Shayboniylar harbiy qo`shining tuzilishi reja


Harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar



Yüklə 83,32 Kb.
səhifə5/13
tarix07.09.2023
ölçüsü83,32 Kb.
#141866
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
10 ta mavzu

Harbiy va harbiy-ma’muriy unvon va mansablar
XVIII аsr bоshidаgi qiyin bir vаziyatdа siyosiy hоkimiyat Мing qаbilаsi vаkillаri qo’ligа o’tаdi. 1710-yildа ushbu qаbilаning birinchi vаkili Shоhruhbiy ibn Аshur Мuhаmmаd (1710-1721) qo’ligа o’tаdi vа ming qаbilаsining hukmrоnligi bоshlаndi. Маhаlliy mаnbаlаrgа ko’rа, dаstlаbki hukmdоrlаr fаоl ichki siyosаt оlib bоrish bilаn birgа, o’zlаrining hududlаrini kеngаytirish uchun mudоfааgа аsоsiy e‘tibоrni qаrаtdilаr. Маsаlаn, sulоlаning ilk vаkili Shоhruhbiy mаmlаkаt hаrbiy hоlаtini yaхshilаsh uchun qo’shindаgi vаzifаlаr vа аmаllаrni ko’pаytirib, imkоn bоrichа hаrbiy qurоl vа аslаhаlаr bilаn tа’minlаshgа hаrаkаt qildi.
O’rtа Оsiyodа XVIII аsrning ikkinchi yarmi – XIX аsr bоshlаridа хоnliklаrning ichki vа tаshqi siyosаtidа, o’zаrо munоsаbаtlаridа hаrbiy qo’shin muhim аhаmiyat kаsb etgаn. Аvvаlо, shuni tа’kidlаsh kеrаkki, XVIII аsrning ikkinchi yarmigа kеlib хоnliklаrdаgi qo‗shin аsоsаn nоmuntаzаm хаrаktеrgа egа bo’lgаn, ulаr ichki vа tаshqi хаvfni bаrtаrаf etishgа qоdir emаs edi. Bu hоlаtdаn to’g’ri хulоsа chiqаrgаn аyrim hukmdоrlаr o’z qo’shinlаrining muntаzаm qismlаrini tаshkil etishgа hаrаkаt qildilаr. Nаtijаdа XIX аsr bоshlаridа O’rtа Оsiyo хоnliklаri qo‗shini muntаzаm vа nоmuntаzаm qismlаrdаn tаshkil tоpgаn hаrbiy kuchgа аylаndi. Qo‗qоn хоnligidа hаrbiy bоshqаruv hаrbiy-iеrаrхik shаkldа bo‗lib, buning o‗zigа хоs sаlbiy vа ijоbiy jihаtlаri hаm mаvjud edi. Bu tizimning eng yuqоri pоg‗оnаsidа tаbiiy rаvishdа оliy hukmdоr turаr edi. U qo‗shinning rаsmаn оliy qo‗mоndоni sаnаlsа-dа, ko‗p hоllаrdа аmаldа qo‗shingа bоshchilik qilish bоshqа аmаldоrlаr оrqаli аmаlgа оshirilgаn.
Yozmа mаnbаlаrdа yuqоri, o‗rtа vа quyi mаnsаblаr hаqidа mа‘lumоtlаr bеrilgаn. Yuqоri dаrаjаdаgi hаrbiy mаnsаblаrgа – mingbоshi, аmirlаshkаr, qushbеgi, bоtirbоshi, qаl‘аbоshi, qo‗rbоshi, yovаr, to‗pchibоshi, to‗qsоbа, pоnsоdbоshilаr kirgаn.
Мing qаbilаsi ilk vаkillаri dаvridаyoq qo‗shinni kuchаytirishgа аsоsiy e‘tibоrni qаrаtgаnlаr. Аbdurаhimbiy оtаsi qоldirgаn rаsm vа qоnunlаrni dаvоm ettirib, mаmlаkаt hаrbiy sаlоhiyatini yanаdа kuchаytirishgа аsоsiy e‘tibоrni qаrаtdi. Qo‗shin tаrtibi vа ishigа, hаrbiy аsbоb vа jihоzlаr bilаn lаshkаrni tа‘minlаshgа yanаdа ko‗prоq аhаmiyat bеrdi. Amir ul-umaro (ar.) amirlar amiri. Qo’qon xonligida Aliquli Hasanbiy o’g’li Sulton Saidxon tomnidan rasman amir ul-umaro mansabiga ko’tarib amirlashkar ham etib tayinlandi. Aliquli tarixda shu oxirgi harbiy unvoni bilan qolgan. Hijriy 1280 yili safar oyi, 1863 iyul-avgustida Qo’qon xoni Aliquli nomiga yorliq berib, unga “amir ul-umaro” mansabini berib, uning vakolatlarini belgilaydi. Yorliqda jumladan shunday yozilgan: “...chun zohiriy va ma’naviy aholining egasi amri sohib ul-fikr tadbir Mullo Aliquli lutfu shafqat va qahru g’azab ko’zini do’sti-dushmanlarga ochibdur, shuning uchun uning cheksiz shahona marhamatimizga sazavor etib “amir ul-umaro” mansabiga mansub etib sarafroz va arjumand etdik”. Tamomi ulamo fuzalo va sayidlar, fuqaro va raiyatning hammalari masharoalayx (Aliquli) ni “amri nafiz-ul-hukum biy-l-istiqlol” (hukum chiqarishda mustaqil amir) deb bilib, uning madhi va hurmati, e’zozlash va ehtiromida qilgacha g’aflat va g’ofillikda qolmasinlar. Saltanat va kishvarsitonlikdek muhim ishlarni, ya’ni qo’shin va askarlarni jihozlash, hokimlar va askar amaldorlarni amalga qo’yish va olish, ko’cha ko’ylarni tartibga keltirish, fasodchi va buzg’unchi kishilarni qatli, jazosi va shunga o’xshash ishlarni sohibi amir va tafakkur bo’lgan amir (Aliquli) ga berdik. Hyech bir kishi bir qarich ham uning hukmi farmoyishidan chiqmasin, uning har bir va har qanday farmonini bajarishi lozim va itoat etishi vojib deb bilsinlar. Uning nomi nasabini amru farmonlarda “amir” sifatsiz zikr qilmasinlar...”
Hujjatdan ma’lum bo’ladiki, Sulton Saidxon o’z homiysi Aliquliga (muayyan kuchlar tazyiqi ham bu yerda mustasno emas) keng vakolatlarni bergan va amir ul-umaro xondan keyin eng yuqori mansab hisoblangan.
1. Amirlashkar (f.-t.). Bu mansabda yuqorida ko’rgaimizdek Aliquli tshayinlangan edi. (1862 yilda). Qhqon xonligida mingboshi harbiy unvonining vazifalari, darajasi amirlashkarlikga teng bo’lgan.
2. Mingboshi (m-t)-mo’g’ullar istilosi davrida mavjud (ularda:timchi), ming nafar askarning boshlig’i. Ma’mur sifatida ming nafar otliq askar beradigan mulkning hokimi harbiy yurishlar vaqtida qo’shinni boshqarib, lashkarboshi unvonini olardi. Bu unvonning egasi vazirlikka da’vo qilrdi. Qo’qon xonligida mingboshi amali Sheralixon davrida (1842-1844yy.) yuqori darajadagi vazifaga aylanib ketgan. Mashhur mingboshilar Muhammad Yusuf, Shodiboy, Musulmonquli qipchoq, Muhammad Diyor, Mullo Xolbek, Mirzo Ahmad, Niyoz Muhammad, Aliquli, Abdurahmon Musulmronquli o’g’li va boshqalar bo’lganlar.
3. Botirboshi (m-t) botir va bahodirlar boshlig’i. 500 nafardan ko’p dasta yoki to’pga boshchilik qilardi. Viloyatlarda botirboshi harbiy va qo’shin ishlariga ma’sul edi. Botirboshi ba’zan qurilish hamda sug’orish (ariq qazish) ishlariga ham boshchilik qilgan. Xonlikdagi Ulug’ nahr arig’i Otabek botirboshi sarkorligi ostida amalga oshirilgan edi.
4. Qo’shbegi (m.-t.)- harbiy qo’shinning boshlig’i. Yurish va jeang vaqtilarida berilib, uning egasi minboshilik unvonini olishga da’vo qilardi. (Buxoroda eng oliy mansabdor shaxslardan hisoblanardi). Qo’shbegi mansabiga ko’tarilgan zot alohida viloyatga ham hokim bo’lishi mumkin bo’lgan. Umarxon davrida Rajab qo’shbegi, Muhammad Alixon zamonida Muhammad Sharif qo’shbegi (mingboshi), Mirzo Ahmad qo’shbegi (keyinchalik mingboshi mansabiga ko’tarilgan) ma’lum o’rin egallaganlar.
5. Voli (noib-muovin, ar.)-viloyat va tumanlarda xonning o’rinbosari. Viloyatlarda lashkar unga itoat etardi va u viloyatning harbiy va ma’muriy ishlariga boshchilik qilardi.
6. Qal’abon, ba’zan kutvol (ar.-f.)- Qo’qon xonligining chegaralari joylashgan qal’a va istehkomlarning hokimi bo’lib, shu tumanlarning harbiy-ma’muriy, xiroj va boj olish ishlariga, chegarani muhofaza qilish ishlariga javob beradi. Harbiy maqsadga ko’ra, qal’abon vazifasiga dadxoxdan qo’shbegigacha bo’lgan shaxslar tayinlanardi. Lekin mahalliy manbalar ma’lumotiga qaraganda ba’zan xon nomaqbul kishini o’zidan chetlatizsh uchun ham uzoqdagi qal’alarga ularni hokim qilib yuborardi. Qanoat otaliq (1862y. o’ldirilgan) Mallaxon davrida Turkiston o’lkasida shunday surgunda bo’lib qaytgan edi.
7. Qo’rboshi (m-t.)- qo’rxona, ya’ni, qurol-aslaha, yaroq, to’p yasash ishxonalarining boshlig’i. Xon va mingboshiga itoat qilardi. Xudayorxon so’nggi xolik davrida (1866-1875 yillar) qo’rboshi qo’rxona, miltiqxona, to’pxona (ishxonai to’pxon) larga boshchilik qilib, xomashyo topib kelishdan tortib, to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoat tarqatib berish jarayonigacha javobgar edi. Masalan, Baxti Muhammad qo’rboshi boshchiligida Ovropacha qurollar (miltiqi farangi), to’plar, jazoillar va ularning o’qlari, o’q qutilari (jilt sandiqi to’p va tirkash), to’p aroblari va qurol- aslahalarning ehtiyot qismlari ishlab chiqilardi.
8. Yovar (f.)-soqchilarning boshlig’i. Dastasi yuz znafar askardan iborat edi. Yovar o’z dastasi yoki tubining hisob-kitobi, yillik xarajatini askarlari uchun xazinadan olib berardi. Yovarlar xon devonini hujjatlarida g’allagir (g’alla oluvchi), javgir (bug’doy oluvchi) va sarpo oluvchi sifatida qayd etilgan. Ba’zan yovar biron ariq (jo’y) yoki anhorga ham sohib bo’lib, xizmati uchun “mirobona” xaq olgan. Ba’zi hujjatlarda yovar to’pchilar dastasining boshlig’i hamda qurol yasovchilar ustaxonasining sardori sifatida tasdiqlangan. Mahalliy manbalarda “Tarixi Aliquli amirlashkar” asarida Xayr Muhammad yovar amirlashkarining shaxsiy dastasini boshlig’i sifatida tilga olingan.
9. To’pchiboshi (t.f.)-to’pchilar boshlig’i.
10. To’qsabo (t.)-o’zlarining tug’iga ega bo’lgan harbiy dastasining boshlig’i (Buxoro VII darajali mansabdor).
11. Ponsatboshi (f.t.)-500 nafar askardan iborat guruhni rahbari.
12. Yuzboshi (t.)-100 kishilik dastasining boshlig’i.
13. Panjohboshi (ellikboshi; “elboshi” emas) (f.t.)- 50 nafarlik harbiy tubning sardori.
14. Dahboshi (o’nboshi)-(f.t.)-o’n nafarlik jangiy dastasining sardori.
15. Qarovulbegi (m-t) soqchilar va qarovullar boshlig’i.
Harbiylar qatoriga askar, sarboz, nukar, sipohi, mergan, mahram, (mulozim ma’nosida), botir, jazoilchi, to’pchi, zambarchi, (to’pchi va jozoilchining yordamchisi), qo’rchi, qoravul (soqchi) kiradilar. Qo’shinda yana nog’arachilar surnaychi, dafchi (katta nog’oralarni chaluvchi), ko’s va duxulchilar, tug’chi (bayroqbordor) ham xizmat qiladilar. Bu unvonlar o’rtasida mingboshidan posbonboshigacha oliy unvonlar hisoblanardi; yuzboshidan qoravulbegigacha o’rta unvonli mansabli, qolganlari past unvonlilar hisoblanardi. Harbiylar o’rtasida ellikboshidan mingboshigacha lavozimidagi amaldorlar xizmatlariga mulozimlarni oladilar. Pansatboshidan yuqori lavozimdagi harbiylarga yana mirzo va munshi ham xizmat qilardi.
Ma’lumotlarga qaraganda bu unvonlar sohiblari saroydan yiliga quyidagi miqdorda maosh olardilar.
Yuzboshi yiliga 8 pud bug’doy, 240 pud jo’xori (otlari uchun), kimxob chopon, salla, to’shak (yoki uch tillo), etik, po’stin, to’n, chakmon, ikkita qo’y, cheprak, choy, (ikki qadoq), oq choy va har oyi bir tilloyu to’rt tanga pul, ya’ni, bir yilda jami 36 tilloga teng maosh olardi.
Qo’rboshi 400 tanga, qorovulbegi 200 tanga, qushbegi 150 tanga, to’qsabo 300 tanga, qo’rchi 70 tanga va bahodirlar 20 botmon (1 botmon -7,8 pud-mual.) bug’doy bilan 50 tanga yillik maosh olardilar.


Yüklə 83,32 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin