Sumqayıt Dövlət Universiteti Azərbaycan dili və dilçilik kafedrası



Yüklə 7.25 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/13
tarix23.06.2017
ölçüsü7.25 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
21787

Sumqayıt Dövlət Universiteti 
Azərbaycan dili və dilçilik kafedrası 
Folklorşünaslıq Elmi-Tədqiqat laboratoriyası
AĞBABA 
ŞİVƏSİ
•  •  
 
 
• • ________ • •
SOZLUYU
Azərbaycan Respublikası 
Təhsll Nazlriiyinin 09.10.2104-cü il 
1060 nämrəli əmrinə əsasən dərs vəsaiti 
kimi təsdiq olunmuşdur.
Sumqayıt 2014

E!mi redaktor; prof. Cafər Cafərov 
Rəyçüər: dos. Avtandil Ağbaba 
dos.  Əzəmət Rüstəmov
Asian Bayramov, Arzu öayramova, "Ağbaba şivəsi sözlüyü" 
8akı 2014. "AM965" MMC-nin  mətbəəsi. 280 səh.
Kitab Qərbl Azərbaycsnsn Ağbaba fcölgəsi! Amasiya rayonu) kəndlarində 
1936-ci iladək yajamış Azərbaycaıı türklərinin şiva xUsusiyyətlərinə aiddir. Bir 
tədqiqat işi olaraq kitab həm də yaradıcı əməyin mahsuiudur. Kltabda Ağbaba 
bölgəsinln tarixi-coğrafiyası, nahiyyə olan vaxtlar (1886), həm də 1933-ci ildəkl 
inzibati-əraıi bftlgüsü mOqayisa edüir, əlıalinin etnik tərkibi, təsərrufatı va sayı 
statistfk sənədləriə müqayisə edilərək göstarilir. Daha sonra Ağbaba jivəsinm 
fonctik, leksik və qrammatik xilsusiyyatisrä şərh  oiunur. Şlvə üçiln xaraktcrik 
oian  söı  va  ifadələrin  əiifba  sırası  ilə  lüğsti  verüir.  Hər  bir  söz  və  ifadanin 
semantik  mənası  va  işlanmə  maqamları  cümlə  modellər!  Ilə  taqdlır  olunur. 
Kitabdən  filoloq-tələbələr,  magistr  və  doktorantlar,  elacə  də  müəliimlər 
faydalana bilərlər.
Dərs vəsaiti SDU-nun Azərbaycan dili və dilçiiik kafedrasında və 
FoSklorşünaslıq Elmi-tədqiqat laboratoriyasında hazırlanmışdır.
ÖN  SÖZ
Azərbaycan  diiinin  dialekt  və  şivələrinin  öyrənilməsi,  şivə 
sözlərinm  lüğət haimda  çap  olunması  hər vaxt aktual  sayılır.  Belə ki, 
Azərbaycan  dilini  daha  dərindən  öyrətmək  üçün  diaiekt  və  şivələri, 
on lann  fonetik,  leksik  və  qrammatik  xüsusiyyətlərini  də  bilnıək 
gərəkdir.  D ialekt  və  şivələrin  tədqiq  olunması  dil  tariximizi.  həm də 
klassiklərin  əsərlərini  öyrənmək  baxımından  da  maraqhdır.  Təsadüfi 
deyii  ki,  A zərbaycan  Respublikası  Prezidenti  İlham  Əliyev  9  aprel 
2013-cü  ildə  “Azərbaycan  dilinin  qloballaşma  şəraitində  zamanm 
tələblərinə  uyğun  istifadəsinə  və  ölkədə  dilçiliyin  inkişafma  daır 
D öviət 
proqram ı” 
barədə 
Sərəncam 
imazalamışdır. 
Həmin 
sərəncamda  dilçiliyin  bir  çox  sahələrinin  ı'nkişafina  dair  məqsəd  və 
vəzifələr  m üəyyən  edilmişdir.  Onlardan  biri  də  Azərbaycan  dilinin 
m üxtəlif  dialekt  və  şivələrinin  müasir  dövrün  tələblərinə  uyğun 
öyrənilməsi  məsələsidir. 
M üxtəlif  təşkilatarla  bərabər,  Təhsil 
Nazirliyi  sistemində  də  həmin  işin  yerinə  yetirilməsi  nəzərdə 
tutulmuşdur. 
Bu  baxımdan  da  Sumqayıt  Dövlət  Universiteti 
əməkdaşlannm  bu  işə  qoşulm alan  və  “Ağbaba  şivəsi  söz!üyü”nü 
hazırlamalan  təqdirəlayiqdir.
Müəlliflər  -  Aslan  Bayram ov  və  Arzu Bayramovamn  Ağbaba 
şivəsinə  aid  tərtib  etdikləri  lüğət  uzunmüddətli  bir  əməyin,  geniş 
tədqiqat  işinin  məhsuludur.  M üəlliflər  Amasiya rayonu  kəndlərindən 
qaçqm   düşənlərin  məskunlaşdıqlan  və  toplu  yaşadıqlan  bölgələrdo 
(Göygöl,  Gəncə,  Şamaxı,  Xızı,  Abşeron,  Sumqayıt,  Mingəçevir, 
Suraxanı,  Mehdiabad,  Daşkəsən,  Zabrat  və  s.)  dəfələrlə  olmuş, 
informatorlarm  yaddaşmda  olan  söz  və  ifadələr  toplamışlar.  Lüğətin 
hazırlanmasmda  informatorlarla bərabər, həm də müxtəlif mənbələrə 
üz tutulmuşdur.
Qərbi  Azərbaycan  böyük  bir  ərazidir.  Burada  yaşayan 
azərbaycanlılann  müxtəlif şivələri  olmuşdur.  Məsələn,  Dərə  Ələyəz, 
İrəvan,  Mığn,  Vedi  cənub  ləhcəsinə,  Göycə,  Qaraqoyunlu,  Ağbaba, 
Pəmbək  Qərb  ləhcəsinə  aidliyi  daha  çoxdur.  Zəngəzur  şivəsi  daha 
çox 
Qarabağ 
şivəsinə  yaxmdır. 
Lakin  bəzi  hallarda  elmi 
ədəbiyyatlarda  Qərbi  Azərbaycan  əhalisinin  yalmz  bir  şivəsi  olduğu 
qeyd edilir.  Bu fıkirlə razılaşmaq olmaz.

Lüğətin  əw əlində  Ağbaba  bölgəsinin  taxixi-coğrafiyası,  rus- 
türk müharibələrinin acı nəticələri, əhalinin etnik tərkibi, Erməxıistan- 
Türkiyə  sərhədi  çəkilərkən  qohumiuq  münasibətləri  sıx  olan 
kəndlərin  erməni  və  rus  işbirliyi  nəticəsində  bir-birindən  a y n  
düşməsi, 
deportasiya 
və 
s. 
hadisələr  verilmişdir. 
M araqlı 
məqamlardan biri Qars  vilayətinə  daxil  olan Ağbaba ərazisinin  tarixi 
inzibati-ərazi bölgüsü müasir dövrlə (1988) müqayisə edilir.  Ə halinin 
və  təsərrüfatın  sayı  göstərilir.  Bununla  belə,  1988-ci  ilədək  A ğbaba 
kəndlərində  yaşayan  tayfalar  və  onomastik  sisterndə  işlənən 
ləqəblərin də verihnəsi kitabın dəyərini artınr.
Qərbi  Azərbaycanda  bir  nəfər  də  olsun  Azərbaycan  türkünün 
yaşamadığmı,,Amasiya rayonu  kəndlərində  heç  bir  vaxt  dialektoloji 
ekspedisiyalänn  olmamasını  nəzərə  alsaq,  tərtib  edilən  sözlüyün  nə 
dərəcədə  faydalı  və  qiymətli  olması  göz  qabağmdadır.  Hər  bir  sözə 
aid  verilən  məlumat  söz  və  cümlə  formasında  izah  edilir.  Lüğətdə 
sözlərin  hansı  nitq  hissəsinə  aid  olması  da  mötərizədə  qeyd  olunur. 
Omonimlər müstəqil  sözlər  kim göstərilir.  Çoxmənalı  söziərin m əna 
çalarlan  da  konkret  cümlə  modelləri  ilə  şərh  olunur.  Bəzi  şivə 
sözlərinin,  informatorlann söylədiklərində olduğu kimi, bayatı,  atalax 
sözü  və 
yaxud  frazeologizm  daxilində  verilməsi  də 
şivə 
xüsusiyyətlərinin  qabanq nəzərə çarpmasma kömək edir.
Müəlliflər  çalışmışlar  ki,  yerli  dialekt  kaloritini  saxlasıniar. 
Məsələn:
Unnucaydı unumuz,
Yağlıcaydı yağımız.
Unnucuya qurt tüşüf,
Noolacax halımız?
Göründüyü  kimi,  folklorumuzdan  gətirılən  bu  öməkdə  xalqm 
çətin  durumu,  aclıq  illəri,  deportasiya,  qaçqmhq  və  s.  “unnuca  və 
yağlıca” fitonimləri ilə daha qabanq deyilmişdir.  Başqa bir holavarda 
isə “hörük”, “xarazan”,  “m əjgar’ dialektizmləri işlədilərək emosional 
məzmun yaradır:
Hörüx'  hörüyün başı,
Xarazan kərtix'  daşı,
Yeməx' g ə lif çıxmadı
Məjgala verim aşı.
Lüğətdə şivə  sözləri bəzən M.Kaşğarinin “Divan ’ı və  Kitabi- 
Dədə  Q orqud”  dastanmdakı  sözlərlə  müqayisə  edilir.  Bəzən  də 
Ağbaba  ilə  sərhəd  olan  Tiirkiyə  kəndiənndə  yaşayan  Azəri, 
tərəkəmə,  qarapapaq  ləhcəsində  işlənən  sözlərə  üz  tutulur.  Ona  görə 
ld  A ğbaba  kəndlərində  işlənən  sözlər  eyni  fonetik  formasma  və 
l e k s ı k - s e m a n t i k  
m ənalanna  görə  Qars  və  Çıldır bölgələrində  işlənən 
sözlərlə  üst-üstə  düşür.  Məsələn:  beçara  (  yazıq),  matara  (su  qabı), 
adılı  (  heç  vaxt),  nəncəri  (necə),  ayaq  (dəfə),  ann  (o  tərəfə),  anaxtar
(açar) və s.  Belə sözlər yüzlərlədir. 
. . .  

,
“A ğbaba  şivəsi  sözlüyü”ndə  verilən  söziənn  bır  qısmı  dıalekt 
və  şivələrimizdə  olan  sözlərlə  oxşarlıq  təşkil  etsə  də amma sözlükdə 
əsasən  Ağbaba  şivəsi  üçün  xarakterik  olan  sözlərə  daha  çox  dıqqət 
yetirilmişdir.  Məsələn:  avar  (evin  üstünə  döşənən  ot,  küləş),  mərtək 
(evin  üstünə  döşənən  yarma  ağac  parçalan),  gont  (dıvardan  əsas 
atmaya  uzadılan  ağac),  xıla  (tualet),  xingizdəmək  (döymək),  bulgur 
(bişmiş  buğda  yarması),  çəçil//çeçil  (kələf pendu-),  şırat  (uzsuz  sud) 
cılvıra (göylə  yarm a qanşığm dan hazırlanmış yemək),  dırgan  (yaba), 
dirgançı  (yabaçı),  çilə  (q8m-kəd3r),  bcdava  (havayı) 
çəmbər 
(yumru),  örtm ə  (eyvan),  somun  (qəiıbds  bışınlmış  çorək),  Imn
(çörəkbişirən soba) və s. 

,
Bununla  belə,  lüğətdə  bölgədə  daha  çox  ışlənən  obrazh  və
emosional  ifadələr,  frazeologizmlər  -   xalq  deyimləri  venlmışdır: 
Alımını  vernıək  (əvəzini  çıxmaq),  alığı  aşmaq  (ışı  tərs  duşmək), 
əldən ağıza qalm aq (möhtac oimaq),  toyuq əl-ayağı vermək (nadınc), 
pişik b İ ı  bəzəmək (böhtan uydurmaq)  və s.  bu kum deyımlər xalqrn 
məişətindən,  gün-güzəramndan doğan qəlibləşmış xfadələrdır. Bu soz 
və ifadələr  bizim milli-mənəvi dəyərlərimizdir
Ümumiyyətlə, 
“Ağbaba 
şivəsı 
sozluyu 
ımllx-mədən 
tariximizın  özünəməxsus  səciyyəsini  göstərən  maraqlı  tədqıqat 
ə^ridir.  Bu  sözlük  dərs  vəsaitx  kimi  faydalxdxr  Muəllxflərə  uğurlar
arzulayıram.
Professor  Czfər Cəfərov

AĞBABA  MAHALININ  TARİXİ  COĞRAFİYASI
Dəli  dağ,  Ağiağan,  Qaraarxac,  Qayqulu  yaylaqian  ilə  birlikdə 
sahəsi  2000  kvadrat  kilometrdən  çox  olan  Ağbaba  yaylası  dəniz 
səviyyəsindən  2100-2150  metr  hündürlükdədir.  Qərb  tərəfı  Türkiyə, 
Şimal  tərəfı  Gürcüstan,  Cənub  və  Şərq  tərəfi  Qərbi  Azərbaycanm 
Düzkənd  (1945  Axıryan)  rayonu  ilə  sərhəddir.  Ermənilərin  daimı 
terror  və  köçürmələri  nəticəsində  Ağbaba  mahalı  yaxıniığmda 
azərbaycanlılar  yaşayan  heç  bir  rayon  belə  qalmamışdır.  Ərazi,  yəni 
Ağbaba  1921-ci  ilin  Qars  müqaviləsinə  görə  Şura  hökuməti 
tərəfindən  icad  edilən  “Ermənistan:’a  qatılmışdır  (33.283).  Halbuki 
Ağbaba  həmişə  Qars  sancağı,  Qars  paşalığı,  Qars  bəylərbəyliyi  və 
Qars vilayətinin tərkibində mahal,  qəza və ya nahiyyə  inzibati vahidi 
kimi fəaliyyət göstərmişdir (15.66-70).
Məlumdur  ki,  1877-1878-ci  ii  rus-türk  müharibəsində  ruslar 
Qars  sancağı  və  ona  yaxm  olan  əraziləri  (4  qəza,  1  nahiyyə,  280 
kənd)  işğal  etdilər.  Bundan  sonra,  28  dekabr  1878-ci  ildə  Qafqaz 
hərbi dairəsinin baş  qərargahma tabe edilən Qars vilayəti  (4 dairə,  14 
sahə,  238  kənd  icması)  yaradıldı.  Mülki  və  hərbi  işlər  ordu 
komandanlığma  tabe  edildi.  1881,  1904,  1913-cü  illərdə  Qars 
vilayətinin  inzibati-ərazi  bölgüsündə  müəyyən  dəyişikliklər  apanlsa 
da,  Ağbaba  nahiyyə  və  ya  sahə  kimi  mövcud  olmıışdur  (13.63,  67). 
Yeni  inzibati-ərazi  bölgüsünə  görə  Ağbaba  süni  olaraq  iki  hissəyə 
bölüşdürüldü.  Belə  ki  sahəsi  23  kvadrat  kilometr  olan  Arpa  gölün 
ətrafında  və  mənbəyini  həmin  göldən  alan  Arpa  çaym  (220  km) 
yuxan  hövzəsində  yerləşən  Azərbaycan  türklərinin  yaşadıqlan 
kəndlər  Ağbaba  nahiyyəsinə,  çaym  soi  tərəfi  isə  (Qayı  Qulu  eli) 
Aleksandropol  (Gümrü)  qəzasma  daxil  oldu.  Beləliklə,  süni  oiaraq 
Ağbaba  iki  hissə  böltişdürüldü.  Sol  tərəfdə  olan  onlarla  kəndə 
(Qızıiqoç  və  Düzkənd  rayonu)  hələ  1857-ci  ildən  ruslar  İran  və 
Türkiyədən  gəlmə  ermənləri  yerləşdirmiş,  yerli  əhaiini-türkləri  isə 
müxtəlif  yerlərə  qaçqtn  salmışlar.  Bu  zorakılığm  izləri  müxtəlif 
mənbələrdə qalmaqdadır. Məsələn:  Hələ “Əkinçi” qəzeti  1875-ci ildə 
IX  nömrəsində  yazırdı  ki,  Şörəyel  adlanan  ərazidən  qarapapaqlan 
zorla İrana köçürüriər.
Belə 
faktlar 
istənilən 
qədərdir. 
Bütün 
bu 
hadisələr 
folkiorumuzda da  öz  əksıni  tapmışdır.  Göyçəli  Aşıq Alı  Türkmənçay 
müqaviləsinin  ağır  şərtlərini  ürək  yanğısı  ilə  qarşılamış,  bu  tarixi 
ədalətsiziiyə-müstəmləkə  siyasətinə  öz  münasibətini  bildirmiş,  hətta 
müstəmləkəçiləri,  eyni  xalqm  arasma  sərhəd  çəkənləri  “haramzada” 
adlandırmışdır:
Əzəl gündən ana dedim,
Gürümə də,  Araza da.
Cida düşdü elim eldən,
A ra kəsdi haramzada.
Yuxanda göstərilən  müharibələr zamam  rus  çarı  Araz və Arpa 
çayı  boyu  olan  cəbhələrə  Ter-Kukasov,  Melikov,  V.Behbutov, 
Nazarbekov  kimi  şovinist  erməni  hərbçilərini  göndərmiş,  onlar  da 
minlərlə  erməni  könüllüsünü  ətraflanna  toplayaraq  Azərbaycan 
kəndiərinə  divan  tutmuşlar.  1854-cü  iidəki  rus-türk  müharibəsi 
nəticəsində  minlərlə  azərbaycanlı  ailəsinin  Arpaçayı  keçərək. 
Türkiyənin  içərilərinə  doğru  köçüb  getmələrini  ürək  ağnsı  ilə 
Şörəyelin  Karxana  kəndində  yaşamış  ei  şairi  Əfkari  belə  təsvir 
etmişdir:
Arpaçaydan əsgər olan çəkildi,
Urus topu atdı, köylər söküldü.
Behbutov baxmadı çörəyə-duza,
Vay-şivən yetişdi gəlinə, qıza.
Erməni bir yandan, kazak bir yandan, 
Çayır-çəmənlərimiz doldu al qandan.
Əfkari deyər,  bu paşalar netdilər 
Neçə min xanalar köçüb getdilər.
Ağbabanm  Güllübulaq  kəndixıdə  yaşamış  Aşıq  Nəsib  də 
tarixən  Qarsa  bağlı  oian  ərazilərin  sovet  dövründə  “Ermənistan”a 
verilməsinə öz etirazmı belə bildirmişdir:
Daha yolum düşməz o gözəi  Qarsa, 
Xeyrimi-şərimi  qanıb ağlaram.
Əl-əldən üzüldü, kəsildi ara,
Quş kimi yollara qonub ağlaram.

1880-ci  ildə  “Kafkaz”  qəzeti  2-ci  saymda  türklərin  öz  tarix i 
yurdlanndan 
qovulmalannm 
səbəblarini 
müsəlm anlann 
köməksizliyində  və  ruslann  mövqeyindən  istıfadə  edən  gəlm ə 
ermənilərin azğmlığmda görürdü (15.123).
Birinci Dünya müharibəsi  illərində - Qars Milii  Şurasmm ü zvii 
Ağbabah  Hacı  Abbas  oğlu Məhəmmədin  700 nəfərlik  süvari  qoşunu 
Ağbaba  və  Çıldır  bölgələrini  ermənilərdən  müdafıə  etmişdir.  O nun 
sayəsində  Arpaçaym  sağ  və  sol  tərəfində  yerləşən  Azərbaycan 
kəndlərinə  erməni  quldurlan  girə  bilməmişlər.  Onun  700  nəfərük 
qoşunu  Gümrü müqaviləsindən  sonra Xalid bəyin komandan  olduğu 
9-cu  diviziyanm  15-ci  süvari  alayma  birləşdırilmiş  və  I  Dünya 
müharibəsinin sonunadək cəbhələrdə vuruşmuşdur.
Aşıq Nəsib  bu  hadisələri  “Vətən”  müxəmməsində  belə  nəzmə
çəkib.
Kalvayı Məhəmməd ağa 
Gördü düşüb dara Vətən;
Kömək yoxdu, arxa yoxdu 
Qahb baxtı qara Vətən.
Xəlil Paşam çağırdı 
Almasm bir yara Vətən.
Pul verdi o,  silah aldı 
Yurd olmasm sara Vətən.
1886-cı  ilin  siyahıya  alınmasına görə  Zaqafqaziya  ölkəsi  Qars 
vilayətinin  Ağbaba  nahiyyəsində  olan  kəndlər  dörd  icmada 
birləşdirilmişlər.  Ağbaba  nahiyyəsinin  mərkəzi  Böyük  Təpəköy 
kəndi olmuşdur.  Qarsa qədər olan məsafə isə  92 kilometr qeyd edilir. 
Pristav  və  nahiyyə  rəisi  (naçalnik)  Böyük  Təpəköy  kəndində 
oturarmış.  Statistik  hesabatı  əks  etdirən  bu  kitab  1893-cü  ildə 
Tiflisdə çap olunmuşdur (16.161).
Azərbaycan  türkləri  yaşayan  Ağbaba  nahiyyəsində  kəndlərin 
təsərrüfatlan  “tüstü”  (yəni  təsərrüfat)  termini  ilə  ifadə  ediİmiş  və 
əhalinin kənd icmalan üzrə statistik sayı belə olmuşdur:
1.  Düzkənd  kand  icmasu
K əndlərin 
Tüstii 
Əhali (nəfər)
adları
1.  Balıqiı 
33 
205
2.GÖİİÜ 
31 
204
3. 
D üzkənd 
50 
348
4.  İlanlı 
18 
137
5. Qara N am az 
37 
285
6.  Öksüz 
10 
62
7.  Sultanabad 
28 
‘ 171
8.  Təzəkənd 
17 
129
9. Böyük T əpəköy 
32 
199
10. Kiçik T əpəköy 
25 
164
11.Xançallx 
31 
178
12. 
Şiştəpə 
17 
132
Cami: 
322 
2214
2.  Qarabulaq  kənd  icması.
Tüstü 
Əhali
1.Baxçah 
21 
162
2. 
Bəzirgan 
31 
183
3. Güllücə 
26 
193
4  fbiş 
43 
288
5.  Qarabulaq 
26 
185
6.  QızılKıIsə 
30 
210
7. Mustuqlu 
24 
150
8. Ördəkli 
30 
253
9.  Söyüdlü 
11 
?3
10.  Seldağılan 
30 
231
11.Xozukənd 
30 
222
12. 
EllərO yuğu 
31 
232
Cəmi:__221__1_6_5_0__4._Qars__vilaydünin_Şörəyel__dairəsınə__daxil'>Cəmi:__302__2199__3._Mağaracıq_kənd_icması.'>Cəmi: 
302 
2199
3. Mağaracıq  kənd  icması.
Tüstü 
Əhali
1.Amasiya 
33 
274
2. 
Daşkörpü 
37 
246

3.  Qaraçanta
47
348
4.  Mağaracıq
40
309
5.  Mumuxan
16
127
6.  Sınıx
18
130
7.  Çaxmaq
30
222
8.  Bəzirgan
56
250
Cəmi:
221
1 6 5 0
4.  Qars 
vilaydünin  Şörəyel 
dairəsınə
daxil
izərbaycan türkləri yaşayan kəndlər.
Tüstü
Ə halı
1. M olla Musa
72
462
2. Bacıoğlu-
50
391
3. Ocaq Qulu
74
557
4. Qara Kilsə
64
410
5. Güllübulaq
84
673
6. Qızıldaş
47
194
7. Oxçuoğlu
60
420
8. Kınık
48
386
9. Böyük Qımılı
34
259
10. Kiçik Qrnııh
83
590
Cəmi:
616
4342
Ermənistanda  sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra  A ğ b ab a 
yenə  də  Qars  vilayətinin  tərkibində  qalırdı.  Amrna  G üm rü  
müqaviləsindən  sonra  tərəflər  Ağbaba  kəndlərinin  G üm rüyə  yaxm  
olduğunu,  əhalinin  ticarət  və  nəqliyyat  ehtiyaclarınm  guya  a s a n   həll 
olunacaqlanm  nəzərə  alaraq  Ağbaba  nahiyyəsinin  594,  75  k v ad rat- 
kilometr  olan  ərazisi  yeni  yaradılan  Erm ənistana-Aleksandrapol 
qəzasma qatıldı.
Ağbaba  nahiyyəsini  əhatə  edən  kəndlər  və  Şörəyel  d a irə sin ə  
daxil  olan  Oxçuoğlu,  Güllübulaq  kəndləri  1930-cu  ıidə  yeni 
yaradılan  Amasiya  rayonu  ərazisinə  daxil  edilmişdir.  Q ızıld aş, 
Bəzirgan,  Kınık,  Böyük  Qımılı,  Kiçik  Qımılı,  Qara  Kilsə,  Q ız ıld a ş 
kəndləri  sərhəd  çəkilərkən  Türkiyə  ərazisində  qalmışdır.  M o lla  
Musa,  Ocaq  Qulu,  Bacıoğlu  kəndlərinin  də  əhalisi  Türkiyəyə  köç
etm iş  həm ın  kəndlərə  gəlmə  erməniləri  yerləşdirərək  yeni  yaradılan 
Düzkənd  (1 935,  A xuryan) rayonuna daxil etmişlər.
Qars 
m üqaviləsi 
bağlanandan 
sonra 
yeni 
yaradjlan 
“ Erm ənistan'’ın  tərkibində  həm  də  ermənilərin  tabeliyində  qalmaq 
istəməyən  M um uxan,  Sınıq,  Tezbahar,  Aıpa,  Böyük  Şiştəpə,  Kiçik 
Şiştəpə,  Sultanabad,  Söyüdlü,  Mustuqlu,  Baxcəli,  Seldağılan,  Kiçik 
TəpəkÖy, Xancallı,  Bozqala,  Ördəkli, Qönçəli, Təzəköy  və s. Ağbaba 
kəndlərində  yaşayan  qarapapaqlar sərhədin çəkilməsinə etiraz edərək 
Türkiyəyə  üz  tutm uş,  bir  daha  geri  qayıtmamışlar.  tndi  Qars, 
ö rzu ru m ,  Cıldır,  Ərdahan,  Sanqamış,  İgdir  və  digər  yerlərdə 
m inlərlə  ağbabalı  yaşayır.  Hətta  keçmiş  kəndlərinin  adlannı  orada 
yaşatmaqdadırlar.  Sonralar  Qızılqoç  (1956,  Qukasyan,  1990-Aşosk) 
rayonuna daxil  edilən  Böyük  Şiştəpə,  (1946, Medr Sepasar) və Kiçik 
Şiştəpə  (1946,  Pokr  Sepasar)  və  Təzəköy  (1956,  Tazaqyuğ) 
kəndlərinə  İran  və  Türkiyədən  gəlmə  erməniləri  yerləşdirmişlər. 
Göstərilən  digər  kəndlər  isə  xaraba  qalmaqda  idi.  Daha  doğrusu, 
d ig ə r rayonlann erməni kəndlərinin yaylaq yerlərinə çevrilmişdir.
1948-ci  ildə  Sultanabad,  Daşkörpü,  Qızılkilsə  və  Qarabulaq 
lcəndlərinin  əhalisi  “köçürm ə”  adı  ilə  Göyçaym  Çərəkə  və  Alpout 
kəndlərmə köçürülmüşlər.  Lakin köçürülənlər isti iqlimə dözməyərək 
1950-1953-cü  illərdə  geri  qayıtmış  və  kəndlərini  yenidən  abad 
etmişlər.  Amma  çox  təəssüf ki,  yüzlərlə  insan  bu köçdən  qayıtmadı, 
dəyişik  iqlimin  qurbanı  oldular.  Lakin  çox  təəssüflər  olsun  bir  çox 
mənbələrdə  bu  köçürmələr  “könüllü  köçürmə”  kimi  qeyd  edilir.  Bu 
koçürmə  Qərbi  Azərbaycanda  azərbaycanlılann  sayını  azaltmaq
raəqsədi güdürdü.
1989-cu ilin yanvannadək Ağbabanm Xozu (1935, Quzukənd), 
İlanlı  (1935,  Çaybasar),  Düzkənd,  Qara  Namaz  (1935,  Yeni  yol), 
G5llü,  Təpəköy,  Sultanabad  (1935,  Şurabad),  Daşkörpü,  Amasiya, 
İbiş,  Qönçəli,  Çivinli,  Qarabulaq,  Ellərkənd,  Güllücə,  Bahxlı,  Ögsüz 
V
3
 o n a  söykək olan  Şörəyel vadisinin Güllübulaq,  Oxçoğlu,  Çaxmaq, 
Qaraçanta,  Mağarcıq  kəndlərində  22  min  Azərbaycan  türkü 
yaşamışdır  (4.238).  Bu  statistik  hesabat  1988-ci  ilin  1  yanvanndan 
sonra  hər  bir  sovetliyin  rəsmi  qeydiyyat  kitabmdan  götürülmüşdür. 
Azərbaycan  türkləri  yaşayan  Qarabulaq,  Quzukənd,  Güllücə,

Sultanabad,  Balıqlı,  Arpa  gölün  ətrafında,  Böyük  Təpəköy,  Kiçik 
Təpəköy,  İlanlı,  Düzkənd,  Göllü,  Qara  Namaz,  Daşkörpü,  Amasiya 
(qəsəbə),  Qaraçanta,  Mağaracıq,  Oxçuoğlu  və  Güllübulaq,  Arpa 
çayının  hövzəsində,  Çivinli,  İbiş  Qönçəli,  Ellərkənd  və  Oğsüz 
Ağbaba yaylasm ın yüksəkiiyində yerləşir.  Göstərilən kəndlər inzibati 
vahid kim i A m asiya rayonuna daxil idi.
1988-ci iləddk  Ağbaba  kstıdhrində  yaşamış  tayfaların 
adları, tasərrüfatın və əhalinin sayı
Yaşayış
tnəskəninin
adı
Ailə
Əhali
Tayfalar
1
2
3
4
Amasiya
sovetliyi
1.  Amasiya
400
1830
kosalar,  şabanlar,  qrellər,  arrnud- 
lular, musalar, şindalar.  sam ağam lar
2.Daşkörpü
125
680
anxlı, 
əşrəflər, 
məşədi 
zaloylar, 
samağamlar, muxtarlar, əmrahlar
Bahqlı 
sovetKyi 
1.  Balxqh
90
432
tapansaqqallı,  dəmirçilər,  zərgarlar, 
bozahlar,  hilloylar,  dəllər,  tənbəllər, 
vəluşağı,  naçaroğlular,  bababaöyü, 
eminalılar
2.  Ögsüz
42
220
lahışlar,qarafatmah,söyünlü,  pərim lər 
şiroylu,nalbəndlər,daşdəmirli, tath,
Qara  Namaz 
sovetliyi
l.QaraNamaz
180
880
söyünnü,  usuflu,  qrellər,  sağırlar, 
rzalar,  dəlləklər,  səfərlər,  dığırlı,  əb- 
düləzimli
l.Göllü
140
760
sayfılı,  təsdər,  dərzili,  tağılar,  ha- 
calıoğlu, dilbazlar, bozməmmədli, 
qazaxh, məmmədcanhlar, hümmətlər
Qaraçanta
sovetliyi
Qaraçanta
294
1600
nəsiflər,  kosalar,  seyidlər,  şavələtlər, 
süleymanh, 
isoylar, 
almənxmədli, 
bəhramlar 
j
1 

2
3
4



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə