkəm toxumların qabığının su keçiriciliyi pozulur. Bu 
temperatur təsirləri müxtəlif ola bilər: donması  və  əriməsi, 
aşağı müsbət temperatur, tez-tez dəyişən və yüksək temperatur.  
Yüksək möhkəmliyə malik olan toxumların miqdarı çox 
olduqda xüsusi becərmələrdən istifadə etmək lazımdır, əks halda, 
bu toxumları tarlaya səpdikdə, çox zəif inkişaf edərək, digər 
mədəni bitkini zibilləyə bilər. Lakin möhkəm toxumlar paxlalı 
bitkilərdə dayaq rolunu oynayaraq  əhəmiyyətli də ola bilərlər.  
Toxumun möhkəmliyinin qarşısını almaq üçün mexaniki 
təsirlərin mühüm əhəmiyyəti var: skarifikasiya- nahamar səthə 
toxumları sürtərək onların qabıqlarının zədələnməsi və ya 
impaksiya – toxumlara zərbə vurararaq, onların polisad təbəqə-
sinin bütövlüyünün pozulması. Bu üsullarla möhkəm toxumlu-
luğun qarşısını almaq üçün texnikadan istifadə edilir: skarifi-
katorlardan.   
Möhkəm toxumluluğun qarşısını almaq üçün digər üsullarda 
məlumdur. Məsələn, isti  hava şəraitində, yaxud suda isidilərək, 
həmçinin infraqırmızı  şüalarla təsir edərək,  ultrasəs yaxud, 
tünd sulfat turşusu işləyərək. Lakin bu üsullardan az miqdarda 
toxumlarda istifadə edilir.  
Beləliklə, istehsal şəraitində bir çox tarla bitkilərində toxu-
mun sakitlik vəziyyəti, yığımdan sonra tam yetişmə  və  bəzən 
ikinci sakitlik vəziyyəti müşahidə olunur. Möhkəmtoxumluluq 
paxlalı bitkilərin toxumlarına daha çox xasdır.  

81 
3.3. Toxumun uzunömürlülüyü 
 
Bütün canlı orqanizmlər kimi, toxumlar da məhdud həyat 
qabiliyyətinə malikdirlər. Toxumun cücərmə qabiliyyətini qo-
ruyub saxlamaq dövrü müxtəlif bitki növlərində sabit deyil. 
Oduncaqlı bitkilərin, məsələn söyüd və qovaq  bitkisinin to-
xumları ana bitkidə yetişdikdən sonra bir neçə gün öz cücərmə 
qabiliyyətini saxlayır. Bundan fərqli olaraq bəzi paxlalı bitki-
lərin toxumları isə cücərmə qabiliyyətini on illərlə saxlaya 
bilirlər.  
Uzunömürlülük iki cür olur – bioloji və təsərrüfat.  
Bioloji uzunömürlülük – toxumun optimal saxlanma şərai-
tində partiyada yaxud nümunədə heç olmazsa bir dənəsinin 
həyat qabiliyyətini saxlaya bilməsi xüsusiyyətidir.  
Təsərrüfat uzunömürllüyü – toxumun optimal şəraitdə kon-
dision cücərməsini saxlamaq xüsusiyyətidir. Bioloji və  həm-
çinin təsərrüfat uzunömürlülüyü bu xüsusuiyyətlərin davam 
etdiyi dövrlə xarakterizə olunur.  
Toxumu kolleksiyada, seleksiya işləri və elmi tədqiqatlar 
məqsədilə saxlamaq üçün onun bioloji uzunömürlülüyünü bil-
mək vacibdir. Ən vacib isə  alaq bitkilərinin bioloji uzunömür-
lülüyünü bilməkdir. Belə ki, hətta çox az miqdarda cücərmiş 
alaq toxumu əkin üçün böyük təhlükə yarada bilər.  
İstehsalat  şəraitində isə, xüsusən toxumların fondlarda 
saxlanılması üçün onun təsərrüfat uzunömürlülüyünü nəzərə 
almaq lazımdır.  
Tarla bitkiləri arasında ən uzunömürlü toxuma paxlalı otlar 
malikdir, bu da onların daha qalın və  zəifkeçirici qabığa malik 
olması ilə  əlaqədardır. Çovdar toxumunun təsərrüfat uzun-
ömürlülüyü 2-5 il, buğda, arpa, yulaf, qarğıdalı və çəltikdə 5-
10 ildir. Bu bitkilərin bioloji uzunömürlülüyü isə 15 – 30 il 
arasında dəyişir.  
Toxumun uzunömürlülüyünə onun xüsusiyyət və keyfiyyət-
ləri təsir edir: cücərmə, sort xüsusiyyətləri, bitkidə  əmələ 

82 
gəldiyi yer və s. Bu faktorlar həm də kompleks təsir göstərirlər. 
Lakin bütün bunlar yalnız toxum optimal rütubət olan şəraitdə 
saxlandıqda baş verir. Yüksək nəmlikdə isə başqa faktorlar o 
qədər də  əhəmiyyət kəsb etmir, çünki, toxumun uzunömür-
lülüyü rütubətin təsirindən sürətlə  aşağı düşür. Toxumun 
anbarda saxlanması üçün lazım olan optimal nəmlik bir qayda 
olaraq aşağıdakı kimi qəbul edilmişdir: buğda, qarğıdalı 7-9%, 
çovdar 6-7%, arpa 6-8%,  yulaf 5-7%, günəbaxan 2-5% və s. 
Başqa faktorlarla müqayisədə, belə  nəmlikdə toxumun 
uzunömürlülüyünə onun ilkin cücərtiləri daha çox təsir  edir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə