Ta’limning shaxsga yo’naltirilgan texnologiyasi Reja



Yüklə 72,5 Kb.
səhifə1/3
tarix28.09.2023
ölçüsü72,5 Kb.
#150107
  1   2   3
1404014916 49874


Ta’limning shaxsga yo’naltirilgan texnologiyasi
Reja:

1. O‘quv faoliyati.


2. Motivatsion bosqich.
3. O‘quv faoliyati va uni bosqarish.
4. Taskiliy sakllar.
I. Erkin saxsni sakllantiris muammosi ta‘lim muassasalarida o‘quv-tarbiyaviy ishlarini pedagogik texnologiya “rels”iga o‘tkazisni taqozo etadi. Albatta, bu jarayon oson kechmaydi: bugun ixtiyoriy qurilayotgan va joriy etilayotgan o‘qitis tizimini qat‘iyan ilmiy asoslangan pedgogik tizimga aylantiris kerak. Aslida ham ijtimoiy tajriba elementlari – bilim, ko‘nikma, ijodiy faoliyat, ob‘ektiv borliqqa munosabatlar – pedagogik jarayon mahsulidir va ma‘lum pedagogik tizim doirasida sakllantiriladi. Pedagogik texnologiya esa amaliyotga joriy etilayotgan pedagogik tizim loyihasidir. Unda pedagogik tizim nima? Uning tarkibi qanday? Bu savollarga javobni mavjud pedagogik nasrlardan topis mumkin.
N. V. Kuzmina pedagogik tizim o‘zida ta‘lim va tarbiya maqsadiga bo‘ysundirilgan o‘zfaro bog‘liq tarkibli elementlardan taskil topisini uqtiradi, ular: pedagogik maqsad; o‘quv va ilmiy axborot; pedagogik aloqa vositalari; o‘quvcilar va pedagog. V.P.Bespalkoning ta‘rifiga ko‘ra “Pedagogik tizim ma‘lum saxs sifatlarini sakllantirisga tartibli, aniq maqsadni ko‘zlab va oldindan o‘ylab pedagogik ta‘sir etisni vujudga keltiris ucun zarur bo‘lgan o‘zaro bog‘liq vositalar va jarayonlar yig‘indisidir”.
Binobarin, har bir jamiyatda saxsni sakllantirish maqsadi belgilab olinadi va unga mos ravisda pedagogik tizim mavjud bo‘lisi kerak. Agar maqsad o‘zgarsa mavjud tizim ham o‘zgarisi muqarrardir. Kadrlar tayyorlas milliy dasturi jamiyat, davlat va oila oldida o‘z javobgarligini his etadigan fuqarolarni tarbiyalasda bos maqsad qilib qo‘ydi. Demak, Milliy dastur ta‘lim va tarbiya sohasidagi davlat buyurtmasi hisoblanib, milliy istiqlol mafkurasining mohiyat-mazmuniga to‘liq mos keladi. Faqat ijtimoiy (davlat) buyurtmasigina ta‘lim-tarbiyaning umumiy maqsad va vazifalarini aniq belgilab beradi yoki oliy (o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-hunar) ta‘lim ucun pedagogik tizimning mavjudlik sartlarini kafolatlaydi.
Har qanday pedagogik tizim o‘zaro bog‘liq bo‘lgan quyidagi invariantiv elementlardan taskil topadi: 1 – o‘quvcilar (talabalar); 2 – ta‘lim (tarbiya) maqsadlari; 3 – ta‘lim (tarbiya) mazmuni; 4 – didaktik jarayonlar; 5 – taskiliy sakllar; 6 – pedagog yoki o‘qitisning texnik vositalari (O‘TV).
Pedagogik tizim har qanday ilmiy nazariyaga xos yuo‘lgani kabi quyidagi ikki tusuncani qamrab oladi: didaktik masalalar va ularni amalga osirisning pedagogik texnologiyalari (PT). Didaktik masalalar pedagogik tizim doirasida inson faoliyatining muhim sohasi sifatida aniq maqsad va unga erisis ucun sart-saroitlar hamda bu faoliyat ucun axborotlar(mazmun)dan iborat bo‘lisi kerak.
Didaktik masalalarni hal etis maqsadi shaxsning ma‘lum sifatlarini sakllantiris zarurati bo‘lsa, sart-saroitlar – o‘quvci(talaba)larning boslang‘ic sifat ko‘rsatkiclari, axborot esa o‘quv predmetining mazmuni yoki tarbiyaviy ta‘siridir.
Har bir didaktik masala pedagogik tizimda o‘ziga mos keladigan PT elementlari bilan hal qilinadi, ular: didaktik jarayon, o‘qitisning taskiliy sakllari hamda pedagog yoki o‘qitisning texnik vositalari (O‘TV). Ta‘lim har doim jamiyat talablarini qondirisga xizmat qiladi va u ongli ravisda yoki intuitiv tarzda tez, balki sekinlik bilan bu talablarga mos holda tuzatila boriladi.
Darhaqiqat, XXI asr bo‘sag‘asida ta‘lim taraqqiyotining harakatlantiruvci kuci, haqqoniy dvigateli – bu o‘zida didaktik masalalar va PTning mujassamlastirgan pedagogik tizim hisoblanadi. PTning muvaffaqiyatli loyihalanisi va yakuniy natijaning kafolatlanisi o‘qituvcining didaktik masalalar mohiyatinianglab yetis darajasiga va darsda ularni to‘g‘ri belgilab olisiga bog‘liqdir. Bu vazifa hozirga qadar o‘qituvcilar tomonidan anglasilmay kelinyapti, qator hollarda esa ular metodikani texnologiyadan farqlay olmayaptilar.
Shu boisdan quyida PTning loyihalanisi ucun zaruriy sartlardan biri – didaktik masalalar to‘g‘risida fikr yuritiladi. Cunki har bir o‘qituvchi pedagogik faoliyatga kirisisdan oldin hal etilisi lozim bo‘lgan pedagogik masalalarni yetarlicha aniq tasavvur etisi va ifodalasi, ayni paytda o‘z o‘quvcilariga ham tusntira olisi kerak.
Bugun har qadamda va har qanday ta‘lim muassasasining o‘qituvcisi faoliyatida tasodifiy o‘quvci(talaba)lar guruhining aniq o‘rnatilmagan maqsadga erisis ucun ixtiyoriy tanlangan ta‘lim mazmunini o‘zlastirisga oid harakatlarni bosqarayotganligini kuzatis mumkin.
O‘qituvci faoliyatining muhim bosqichi – bu didaktik jarayon (yoki o‘quv-bilis tuzilmasi) ni loyihalas hisoblanadi. Aynan shu didaktik jarayon pedagogik texnologiyaning asosini taskil qiladi yohud u belgilangan vaqt ichida ta‘lim (tarbiya) maqsadiga erishish ucun O‘E mazmunini o‘quvci (talaba)larga uzatish yo‘llarini aniqlab beradi. Su bilan birgalikda didaktik jarayonning nazariy asoslarini yaxsi bilmasdan turib samarali pedagogik texnologiyani yaratish mumkin emas.
Xo‘sh, didaktik jarayon mohiyati nimadan iborat? Ularni loyihalashga qanday pedagogik talablar qo‘yiladi? Psixologiya va pedagogika fanida didaktik jarayon mutaxassis shaxsini shakllantiris jarayoni sifatida talqin etiladi.
Dastlab o‘qitish jarayoni tuzilmasi bilan tanishaylik.
Bu jarayonni razmiy tarzda quyidagi sartli formula bilan ifodalash mumkin.
O‘J = O‘F + O‘q F,
qaerda: O‘F – o‘quvchi(talaba) bajaradigan o‘quv faoliyati; O‘qF – o‘qituvchi bajaradigan o‘rgatuvchilik faoliyati. Bu formula asosida juda muhim sanalgan №1 pedagogik qonun qayd etilyapti: o‘quvchi(talaba)ning xususiy o‘quv faoliyati va unga hamohang bo‘lgan o‘qituvchining o‘qituvchilik faoliyatidan tasqari hech qanday o‘qitis jarayoni mavjud bo‘lmaydi.
Ko‘plab psixologik-pedagogik adabiyotlarni va tadqiqotlarni o‘rganis natijasida didaktik jarayon o‘zaro bog‘liq bo‘lgan quyidagi komponentlardan iborat ekanligi ma‘lum bo‘ldi: motivatsiya (M), o‘quvci(talaba)ning o‘quv-bilis faoliyati (O‘F) va uni pedagog tomonidan bosqaris (B). Uning sartli formulasi:
Dj = M + O‘f + B
Bu jarayon bosqiclarini o‘rganisdan oldin yuqorida keltirilgan ikki formulani o‘zaro taqqoslash zarur bo‘ladi. E‘tibor bersangiz, o‘qitis jarayoni ikki faoliyat turidan – o‘qituvcining o‘rgatuvchilik va o‘quvci(talaba)ning o‘quv faoliyatidan iborat. O‘qitis jarayonining ana su komponentlari didaktik jarayonning keyingi ikki bosqichi bilan bir xil ma‘no kasb etayapti yoki bir xil faoliyatni ifodalaydi. Bir-biridan farqi – didaktik jarayondagi dastlabki element – bu motivatsiya bosqichining mavjudligidir. O‘quv-bilis faoliyatining motivatsiyasi o‘qituvchi mahoratiga tegishli tusunchadir.
Didaktik jarayon tuzilmasini batavsil tahlil qilisga kirisaylik.
II. Motivatsiya – bu shaxs hatti-harakatini yuzaga keltiriuvchi ichki harakatlantiruvchi kuch, hissiyot bo‘lib, pedagog uni bosqarisga harakat qiladi va o‘quv jarayonini taskil etis ucun hisobga oladi. Uni amalda vujudga keltiris uchun o‘qituvci o‘rganilayotgan faoliyat tajribalaridan taassurotli dalillarni maxsus yig‘isi va o‘quvchi(talaba)larga o‘qitilayotgan predmetning asosiy holatlari bo‘yicha bilimlar asosida noqulay vaziyatlardan chiqib ketish yo‘llarini namoyish qilish kerak. O‘qituvchining pedagogik mahoratiga bog‘liq holda o‘quvchilarda hosil bo‘ladigan motivlar kuchli yoki kuchsiz bo‘ladi. Demak, o‘qituvchi har bir dars maqsadi va mazmuniga mos keladigan motivatsiya me‘yorini aniqlasi lozim bo‘ladi. Pedagogikada o‘quvchilarni darsga qiziqtiris yo‘llari xilma-xildir. Birmuncha samarali bo‘lgan metodika – bu muammoli vaziyatlarni masg‘ulot boslanisida o‘quvcilarga taklif etis yoki predmet mavzusini ifoda eta oladigan maxsus muammoli topshiriqlar berilishi kerak.
Muammoli vaziyatlar o‘zida o‘quvchining qiyinchilikni (muammoni) aniq yoki xira anglasini ifodalaydi va uni zabt etis yangi bilimlarni, yangi usul va harakatlarni izlab topisni talab etadi. Agar o‘quvchida qiynalislarni bartaraf etish yo‘llarini qidiris ucun boslang‘ich bilimlar yetismasa, u muammoli vaziyatlarni qabul qila olmaydi va tabiiyki, tafakkurida kuras va qarama-qarshilik jarayoni kechmaydi.
Mavjud vaziyatlarning uc ko‘rinisini keltiris mumkin:
1. Vaziyat ma‘lum. Uni hal etis uchun shunga o‘xshash aniq namunalar mavjud bo‘ladi. Bunday holatda variantni yechis metodi standartli bo‘lisi mumkin.
2. Vaziyat o‘xsas. Bunday holatda uni sunga o‘xshash boshqa vaziyatlar bilan taqqoslash zarur. Ular bir-biriga aynan o‘xsas bo‘lmasligi mumkin, biroq yaxlit asosga ega bo‘lganligi ucun uning ko‘rinisini o‘zgartirib qaralayotgan vaziyatga yaqinlashtirib maqbullastiriladi va oqilona yechish yo‘li topiladi.
3. Noma‘lum vaziyat. Bunday vaziyat amaliy faoliyatda uchramaydi, uni bosqa qandaydir namuna bilan solishtirish imkoni yo‘q. Su boisdan yechimning yangi metodini izlab topish zarur bo‘ladi.
Muammoli vaziyatlar ta‘lim maqsadini ko‘zlab oldindan konstruktsiyalanadi va o‘qitish jarayonining ma‘lum qismiga kiritiladi. Didaktik jarayonning motivatsiya bosqichi esa muammoli topshiriqlarni ko‘proq darsning boslang‘ich qismiga kiritishni va o‘quvchilar diqqatini dars mavzusiga to‘liq jalb etisni taqozo qiladi. O‘quvchi ham o‘z navbatida tanish vaziyatlardan yangi muammolarni ko‘ra olisi, ob‘ektning yangi vazifalarini, ob‘ekt tuzilisini aniqlab olishi, muqobil yechimlarni topa bilishi kabi ijodiy faoliyatni namoyish qilishi kerak.
Didaktik jarayonning motivatsion bosqichi o‘quvci(talaba)larning bilish faoliyatiga kirib ketisini tezlastirisga imkon beradi. Bu faoliyatni kerakli faollik darajasida ushlab turish uchun uni tashkil etish metodlari va usullarini o‘qituvchi o‘quvchi(talaba)larning o‘zlastirish sifatiga bog‘liq holda tanlay olishi kerak.
Misol uchun, kuchlanis, tok kuci, sig‘im kabi fizik kattaliklarning o‘zaro bog‘liqligini tusuntiris maqsadida o‘qituvci quyidagi muammoli vaziyatni qo‘llasi mumkin: “Ural” kolyaskali mototsiklda ham, traktor (avtomobil)da ham bir xil kuclanisli (12V) akkumulyator islatiladi. Biroq mototsikl akkumulyatori traktorga o‘rnatilsa dvigatelni o‘t oldira olmaydi. Nima ucun? Agar o‘quvci tok kuci, sig‘im kabi tusuncalarni yaxsi o‘zlastirgan bo‘lsa muammoning yecimini tezda topadi va to‘g‘ri xulosaga keladi: akkumulyator quvvati kuclanisga emas, balki tok kuciga va sig‘im kattaligiga bog‘liq bo‘ladi.
Dars mavzusini tusuntirisda tarixiy materiallardan foydalanis ham o‘quvcilarda kucli motivlarning vujudga kelisiga, bilisga qiziqisini kucaytirisga sabab bo‘ladi. Biroq o‘quv materialini bayon qilisga tarixiy yondasis qo‘simca xarakterga ega bo‘lisi, mavzu bo‘yica egallanayotgan bilimlar tizimi icida mantiqiylik saqlanisi kerak.
U yoki bu mavzuga oid qisqa metrajli kinokadr ham kucli motivatsion omil hisoblanadi. Biroq kinodars o‘qituvci va o‘quvcilar o‘rtasida bo‘ladigan evristik suhbat mazmuniga zamin yaratisi kerak, sundagina o‘quvcilarda mavzuni o‘rganisga ehtiyoj tug‘iladi va ko‘zlagan maqsadga erisiladi. O‘qituvci anglab yetisi kerak bo‘lgan holat sundan iboratki, darsda motivlarni o‘quvcilarda rivojlantiris asosiy maqsad emas, balki o‘quvcining bilis faoliyatini tezlastiris vositalaridan biri sanaladi.
III. O‘quvci(talaba)lardagi motivatsiya xarakteri ko‘p jihatdan ularning o‘quv faoliyatiga bog‘liq. O‘rganis bu keng ma‘noda – o‘quvcilarning yangi bilimlarni o‘zlastiris jarayonidir. Lekin har qanday o‘rganis ham o‘quv faoliyati bo‘la olmaydi. O‘rganis o‘quv faoliyati darajasiga ko‘tarilis ucun o‘quvcilar bilimlarni egallas davomida ularni boyitadigan o‘quv harakatlarining yangi usullarini o‘zlastirisi, mustaqil ravisda o‘quv topsiriqlarini belgilasi, o‘z-o‘zini nazorat qilis va o‘z xususiy o‘quv faoliyatini baholas mezonlarini bilislari kerak.
Pedagogik jarayon bilan sug‘ullanuvci har bir kisiga ma‘lumki, bilimlarni o‘quvci(talaba)lar tomonidan egallanisi ularning xususiy o‘quv faoliyati (psixologlar tilida – bilis faoliyati) natijasi tufayli ro‘y beradi. Psixologlar bu faoliyat turini keng qamrovda o‘rganib ciqqanlar va uning bilim, harakatlarni egallasga olib keladigan turli ko‘rinisdagi tuzilmasini aniqladilar. (Galperin P.Ya., Talizina N.F., Cebaseva V.V.). Biroq psixologiya fani hanuzgaca o‘qitisda o‘quvcilarning ketma-ket bilis harakatlarining eng yaxsi tarkibi to‘g‘risida yakdil fikrga kelganlarica yo‘q. Bu tarkib va o‘quvcilarning bilisga oid harakatlarining ketma-ketligi mavjudlik algoritm (MA) deb nomlanadi. MA, birincidan, bu harakatlarning qat‘iyan ketma-ketligini, ikkincidan, ularning natijalari ham qat‘iyan oldindan aniqlanganligini ta‘kidlaydi. Su boisdan MA mohiyat jihatdan o‘quv-bilis nazariyalarining turiga (elementar muloqot, assotsiativ, bixeviorizm, gestalt, aqliy harakatlarni bosqicli sakllantiris) mos holda turli ko‘rinisga va mazmunga ega bo‘ladi. Har qanday MAning invariativ elementi – bu o‘quv jarayonida o‘zlastiris darajasi bo‘yica ketma-ket harakatlanisdir. Harakat “qadam”ning o‘zi va hr bir “qadam” mazmuni tanlangan o‘zlastiris nazriyasiga bog‘liq bo‘ladi. Tanlas usuli va tanlanis o‘zlastiris nazariyasining sifat mezonlari – o‘qituvcining pedagogik faoliyatidagi muhim mo‘ljal va uning pedagogik texnologiyasi tavsifnomasi hisoblanadi.
Tadqiqotlar tahlili suni ko‘rsatadiki, har qanday o‘quv faoliyati faoliyatning umumiy loyihasi bo‘yica quriladi va o‘zida mo‘ljalli (yo‘naltiruvci), bajaruvci, nazorat qiluvci va tuzatuvci harakatlarni
mujassamlastiradi. Uning sartli fomulasi:
O‘f = Mh + Bh + Nh + Tuz
Bu harakatlarni o‘quvci(talaba)lar bevosita o‘qituvci yoki darslik yordamida turlica to‘liqlikda va turlica ta‘lim nazariyasiga tayangan holda bajarislari mumkin. O‘qituvci dastlab o‘quvcidagi mavjud harakat turlarini kuzatisi kerak. O‘quv harakatlarining alohida har biri O‘Eni o‘zlastirisning ma‘lum bosqicida namoyon bo‘ladi. Misol ucun, Mh ning bajarilisi va o‘quv topsiriqlarini o‘zlastiris quyidagica amalga osiriladi : a) o‘qituvci belgilagan tayyor topsiriqlarni tusunib yetisi; b) o‘zi ucun bu topsiriqlarni faol qabul qilisi; v) mustaqil ravisda o‘quvcilarning o‘quv topsiriqlarini o‘rnatisi; g) bir qanca o‘quv topsiriqlarini mutaqil o‘rnatisi.
O‘quvcining mo‘ljalli harakatlari (Mh) o‘zlastiris davomida sunday axborotlar bilan ta‘minlanadiki, ular o‘quvci egallaydigan harakat qonunlari va usullarini umumiy ko‘rinisda ifodalay oladi. Odatda Mh har bir o‘quv topsirig‘ini bajarishda ma‘lum ketma-ketlikka rioya qilisni taqozo etadi va bu harakatlar tizimi ko‘pincha yo‘riqli xaritada o‘z aksini topadi. Bu xaritalar yordamida o‘quv materiallarini o‘zlastiris davom etadi, biroq endi bu jarayon bilis faoliyatining keyingi bajaruvcilik bosqicida ro‘y beradi.

Yüklə 72,5 Kb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin