Sezgi turlari va uning qonuniyatlari reja



Yüklə 26,78 Kb.
səhifə1/2
tarix13.12.2023
ölçüsü26,78 Kb.
#174560
  1   2
Sezgi turlari va uning qonuniyatlari-fayllar.org


Sezgi turlari va uning qonuniyatlari

SEZGI TURLARI VA UNING QONUNIYATLARI
Reja:
  1. Sezgilarning umumiy qonuniyatlari va sezgirlik


  2. Sezgining umumiy va turlari.


  3. Sezgilarning klassifikatsiyasi va qonuniyatlar.


Sezgining quyidagi turlari mavjud:



• Ko`rish sezgilari;
• Eshitish sezgilari;
• Hid bilish sezgilari;
• Tam bilish sezgilari;
• Teri sezgilari;
• Mustaqil harakat(kinestetik);
• statistic sezgilari;
Organik sezgilari;
Ranglar quyidagi turlarga ajratiladi:
Hromatik ranglar psihofiziologik qonunga ko'ra yorug`lik nurlari uchburchak shisha prizma orqali o'tib singanda hosil bo'ladigan rangga aytiladi va ularga kamalak ranglar, ya'ni qizil, zarg`aldoq, sariq, yashil, havo rang, ko'k, binafsha tuslarini qamrab oladi.
Ahromatik ranglar odatda oq rang, qora rang, kulrang va ularning turlicha ko'rinishlariga aytiladi.
Kolbachalar yordami bilan hromatik, ya'ni kunduzgi ranglar ko'riladi.
Tayoqchalar yorug`likni yahshi sezuvchan bo'lib, hira va qorong`u paytlarda o'z funksiyasini bajaradi, ahromatik ranglarni aks ettiradi.
Uch rangli sezgi nazariyasining asosiy qoidalari 1756 yilda M.V.Lomonosov tomonidan bayon qilingan bo'lsa, 1856 yildan keyin nemis fizigi G.Gelmgols tomonidan uni to'la isbotlab berilgan
Ushbu nazariyaga binoan to'r pardaning kolbachalarida uchta asosiy element mavjuddir, ulardan birining qo'zg`alishi qizil rang sezgisini, ikkinchi qo'zg`alishi yashil rang sezgisi va uchinchi qo'zg`alishi binafsha rang sezgisini hosil qiladi. Nazariyaga ko'ra yorug`lik to'lqinlari birdaniga uchta elementni bir hilda qo'zg`atsa, oq rang sezgisi vujudga keladi. Lekin yorug`lik to'lqinlari ikki yoki uch elementga ta'sir qilsa-yu, ammo bu bir tekis kechmasa, u holda sezuvchi elementlardan har birining qanchalik qo'zg`aluvchanligiga qarab, har xil rang sezgilari namoyon bo'ladi.
Eshitish sezgilari tovushlarni eshitishdan iborat bo'lib, musiqaviy va shovqinli tovushlarni aks ettiradi. Odatda tovushlar oddiy va murakkab turlarga ajratiladi, ularning birinchisi tonli, ikkinchisi esa bir necha tondan tashkil topadi.
Ta'm bilish sezgilari shirin, achchiq, nordon, sho'r singari mazalarni his qilish bilan tavsiflanadi. Ta'm bilish sezgilarining organi tilning yuzasi va tanglayning yumshoq qismidan tashkil topgan. Tilning shilliq pardasida maxsus ta'm bilish so'rg`ichlari mavjud bo'lib, ularning tarkibi tayoqchasimon hujayralardan tuzilgan maxsus ta'm bilish “kurtaklari”ga ega. Ta'm bilish so'rg`ichlari til yuzasida bir tekis taqsimlanmaganligi uchun uning orqa qismi achchiqni, uchi shirin mazani, chetlari esa nordon mazani sezadi.
Teri sezgilari tarkibi tuyish va harorat turlaridan iborat bo'lib, ularning bunday nomlanishining bosh omili bu retseptorlarning tarkibi va organizmning tashqi shilliq pardalarida joylashganligidadir.
Tuyish sezgilari ikki xil axborotni qabul qilish imkoniyatiga ega:
Birinchisi tegish va tarqalishini tuyish sezgilari;
Ikkinchisi esa silliq yoki g`adir – budurni tuyish bilan tavsiflanadi..
Psihologiyada tuyish tanachalari va sezuvchi nervning chekka tarmoqlari zichligi ekstiziometr asbobi yordami bilan o'lchanadi. Asbob keriladigan ikki oyoqli sirkuldan tashkil topgan, bo'lib, uning o'zagidagi darajalar oyoqlarning uchlari o'rtasidagi masofani o'lchaydi.
Tuyish sezgilarining markazi bosh miya po'stining orqadagi markaziy nuqtasida joylashgan deb tahmin qilinadi. Tuyish sezgilarining tashqi, ya'ni fizik sababi bu biron- bir narsalarning teriga bevosita tegishidir.
Sezgilar o’zlariga adekvat (mos) bo’lgan qo’zqatuvchilarni aks ettirish shakllaridan biri shisoblanmish bilish jarayonlaridir. Ko’rish sezgisining adekvat qo’zqatuvchisi shavo to’lqini uzunligi 380 dan 770 millimikron diapazondagi elektromagnit nurlanishidan iboratdir. Bu elektromagnit nurlanishlar ko’rish analizatorlarida ko’rish sezgisini vujudga keltiruvchi nerv (asab) jarayoniga aylanadi. Eshitish sezgilari tebranish chastotasi 16 dan to 20000 gacha bo’lgan tovush to’lqinlari ta'sirining reseptorlarda aks etishidir. Taktil sezgilari mexanik qo’zqatuvchilarning teri yuzasida ta'siri natijasida shosil bo’ladi. Karlar uchun aloshida ashamiyatga ega bo’lgan tebranishni aks ettirish sezgilari narsalarning tebranishlarini in'ikos qilish orqali yuzaga keladi. Boshqa turdagi sezgilar sham o’zlarining maxsus qo’zqatuvchilariga egadirlar. Lekin sezgilarning turli ko’rinishlari faqat o’zlarining maxsusligi bilangina emas, balki ular uchun umumiy xususiyatlari bilan sham tavsiflanadilar. Sezgilarning ana shu xususiyatlariga - sifatlari, jadalligi, davomiyligi va fazoviy lakolizasiyasi kiradi.
Sifat mazkur sezgining asosiy xususiyati bo’lib, uni boshqa sezgi turlaridan farqlaydi va ayni shu sezgi turi chegarasini o’zgartiradi. Masalan, eshitish sezgilari tovushning balandligi, tembri, qattiqligi bilan tafovutlanadi, ko’rish sezgilari esa ranglarning quyuqligi, jilosi, tovlanishi, toni va boshqa shu kabilar bilan farqlanadi. Sezgilarning sifat jishatidan ko’p turliligi materiya sharakati shakllarining turli-tumanliligining aks ettirishidir.
Sezgilarning jadalligi ularning miqdoriy tavsifidan iborat bo’lib, ta'sir qilayotgan qo’zqatuvchining kuchi va reseptorning funksional sholati bilan belgilanadi.
Sezgilarning davomiyligi ularning vaqtinchalik tasniflanishidan iboratdir. Sezgilarning davomiyligi sham sezgi a'zolarining funksional sholati bilan, shuningdek, qo’zqatuvchining ta'sir qilish vaqti shamda jadalligi bilan o’lchanadi.
Qo’zqatuvchi sezgi asosida ta'sir qilishi bilan darshol sezgi shosil bo’lmaydi, balki u bir qancha daqiqadan keyin vujudga keladi. Ana shu qisqa vaqt sezgining latent (yashirin) davri deb ataladi. Latent davri sezgi turlari uchun shar xil fursatda kechadi.
Masalan, taktil sezgilari uchun latent davri 130 millisekund, oqriq sezgilari uchun esa 370 millisekundga tog’ri keladi, maza-ta'm sezgisi esa til yuzasiga ta'sir etilgandan so’ng 50 millisekundgacha vaqt oraliqida shosil bo’ladi. qo’zqatuvchi ta'sir qila boshlashi bilan bir davrda shosil bo’lmaganidek, qo’zqatuvchining ta'siri to’xtashi bilan bir vaqtning o’zida sezgi yo’qolmaydi.
Vasholanki, sezgilarning inersiyasi (sezgilarning saqlanishi) ta'siridan keyingi shodisasi deb ataladigan narsada namoyon bo’ladi. Ko’rish sezgisi ba'zi bir inersiyaga ega bo’lib, ko’rish sezgisining ta'siri to’xtashi bilan darshol yo’qolib ketmaydi. qo’zqatuvchi ta'sirining izi ketma-ket keluvchi obrazlar deb ataladigan shodisa sifatida saqlanib qoladi. Psixologiyada ko’zning to’r pardasida rangni sezadigan uch xil xususiyatli element bor deb taxmin qilinadi. qo’zqalish jarayoni shosil bo’lganda, ular toliqadilar va sezgirliklari ancha kamayadi. qizil rangga qarab turganimizda ko’z to’r pardasidagi qizil rangni qabul qiluvchi element boshqalarga nisbatan ortiqroq toliqadi, shuning uchun ko’z to’r pardasining xuddi shu joyiga qizil rangdan so’ng oq rang ta'sir etadigan bo’lsa, qolgan ikkita qabul qiluvchi element ortiqroq sezgirlikka ega bo’ladi va biz ko’z qarshimizda ko’kish yashil rangni ko’ramiz.
Eshitish sezgilari sham ketma-ket obrazlarga ega bo’lishi mumkin. Chunki quloqni bitiradigan qattiq ovoz yoki tovush bilan birga yuzaga keladigan noxush sezgi, ya'ni bu "quloq"ning shanqillashidir. Eshitish analizatoriga bir necha sekund davomida ta'sir etadigan bir qator qisqa tovush impulslaridan so’ng ular tutash sholda yoki bir oz pasaytirilgan tarzda idrok qilina boshlaydi. Agar bu tovushlarning ta'sirini modellashgtirish mumkin bo’lganda edi, ana shunday shodisani kuzatish imkoni yuzaga kelardi. Bu shodisa tovush impulsining ta'siri to’xtaganidan keyin uchraydi shamda tovushning impulsi jadalligi va davomiyligiga boqliq ravishda bir necha sekund mobaynida davom etishi mumkin.
Boshqa analizatorlarda sham xuddi shunga o’xshash shodisalarni kuzatish mumkin. Masalan, sharorat, oqriq va maza sezgilari sham qo’zqatuvchining ta'siri to’xtagandan so’ng bir necha muddat oraliqida davom etaveradi.
Sezgilar uchun qo’zqatuvchining fazovy lokalizasiyasi, qo’zqatuvchining fazoda o’rin egallashi bilan tavsiflanadi. Distant, ya'ni masofa reseptori tomonidan amalga oshiriladigan fazoviy analiz bizga qo’zqatuvchining fazodagi o’rni shaqida ma'lumot beradi.
Kontant sezgilar: taktil, oqriq, maza badanning qo’zqatuvchi ta'sir qilayotgan joyi bilan boqliqdir. Bunda oqriq sezgilarining lokalizasiyasi, ya'ni badanda joylashgan o’rni, taktil sezgilarga qaraganda badanga anchagina tarqalgan, lekin unchalik aniqlik darajasiga ega emas. Bu sholatni yaqqol namoyish qilish uchun quyidagi ko’rsatkichlarni keltiramiz: 1 kvadrat mm teriga nisbatan barmoqlar 120, panja 14, kaft 15, ko’krak 29, peshona 50, burun uchi 100 va shokazo.
Lokalizasiya (mashalliy cheklanganlik) psixik funksiyalarning bosh miya katta yarim sharlari qobiqidagi muayyan shujayralarning ishi bilan boqlanishidir. Masalan, ko’ruv analizatorining ishi asosan miya qobiqining ensa qismining faoliyati bilan boqlangan, eshitish analizatorining ishi esa chakka bo’laklari bilan, teri-tuyush shamda sharakat analizatorlari bo’lsa tepa va ensa bo’laklari bilan boqlangandir.
Insonni qurshab turgan atrof-mushitning sholati tog’risida axborot beruvchi turli ko’rinishdagi sezgi a'zolari o’zlari aks ettirmoqchi bo’lgan shodisalarga nisbatan ma'lum darajada sezgir bo’lishlari lozim. Chunki mazkur shodisalarni ozmi yoki ko’pmi aniq va ravshan aks ettirish lozim.
Binobarin, sezgi a'zolarining sezgirligi dolzarb va favquloddagi sharoitda ta'sir qilib sezgi jarayoni shosil qilish imkoniyatiga ega bo’lgan minimal darajadagi qo’zqatuvchi bilan belgilanadi. Xuddi shu boisdan sezilarli yoki sezilmas darajada sezgi shosil qiluvchi qo’zqatuvchining minimal kuchi sezgirlikning quyi mutlaq (absolyut) chegarasi deyiladi.
Kuchli mutlaq (absolyut) chegaradan nimjonroq yoki kuchsizroq qo’zqatuvchilar quyi chegaralarni shosil qilmaydi, chunki, ularning ta'sir kuchi taqrisidagi signallar bosh miya po’stiga borib yetmaydi. Bosh miya po’sti shar bir ayrim olingan ""p" miqdordagi impulslardan shayotiy zaruriysinigina tanlab so’ng qabul qilib oladi. Shuning bilan birga miya po’sti o’z qo’zqatuvchanlik chegarasini oshirish yo’li bilan qilingan barcha qo’zqatuvchilarni shu jumladan ichki a'zolardan keladigan impulslarni sham ushlab qoladi. Vujudga kelgan bunday sholat biologik jishatdan maqsadga muvofiqdir. Chunki, bosh miya katta yarim sharlari po’sti barcha tushib kelayotgan impulslarni qabul qilib oladigan va ularning shammasiga javob reaksiyasini bildira oladigan organizmni tasavvur qilish mumkin emas. Ma'lumki, bosh miya katta yarim sharlarining po’sti organizmning shayotiy manfaatlarini mushofaza qilib turadi, shuningdek, o’z qo’zqalish chegarasini oshirish bilan faollashmagan (aktuallashmagan) impulslarni po’stloq ostiga, ya'ni quyi markazlarga uzatadi, buning natijasida organizm ortiqcha reaksiyalardan musaffo bo’ladi.
Tekshirishlarning ko’rsatishiga qaraganda, po’stloq osti impulslari organizm uchun befarq tura olmaydi.
Masalan, tashqaridan ta'sir qalayotgan xuddi ana shu kuchsiz po’stloq osti qo’zqatuvchilari bosh miya katta yarim sharlari po’stida dominant o’choqini (shukmron manbaini) barpo qiladi va gallyusinasiya shamda "sezgilarning aldanishiga" sabab bo’ladi. Kasallangan odamlar quyi chegaradagi tovushlarni miyaga o’rnashib qolgan tovushlar to’plami tariqasida qabul qilishlari mumkin, ayni choqda shaqiqiy inson nutqiga befarq bo’ladi; kuchsiz yoruqlik nuri shar xil gallyusinasiya ko’rish sezgilari shosil qilishi mumkin; terining kiyimga tegishidan vujudga kelgan taktil sezgilar notog’ri o’tkir teri sezgilarini yuzaga keltiradi.
Sezgilarning quyi chegarasi mazkur analizatorlarning mutlaq (absolyut) sezgirligi darajasini aniqlaydi.
Mutlaq (mutlaq (absolyut) sezgirlik bilan sezgi chegaralarining me'yori o’rtasida teskari mutanosiblik (proporsionallik) mavjud; sezgi chegarasining me'yori qanchalik kichik bo’lsa, mazkur analizatorlarning sezgiligi shunchalik yuksak bo’ladi.
Mazkur munosabatni ushbu shaklda ko’rsatish mumkin:
Eq1/P
E-sezgirlik, R-qo’zqatuvchining ta'sir chegarasi me'yori anglatada.
Insondagi shid bilishni bitta shujayrasining chegarasi tegishli shad tarqatuvchi moddalar uchun 8 (sakkiz)molekuladan oshmaydi, maza yoki ta'm sezgisini shosil qilish uchun shid sezgisini bzaga keltirishga qaraganda 25000 marta ko’proq talab qilinadi.
Insoniyatda ko’rish va eshitish analizatorlarining sezgirligi juda yuksakdir. S. I. Vavilovning fikricha, ko’z to’r pardasiga 2-8 kvant yoruqlik tushsa, u sholda ko’rish shodisasi yuz beradi. Xuddi shu sababdan to’la qoronqilikda yongan shamni 27 km masofadan ko’ra olish mumkin. Biroq narsaning tekkanligini sezish uchun ko’rish va eshitishga qaraganda 100-10000 ml. marta ortiq energiya kerak bo’ladi.
Analtzatorlar sezgilarning yuqori chegarasiga sham egadirlar. Ta'sir qilayotgan qo’zqatuvchiga nisbatan taqin adekvat, ya'ni aynan sezgini shosil qila oladigan qo’zqatuvchining yuqori mutlaq (absolyut) chegarasi deyiladi.
Reseptorlarga ta'sir qilayotgan qo’zqatuvchining kuchini bundan keyin sham ortib borishi reseptorlarda faqat oqriq sezgisini yuzaga keltiradi.
Mutlaq (absolyut) chegaraning me'yori sharoitga qarab o’zgaradi: inson faoliyatining xususiyatlariga, uning yoshiga, reseptorlarning funksional sholatiga, qo’zqatuvchining kuchi shamda davomiyligiga va shakazoga boqliq sholda o’zgarishi mumkin.
Sezgilar o’rtasida yuzaga keladigan farqni shosil qilish ikki qo’zqatuvchi o’rtasidagi minimal farqni farq ajratish chegarasi deb ataladi. Nemis fiziolog oimi Veber odamning o’ng va chap qo’lidagi ikkita narsadan oqirroqini aniqlay olish qobiliyatini tekshirib, shunday xulosaga keladi: farq ajratish sezgirligi mutlaq (absolyut) xususiyatga ega bo’lmay, balki nisbiy xususiyatga egadir.
Masalan, 100 g. 13, 42 gramm
1000 g. 33, 3 gramm
Shunday qilib, dastlabki qo’zqatuvchining me'yori qanchalik katta bo’lsa, qo’shimcha qo’zqatuvchining me'yori sham shunchalik ko’p bo’lishi kerak:
1) ko’rish analizatori uchun 1/100
2) eshitish analizatori uchun 1/10
3) taktil analizatori uchun 1/30
Mazkur qonunga binoan, asosiy qo’zqatuvchi bilan qo’shimcha qo’zqatuvchi o’rtasidagi farqni ajratish qonuni faqat o’rtacha kuchlanishdagi qo’zqatuvchilarga nisbatan tog’ridir.
Veber tadqiqotiga asoslanib Fexner sezgilar intensivligining qo’zqatuvchi kuchiga boqliqligini quyidagi formula bilan ifodalab bergan:
S K lgJ C, bu yerda S - sezgi intensivligi, J - qo’zqatuvchining kuchi, K va C konstantalardir. Ushbu qonun, asosiy psixofizik qonunga muvofiq, sezgilarning intensivligi qo’zqatuvchi kuchining logarmiga proporsionaldir. quzqatuvchining kuchi geometrik progressiya bo’yicha ortib borsa, sezgilarning intensivligi arifmetik progressiya bilan ortib boradi (Veber-Fexner qonuni).
Farq ajratish sezgirligi sham farqlash chegarasining me'yorini teskari proporsionaldir; farq ayirma sezgirligi shunchalik kichik bo’ladi.
Ayirma sezgirligi sezgirlik turlarining ayrim xususiyatlarini boshqa jishatdan tavsiflash uchun sham qo’llaniladi. Masalan, shakllarni, shajmlarni ko’rish vositasida idrok qilinadigan narsalarning ranglarini aks ettirish shaqida muloshaza yuritish mumkin.
Sezgilarni o’lchashni asosan ikki metodi psixologiya fanida shukm surib keladi. Ulardan biri bevosita metod deb atalib sub'ektiv ravishda basholashga asoslanadi. O’lchashning ikkinchi metodi esa alamatlarni ob'ektiv ravishda basholashga asoslangan bo’lib sezgilarning bilvosita (bevosita) mavjudligiga qaratilgandir.
Bevosita metod yoki qo’zqatuvchining so’z bilan basholash metodi quyidagicha tuzilishga egadir: sinaluvchiga teri, tovush, yoruqlik ta'sir qila oladigan qo’zqatuvchi shavola qilinadi, dastavval qo’zqatuvchi minimal intensivlikka (jadallikka) ega bo’ladi, so’ng ularning kuchi orttirib boriladi. Mazkur tadbirlan keyin sinaluvchi "u qaysi bir sezgi qo’zqatuvchisining dastlab sezganligiga" javob berish so’raladi.
Teri sezgirligini o’lchash uchun maxsus asbob "esteziometr" qo’llaniladi. Eshitish sezgirligini o’lchash audiometr yordamida amalga oshirilib, tovushlarning turli darajalaridjagi intensivligi aniqlanadi. Ba'zan kichkina temir sharni shar xil balandlikdan tashlab ko’rish orqali sham yuqoridagi maqsad amalga oshiriladi. Ko’rish sezgirligini aniqlash esa sinaluvchi ko’ziga yoruqlikning turli tuman intensivlikda yuborish orqali (gosho qoronqilikda), quyidan yuqoriga yoruqlik birligi (ya'ni lyuks) orttirib boriladi. Ta'm va shid bilish sezgirligi sham maxsus asboblar yordamida o’lchanadi, gosho kimyoviy usul sham qo’llaniladi.
Bevosita metodi ob'ektiv alomatlarga asoslanib ish yuritishni taqazo etadi. Sobiq sovet psixologlari, psixofiziologlari G. V. Gershuni, Ye. N. Sokolov, O. S. Vinogradov va boshqalar mazkur metod yordamida ko’p yillar mobaynida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borganlir. Ma'lumki, sezgilar shech mashal sust bilish jarayoni bo’lmagan binobarin, ular vegetativ, elektrofiziologik, nafas olish olish jarayonlari o’zgarib boradi, shuning uchun o’z tabiati bilan reflektor jarayondir. Sezgilardagi reflektor o’zgarishlar ularning ob'ektiv ravishda yuz berayotganligining ko’rsatkichi shisoblanadi. Masalan, sezgilarni shosil qiliuvchi shar qanday qo’zqatuvchi reflektor jarayonlarni sham vujudga keltirishga qodir: qon tomirlarining torayishi, tekri galvanik refleks (teri elektr qarshshiligining kamayishi), miyaning elektr aktivligi chastotasining o’zgarishi (alfa, ritma, depressiyasi sholati) qo’zqatuvchiga qarab ko’zning yo’nalishi, bo’yin muskullarining taranglashuvi va boshqalar.
Mana bu narsalarning barchasi sezgilarning paydo bo’lishini ob'ektiv ko’rsatkichi bo’lib shisoblanadi.
Yuqoridagi tadqiqotchilarning fikriga qaraganda, sinaluvchiga kuchsiz qo’zqatuvchi bilan ta'sir etilsa, ya'ni sub'ektga kuchsiz qo’zqatuvchi bilan ta'sir etilsa, u sholda sub'ektda shech qanday sezgi shosil bo’lmaydi, shuningdek, sanab o’tilgan reflektorlarda sham o’zgarish yuz bermaydi.
Qon tomir yoki elektrofiziologik reaksiyalar kuchsiz qo’zqatuvchi ta'sirida sham aniq namoyon bo’lishi mumkin, aksincha sezish jarayoni esa amalga oshmaydi. Bu sholatni elektroensefagrafik reaksiyalar tasdiqlaydi. Tovush qo’zqatuvchiga kelib chiqqan sholda G.V.Gershuni inson subsensor diapazonga ega degan ilmiy qoyani olqa suradi. Bu narsa anglashinilmagan fiziologik reaksiyalar, sezib bo’lmas qo’zqatuvchilarga asoslanadi.
Sezgilarning o’zgarishi adaptasiya va sensibilizasiya sholatlarida o’z ifodasini topadi.
Adaptasiya (lot. - moslanmoq, adapto) - sezgi organlari, ya'ni a'zolari (analizatorlar)ning taasurot kuchiga moslashuvi natijasida muayyan sezgirlikning o’zgarishidan iboratdir. Adaptasiya shodisasida sezgirlik ortishi yoki kamayishi mumkin. Kuchli ta'sirdan kuchsiz ta'sirotga o’tganda, sezgirlik asta-sekin ortib boradi, ta'sirot kuchayganda esa sezgirlik kamayib boradi (ko’ruv, eshituv, shid bilish, teri-tuyush va shakazo).
Odatda genetik nuqtai nazardan adaptasiya uch xil xususiyatli negiz (manba) ta'sirida vujudga keladi.
1. qo’zqatuvchilarning davomli ta'siri jarayonida sezgilarning to’la yo’qolishi tarzida adaptasiya.
Doimiy ta'sir qilib turadigan qo’zqatuvchi ta'sir o’tkazadigan bo’lsa, bunday sholatda sezgi so’nib qoladi. Masalan, teriga tegib turadigan yengilgina bir yuk tez orada sezilmay qoladi. Yoqimsiz shidli bir joyga qirib qolganimizda, bir ozdan so’ng bu shidni batamom yo’qolib ketganday shis qilamiz. Oqizda biron-bir narsa ushlab turiladigan bo’lsa, ta'm sezgisining intensivligi bo’shashadi.
Doimiy va sharakatsiz qo’zqatuvchining ta'siriga nisbatan ko’rish analizatorlarida to’la adaptasiya shodisasini shu bilan tushuntirib berish mumkin.
Bunday sholatda qo’zqatuvchining sharakatsizligini ko’rish reseptorlari apparatining sharakatchanligi bosib yuboradi. Ko’zni shar doim ixtiyoriy va ixtiyorsiz ravishda sharakatlanib turishi ko’rish sezgisining uzluksizligini ta'minlaydi. qo’zqatuvchi ta'siridan 2-3 sekund o’tgach, ko’rish sezgisi yo’qoladi, ya'ni adaptasiya shodisasi yuzaga keladi.
2. Kuchli qo’zqatuvchining ta'siri ostida sham sezgilar zaiflashadi. Masalan, qo’lni muzdek suvga tutib turgan paytda, sovuq qo’zqatuvchi ta'siri bilan yuzaga kelagn sezgining intensivligi pasayadi. qoronqiroq xonadan juda yoruq joyga kirib qolsak, biz avval boshqa yoruqlikdan "ko’r" bo’lib qolib, atrofimizdagi narsalarni ajrata olmaymiz. Ma'lum fursat o’tgandan so’ng, ko’rish analizatorlarning sezgirligi keskin sur'atda pasayadi va biz mo’'tadil ko’rish imkoniyatiga ega bo’lamiz. Ko’rish sezgirligining intensiv yoruqlik qo’zqatuvchisi bilan ta'sir qilganda pasayishdan iborat shodisani yoruqlik adaptasiyasi deb yuritiladi.

Yüklə 26,78 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin