Termiz davlat universiteti geografiya kafedrasi markaziy osiyo davlatlari



Yüklə 0,54 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/8
tarix17.12.2019
ölçüsü0,54 Mb.
#29951
1   2   3   4   5   6   7   8
markaziy osiyo davlatlari geografiyasi


 

Tayanch so’zlar. 

Geologik  eralar.  Tog`  jinslarining  yoshi.  Arxey,  Proterozoy,  Paleozoy, 

Mezozoy,  Kaynazoy.  Tetis  dengizi.  Plita.  Geosinklinal.  Gertsen  burmalanishi. 

Kimmeriy  burmalanishi.  Alp  burmalanishi.  Kuchli  zilzilalar.  Tekislik  va 

pasttekisliklar.Qirlar va platilar. Adirlar va baland Tog`lar. Tyan-Shan. Oloy. Pomir. 

Tyan-Shandagi sirtlar. Eng baland cho’qqilar va eng past botiqlar. Turkman-Xuroson 

Tog`  tizimi.  Magmatik,  metamorfik  va  cho’kindi  Tog`  jinslari.  Neft  va  tabiiy  gaz. 

Ko’mir.  Temir  ruda  konlari.  Rangli  va  nodir  metallar.  Mineral  tuzlar.  Shifobaxsh 

minarel suvlar.Qurilish materiallari. 

 

 



3-MAVZU. MARKAZIY OSIYO HUDUDINING IQLIMI VA ICHKI 

SUVLARI 

REJA: 

1. Markaziy Osiyo hududining iqlimi. 

2. Markaziy Osiyo hududining ichki suvlari. 

1. Markaziy Osiyo hududining iqlimi. 

Markaziy  Osiyo  Yevroosiyo  materigining  markazida,  okeanlardan  ancha 

uzoqda  joylashgan  o’lka.  Markaziy  Osiyo  hududi  to’liq  mo’'tadil  va  subtropik 

mintaqalarga  to’Іri  keladi.  Uning  geografik  o’rni  o’ziga  xos  iqlimning  vujudga 

kelishiga  sabab  bo’lgan.Quyidagilar  Turkiston  iqlimini  hosil  qiluvchi  omillar 

hisoblanadi:  geografik  o’rni,  atmosfera  tsirkulyasiyasi,  rel`yefida  tekislik  va  Tog`li 

o’lkalarniia mavjudligi.   


 

10 


Markaziy Osiyo iqlimga Arktika havo massalari va tropik havo massalari tasir 

etadi. 


Yuqoridagi  omillar  ta'sirida  Turkiston  o’lkasida  kontinental  va  quruq  iqlim 

vujudga  kelgan.  Bu  iqlimga  quyosh  nurlarining  ko’pligi,  havoning  quruqligi  xos. 

Iqlimning  kontinentalligi  sutkalik  va  yillik  haroratlar  o’rtasida  katta  farq  bo’lishiga 

sabab bo’ladi. 

Markaziy  Osiyoning  shimoli  va  g`arbida  tabiiy  to’siqlarning  yo’qligi 

shimoldan,  shimoli-Іarbdan  vag`arbdan  keladigan  havo  massalarining  bemalol  kirib 

kelishiga  imkon  yaratadi.  Markaziy  Osiyoga  qish  faslida  shimoli-sharqdan  Sibir 

(Osiyo)  antisikloni  bilan  sovuq  havo  va  Shimoliy  muz  okeanidan  Arktika  havo 

massalari kirib keladi. Bu havo massalari Markaziy Osiyoning janubiy qismlarigacha 

yetib boradi va u yerlarda qattiq sovuqlarning bo’lishiga sabab bo’ladi. 

Yozda cho’llarda havo nihoyatda qizib, past bosim vujudga keladi. Markaziy 

Osiyoga qo’shni bo’lgan Eron va Afg`oniston cho’llarida ham xuddi shunday ahvol 

ro’y  beradi.  Bu  Markaziy  Osiyo  tekisliklarida issiq va  quruq tropik  havoning,  ya'ni 

termik depressiyaning hosil bo’lishiga olib keladi. Tropik havo quruq, chang-to’zonli 

va harorati yuqori bo’lishi bilan ajralib turadi. 

Markaziy  Osiyo  tekisliklari  iqlimi  o’z  xususiyatlariga  ko’ra  bir-biridan 

birmuncha  farq  qiladi.  Shimoliy  qismlarida  chalacho’l  iqlimi  ustun  bo’lsa,  qolgan 

qismlarida esa cho’l iqlimi ustundir. 

Markaziy Osiyo cho’llari materik ichidagi berk o’lka bo’lganligi sababli keskin 

kontinental  iqlimga  ega.  Bu  iqlimga  ham  yozning  juda  issiq,  qishningg`oyatda 

sovuqligi, haroratning sutkalik, yillik amplitudalari farqi juda yuqori, fasllar bo’yicha 

yoІinlarning  notekis  taqsimllanishi,  havoning  quruq  va  ochiq  bo’lishi  xosdir. 

Markaziy Osiyo cho’llari iqlimini Yer sharidagi eng issiq joylar - Shimoliy Afrika va 

Mesopotamiya shimoliga qiyoslash mumkin. 

Qizilqum  va  Qoraqumda  qishda  eng  past  harorat  –  25C  dan  33C  gacha 

boradi.Qishda  Amudaryo  va  Sirdaryoning  quyi  qismi  muzlaydi.  Janubda  esa  qish 

birmuncha iliq keladi. 

Markaziy  Osiyoning  Tog`li  o’lkalarida  iqlim  tekisliklaridagidan  birmuncha 

farq  qiladi,  bulutli  kunlarning  ko’pligi,  qorning  uzoq  yotishi,  yoІinlarning  ko’pligi, 

haroratning past bo’lishidir. 1500-2000 metrdan baland Tog`lar Atlantika okeani va 

O’rta  Yer  dengizidan  keladigan  nam  shamollarni  to’sib,  yoІinlar  yoІishiga  sabab 

bo’ladi. 

Tyan-Shan  Tog`larida  dengiz  sathidan  3500-4000  metr  balandlikda  yanvar 

oyida  o’rtacha  harorat  170-180,  eng  past  harorat  esa  -480  gacha  boradi. 

Pomirda,Qorako’l sohilida eng past harorat -500 gacha boradi. 

Markaziy  Osiyoda  “fyon”  (Tog`larda),  tekislik  va  ayrim  Tog`  yonbaІirlarida 

“garmsel”  shamollari  ko’p  bo’ladi.  Shuningdek,  Tog`larda  “Tog`  vodiy  shamollari” 

ham mavjuddir. Bulardan tashqari mahalliy shamollar ham mavjud. Masalan, “afІon” 

shamoli, “Bekobod” shamoli, “Qo’qon” shamoli va boshqalar. 

2. Ichki suvlari. 

Markaziy  Osiyo  daryo  va  ko’llarini  suv  bilan  ta'minlab  turuvchi  manba 

Tog`lardagi muzliklar, yer osti, yomІir va qor suvlaridir. 

Markaziy  Osiyo  Tog`larida  4000  ga  yaqin  muzlik  bor.  Ularning  maydoni 

17573  kv.km.  muzliklar  bitmas-tuganmas  suv  manbaidir.  Markaziy  Osiyoda  12 


 

11 


mingdan  ortiq  daryo  va  1000  dan  ziyod  ko’l  bor.  Ular  o’lka  hududida  notekis 

taqsimlangan.  Shu  narsa  diqqatga  sazovorki,  Markaziy  Osiyo  hududining  70  foizini 

tashkil qilgan chalacho’l va cho’llarda hamda dashtda ko’llar juda oz. 30 foiz Tog`li 

qismlarida 10 mingdan ortiq daryo mavjud. Tog`lar Markaziy Osiyo hududining suv 

resurslarini  to’playdigan  asosiy  manbai  bo’lsa,  tekisliklar  uni  sarflaydigan  asosiy 

qismidir.  Bu  Markaziy  Osiyo  uchun  xos  bo’lgan  eng  muhim  xususiyat.  Markaziy 

Osiyoning  barcha  daryolari  (Irtish  va  uning  irmoqlaridan  tashqari)  berk  havzaga 

mansubdir.  Markaziy  Osiyo  daryolari  turli  manbalardan  suv  oladi.  V.L.Shuls  ularni 

to’yinishiga ko’ra quyidagi 4 guruhga bo’ladi: 

1. Muzlik-qor suvidan to’yinadigan daryolar. 

2.Qor-muzlik suvidan to’yinadigan daryolar. 

3.Qor suvidan to’yinadigan daryolar. 

4.Qor-yomgir suvidan to’yinadigan daryolar. 

Birinchi  guruhdagi  daryolarga:  Amudaryo,  Zarafshon,  Isfayramsoy,  So’x, 

Isfara, Iee, Lepsa va boshqalar, bularning suvi yozda ko’payadi. 

Ikkinchi 

guruhga: 

Norin, 


Chu, 

Sirdaryo 

va 

uning 


irmoqlari, 

Chirchiq,Qoradaryo, Talas, Surxondaryo va boshqalar, bularning suvi iyun va iyulda 

toshadi, dekabr va fevral oylarida suvi juda kamayadi. 

Uchinchi va to’rtinchi guruh daryolariga Murg`ob, Tajan, Atrek,Qashqadaryo, 

ўuzordaryo, Sheroboddaryo, Ohangaron, Sarisuv, To’rІay va boshqalar kiradi. 

Tog`lardagi  daryolar  oqimi  tezligi  uchun  ham  muzlamaydi.  Tekisliklardagi 

quyi qismi esa 1-2 oy muzlaydi. 

Markaziy  Osiyo  daryolari  juda  katta  gidroenergiyaga  ham  ega.  Daryolarga 

yirik suv omborlari ham qurilgan. 

Ko’llari.  Markaziy  Osiyoda  1000  dan  ortiq  ko’l  bor.  Ular  ichida  eng  yirigi 

Orol  ko’lidir.  Ko’lning  maydoni  qurimasdan  oldin  65458  kv.km.edi.Hozir  38  ming 

kv.km.  Ko’l  egallagan  botiq  tektonik  yo’l  bilan  hosil  bo’lgan,  ammo  Orolning  o’zi 

qoldiq ko’ldir. Ko’l sathiga 100 mm. yoІin tushsa, bo’Іlanish esa 1000 mm.ga teng. 

Amudaryo va Sirdaryo suvining deyarli hammasining suІorishiga sarflanishi, hamma 

suvdan  tejab-tergab  foydalanmaslik,  ko’plab  suv  omborlarining  va  kanallarning  

qurilishi  oxir-oqibatda uning qurib  borishiga sabab bo’lmoqda.  

Balxash  ko’li    dengiz  sathidan    340    metr  balandda  joylashgan.    Maydoni  

17760  kv.  km.    Ko’lning    oa??ee  іenie  esa  tor,    chuqur    va    suvi  sho’r.  Ko’lning  

o’rtacha chuqurligi 6 metr Balxashga; Ili,Qoratol, Oqsuv, Lepsa, Ayaguz va boshqa 

kichik daryolar  o’z suvini  quyadi,  lekin bironta  ham daryo  oqib chiqmaydi.   

Issiqko’l    dengiz    sathidan  1609    metr  balandda  joylashgan    tektonik    ko’l,  

maydoni  6200 kv. km,  eng chuqur joyi 702  metr.  Ko’l atrofini  Kungay,  Terskay  

Olatovlari o’rab turadi. 

Issiqko’lga 80 dan   ortiq  daryo va soylar  quyiladi, lekin  bironta ham daryo 

oqib  chiqmaydi.  Issiqo’l suvi  sho’r  bo’lib  ichishga  yaramaydi.  Baliqchilik  mahalliy 

ahamiyatga ega. 

Sarez ko’li 1911 yid fevralda Pomirning Usoy degan joyida Murg`ob daryosi 

vodiysiga  Tog`ning  qulashi  natijasida  vujudga  kelgan.Hozir  uning  uzunligi  100 

km.ga  yaqin,  eni  55  km.,  chuqurligi  500-600  m.  Ko’l  dengiz  sathidan  3200  metr 

balandda joylashgan.  


 

12 


Hisor  Tog`  tizmalarining  shimoliy  yonbagrida  morena  to’sishdan  hosil 

bo’lgan, go’zal tabiatli Iskandarko’l mavjud. Uning maydoni 4 kv.km., chuqurligi 76 

metr. 

Markaziy Tyan-Shan  g`arbida Sonko’l joylashgan, maydoni 250 kv.km. 



Markaziy Osiyo Tog`lari va hududning shimoliy qismlarida ko’llar nihoyatda 

ko’pdir. 



Suv omborlari. O’simliklarni issiq, namga eng chanqoq davrdarida suv bilan 

muntazam  ta'minlash  maqsadida  Markaziy  Osiyoning  bir  qancha  daryolarida  sun'iy 

ko’llar  -  suv  omborlari  bunyod  etilgan.  Bu  asosiy  suv  omborlari  quyidagilar:  Ili 

daryosida  -QopchiІay,  Norin  daryosida  -  To’otaaul,  Chirchiq  daryosida  -  Chorvoq, 

Ohangaron 

daryosida 

Toshkent,Qi?adaryoda 



Andijon, 

Sirdaryoda 

-

Qayroqqum,Chordara, 



Zarafshon 

daryosida 

Kattaqo’rІon 



vaQo’yimozor,Qashqadaryoda  -  Chimqo’rІon,Qarshi  kanalida  -  Talimarjon, 

Surxondaryoda  -  Janubiy  Surxin,  To’polang  daryosida  -  To’polang,  Amudaryoda  - 

To’yamo’yin,  Vaxshda  -  Norak,Qoraqum  kanalida  -Havuzxon  suv  omborlari 

qurilgan.  Suv  omborlari  ichida  eng  yiriklari:QopchiІay,  To’xtaІul,  Tuyamo’yin, 

Chordara,Qayraqum, Chorvoq va boshqalar. 

Bu suv omborlari faqatgina yerlarni suІorish uchungina ishlatilmasdan, ulardan 

GESlar  qurish,  daryo  suv  oqimini  tartibga  solish,  rekreaksiya  maqsadlarida  ham 

foydalaniladi. 

Yer  osti  suvlari.  Markaziy  Osiyo  hududi  juda  katta  yer  osti  suv  boyliklariga 

ham  ega.  Iqlimning  juda  quruq  bo’lganligi  sababli  oqar  suvlar  bilan  bir  qatorda  yer 

osti  suvlaridan  ham  aholini  ichimlik  suvi  bilan  ta'minlashda,  ekinlarni  suІorishda, 

chorva mollarini suІorishda keng ko’lamda foydalaniladi. 

Markaziy  Osiyo  hududi  tabiiy-geografik  va  geologik  xususiyatiga  ko’ra  bir-

biridan  keskin  farq  qiladigan  2  ta  gidrogeologik  kichik  o’lka—janubi-sharqiy  va 

sharqiy burmali Tog`lar va tekisliklardagi platformali artezian suvlari kichik o’lkalari 

mavjud. 


 

Tayanch so’zlar. 

Mo’'tadil  va  subtropik  iqlim  mintaqalari.  Keskin  kontinental.  Arktika  havo 

massalari.  Cho’l  va  chalacho’l.  Absolyut  maksimum  va  absolyut  minimum.  YoІin-

sochin miqdori. Issiqlik. Mahalliy shamollar. Daryolarning to’yinishi va to’yinishiga 

qarab bo’linishi. Ko’llar. Asosiy ko’llar. Suv omborlari. Eng yirik suv omborlari. Yer 

osti suvlari. Gidrogeologik jihatdan bo’linishi. 

 

 

4-MAVZU. MARKAZIY OSIYO HUDUDINING TUPROQLARI, 



O’SIMLIK VA HAYVONOT DUNYOSI 

REJA: 

1. Markaziy Osiyo tuproqlari. 

2. Markaziy Osiyo o’simliklari. 

3. Markaziy Osiyo o’lkasining hayvonot dunyosi. 



1. Markaziy Osiyo tuproqlari. 

Tuproq  juda  murakkab  tabiiy  hosiladir.  Bu  geografik  komponentning  hosil 

bo’lishi  Tog`  jinslari  yuzasining  yemirilishidan  boshlanadi.Harorat,  namlik  va  tirik 


 

13 


organizmlar  ta'sirida  yemirilgan  Tog`  jinslarida  o’simlik  paydo  bo’ladi.  O’simliklar 

nobud  bo’lar  ekan,  tuproqda  organik  modda  qoldiradi.  Tuproq  hosil  bo’lishida 

iqlimning  roli,  reluyefning  roli,  mikroorganizmlarning  roli,  o’simliklarning  roli, 

hayvonlarning  roli,  inson  faoliyatining  roli  va  shuningdek  o’lka  yoshi  ham  muhim 

ahamiyatga ega. 

Tuproqlar  mexanik  tarkibiga  ko’ra  gilli  tuproqlar,  loyqa  tuproqlar,  qumoq  va 

qumloq toproqlarga bo’linadi.  

Strukturaga  ega  bo’lgan  tuproq  strukturali  tuproq  deb  ataladi.  Strukturali 

tuproq unumdor bo’ladi. 

Changsimon tuproq strukturasiz tuproq hisoblanadi va kam unumdor bo’ladi. 

Markaziy  Osiyo  tabiati  va  rel`yefining  xilma-xilligi,  o’simlik  va  hayvonot 

dunyosining  rang-barangligi  bu  o’lkada  xilma-xil  tuproqlarning  hosil  bo’lishiga 

sabab bo’lgan. 

Markaziy  Osiyoning  tekislik  qismida  tuproqlar  kenglik  bo’ylab  zona-zona 

bo’lib  joylashgan.  Chala  cho’l  va  cho’llarning  asosiy  zonal  tuproqlariga  kashtan, 

qo’nІir, nur, qo’nІir, taqir, qumli, bo’z, sho’rlangan  tuproqlar kiradi. Chala cho’l va 

cho’l zonasi tuproqlarida chirindi oz. 

Markaziy  Osiyoning  sharqiy  va  janubiy  Tog`li  qismida  balandlik  mintaqalari 

mavjudligi  tufayli  tuproq  hosil  qiluvchi  omillar  mutlaqo  boshqacha.  Markaziy 

Osiyoning Tog`li qismida quyidagi balandlik tuproq mintaqalari ajratiladi: 

1. Bo’z tuproq mintaqasi (Tog` oldi qiyaliklari va Tog` etagidagi tekisliklar); 

2.  Jigarrang  va  qo’nІir  o’rmon  tuproqlar  mintaqasi  (o’rtacha  balandlikdagi 

Tog`lar); 

3.Qora  va  och  tusli  qo’nІir  tuproqlar  mintaqasi  (baland  Tog`  o’rmon-o’tloq 

dashtlar); 

4. Tog`-o’tloq tuproqlar mintaqasi (subali va alp o’tloqlar). 

Rel`yef, iqlim, gidrogeologik va shu kabi faktorlarning o’zgarishi bilan zonal 

tuproqlar  orasida  azonal  tuproqlar  -  o’tloq,  allyuvial-o’tloq,  o’tloq-botqoq,  botqoq, 

sho’rxok va turli darajada sho’rlangan kashtan va bo’z tuproqlar ham uchraydi. 

Markaziy  Osiyoning  (Qozog`istonning)  shimoliy  qismi  dasht  zonasiga  to’Іri 

keladi  va  bu  yerlarda  qora  tuproqlar  tarqalgan.  Janubroqda,  ya'niQozog`iston  past 

Tog`larining markaziy qismlari, MuІojar Tog`lari chalacho’l zonasida joylashgan shu 

sababli bu yerlarda, och tusli kashtan va qo’nІir tuproq ko’p uchraydi. 

Chalacho’l  zonasining  janubida  qo’nІir  tuproqlar  uchraydi,  chalacho’l 

zonasining  daryo  bo’ylarida,  sizot  suvlari  yaqin  bo’lgan  joylarda  o’tloq,  o’tloq-

botqoq,  botqoq-allyuvial,  sho’rxok  tuproqlar  uchraydi.  Turkiston  shimolidagi 

cho’llarda Katta Bo’rsiq, Kichik Bo’rsiq qumlari, Orol bo’yiQoraqumi, Mo’yinqum, 

Balxash  bo’yi  qumli  cho’llarida  ishqori  ko’proq  bo’lgan  och  tusli  qo’nІir  tuproqlar 

tarqalgan. 

Јoraqum,  OrqaungizQoraqumi,Qizilqum,Qarshi,  Karnob  cho’llari,  Kaspiy 

bo’yi sohili cho’llari janubiy cho’llar tipiga mansub va shu tufayli  sur-qo’nІir, qum-

taqir, o’tloq-botqoq tipli tuproqlardan, sho’rxoklardan iborat. 

Јumli  cho’llarda  tuproq  hosil  bo’lish  jarayoni  juda  sust  davom  etadi,  shu 

sababli uchib yurmaydigan qumlarda cho’l-qum tuproqlari hosil bo’lgan. 



 

14 


Јadimgi  allyuvial  tekisliklarda  taqirlar  va  taqir  tipli  tuproqlar  paydo  bo’lgan. 

Taqir tipli tuproqlar daryo vodiylarining qadimgi terrasalarida, Tog` etaklaridagi qiya 

tekisliklarda ham uchraydi. 

Turkiston Tog` etaklaridagi eng quyi mintaqada bo’z tuproqlar keng tarqalgan. 

Bu  mintaqa och  tusli,  to’q  tusli bo’z  tuproqlar  bilan boshlanib  yuqoriga ko’tarilgan 

sari ularning turlari o’zgarib boradi. Bo’z tuproqlarni atroflicha o’rganishda mashhur 

rus  geografi  I.P.Gerasimovning  xizmatlari  katta.  Bo’z  tuproqli  yerlar  300-500 

metrdan 1200-1400 m. balandlikkacha uchraydi. 



2. Markaziy Osiyo o’simliklari. 

Markaziy  Osiyo  rel`yefi  va  iqlimining  xilma-xilligi  bu  o’lkada  o’simliklar 

olamining  rang-barang  bo’lishiga  sabab  bo’lgan.  Bu  o’lkada  Kavkaz,  Eron,  Sibir, 

O’rta Yer dengizi bo’ylariga xos bo’lgan o’simlik va hayvonlar uchraydi. 

Markaziy  Osiyoda  9000  dan  ortiq  o’simlik  turi  uchraydi.  Mavjud 

o’simliklarning atigi 10 foizi chalacho’l va cho’l zonasida, qolgan 90 foizi esa Tog`li 

rayonlarda tarqalgan. Markaziy Osiyo o’simliklarini tarqalish xususiyatiga ko’ra 4 ta 

geografik o’lkaga: dasht; chalacho’l; cho’l; Tog`lar o’lkasiga ajratish mumkin. 

Dashtda  qalin  har  xil  o’tlar  o’suvchi  o’tloqlar  mavjud  bo’lsa,  chalacho’lda 

dasht va cho’lga xos o’simliklar o’sadi.Dashtda asosan boshoqli o’t o’simliklari, bir 

yillik  va  ko’p  yillik  efemer  o’tlar  keng  tarqalgan.  Daryo  vodiylari  va  pastqam 

yerlarda  past  bo’yli  daraxtlarni  uchratish  mumkin.Chalacho’l  shimolida  boshoqli 

o’simliklar,  janubida  esashuvoq  va  sho’ra  ko’plab  o’sadi.  Chalacho’lda  o’simliklar 

siyrak bo’lib, ularning bo’yi past, barglari tikanli, ildizlari chuqur ketgan. Chalacho’l 

shimolining  asosiy  o’simliklari  betaga,  qiltanoq,  chalov,  oq  shuvoq,  qora  shuvoq, 

izen (supurgi) va boshqalardan iborat. Bahorda ko’plab efemer va efemeroidlar; lola, 

chuchmoma, gulsafsar, ravoch, ayiqtovon va boshqalar. 

Chalacho’lning  pastqam  suvli  joylarida  tol,  Tog`terak,  zarang,  qayin,  qaraІay 

kabi daraxtlar o’sadi. Chalacho’l shimolidagi Tog`lar yonbaІirlarida qayin, Tog`terak, 

qaraІay daraxtlari ko’plab o’sadi. Chalacho’l zonasi eng avvalo yaylov sifatida keng 

foydalaniladi, vohalarida obikor dehqonchilik yaxshi rivojlangan. 

Markaziy  Osiyo  cho’llari  ham  shimoliy  va  janubiy  deb  ataluvchi  tabiiy 

komplekslarga  bo’linadi.  Shim  cho’llarda  yoІin-sochin  fasllar  bo’yicha  ancha  teng 

taqsimlangan.  Janubiy  cho’llarda  esa  yoІinlarning  asosiy  qismi  bahor  va  qish 

fasllarida  tushadi  va  iqlimi,  o’simlik,  hayvonot  dunyosining  rivojlanishi  va  tarkibi 

jihatidan Old Osiyo va Shimoliy Afrika cho’llariga o’xshab ketadi. Shimoliy cho’llar 

o’simlik olamining 30-40% ini shuvoq tashkil etadi, qumli joylarda esa akasiyaning 

alohida  turi-  quyonsuyak,  buІdoyiq,  chalov,  shuvoq,  qizilcha, qiyoq  keng  tarqalgan. 

Janubiy  qumli  cho’llarda  (Јoraqum,Qiizilqum)  asosan  qurІoqchilikka  chidamli, 

ildizlari  uzun,  barglari  mayda  o’simliklar  ko’p  o’sadi.  Bularga:  juzІun,  yantoq, 

quyonsuyak, qizilcha,astragul, qandim kabilar kiradi. 

Cho’llar  orasida,  qadimgi  va  hozirgi  allyuvial  tekisliklarda  vodiy  o’tloqlari, 

to’qaylar,  butazor,  ko’kalamzor  vohalar  mavjud.  Botqoqli  qayirlarda  qamishzorlar 

tarkib topgan. 

Markaziy  Osiyo  Tog`li  o’lkalarini  o’z  navbatida  bir  qancha  tabiiy 

komplekslarga ajratish mumkin: 

1.  Tog`-cho’l  tabiiy  klmpleksi;  dengiz  sathidan  300-500  m.  baland  bo’lgan 

Tog`  etaklaridagi  adirlarni,  daryo  terrasalarini  egallaydi.  Bu  yerlarning  eng  asosiy 



 

15 


o’simliklari  qorabosh,  qo’nІirbosh,  chuchmoma,  lola,  ayiqtovon,  lolaqizІaldoq  va 

boshqalardir. 

2.  Tog`-chalacho’l  tabiiy  kompleksi;  500-15000  m.  balandlikkacha.  Bu 

mintaqada  efemerlardan  buІdoyiq  ko’p  o’sadi.  Cho’l  tipidagi  o’tlar  anchagina.  Erta 

bahorda  qo’nІirbosh,  gulsafsar,  lola,  yozda  esa  efemerlar  qurib,  qovjirab  qoladi. 

O’simliklar  KopetdoІ,  Turkiston,  Zarafshon,Hisor,  Talas  tizmasida  birmuncha  ko’p 

uchraydi. 

3.  Tog`-quruq  dasht  kompleksi;  1200-1500  m.dan  2200-3000  m.gacha 

balandda  bo’lgan  joylarni  egallaydi.  Bunga  KopetdoІdan  TorboІtoygacha  bo’lgan 

bo’lgan barcha Tog`lardagi tabiiy komplekslar kiradi. Bu mintaqada boshoqlilar juda 

ko’p. Chalov va betaga yer  yuzasini sidirІasiga qoplab olgan. Bahorda qo’nІirbosh, 

lola,  boychechak  ko’plab  uchraydi.  KopetdoІdan  to  Issiqko’lningg`arbiga  qadar 

bo’lgan yerlarda yovvoyi pistazor va bodomzorlar mavjud. 

4.  Tog`  o’rmon-o’tloq  dasht  kompleksi.  1200-1500  metdan  3000-3500 

m.gacha. Bu  zonada  yoІingarchilik  juda  ko’p  bo’ladi. Bu  mintaqada  joyning  dengiz 

sathidan  mutlaq  balandligiga  qarab  quyoshga  nisbatan  joylashgan  o’rniga  qarab, 

yonbaІirlarning tik yoki yotiqligiga qarab har xil o’simlik turlari vujudga kelgan. 

O’tlardan: astragul, kavrak, arpaІon, buІdoyiq, bo’yi 1-2 metr bo’lgan butalar 

ko’p.  Bargli  o’rmonlar  1400-1500  m.dan  2000  m.gacha  bo’lgan  yerlarda  zarang, 

olma,  yonІoq,  archa,  namatak  ko’p  o’sadi.  Turikston  Tog`larining  3000  m.gacha 

bo’lgan qismida archa keng tarqalgan. 

5.  Subalp  tipidagi  o’tloqlar  kompleksi.  Bu  mintaqa  Tog`larning  geografik 

yo’nalishi,  yoІin  miqdori  va  boshqa  xususiyatlariga  qarab  har  xil  joylashgan.  M.: 

Orqa  Iee  Olatovida  1500-1600  m.dan,Farg`ona  tizmasida  2500-2700  m.dan,  Oloy 

vodiysidagi Tog`larda esa 3100-3200 m.dan boshlanadi. Mintaqaning asosiy o’simlik 

dunyosi  o’tloqlar,  yel-pixta  o’rmonlari,  archazorlardan  iborat.  Subalp  o’tloqlari 

yaylov  sifatida  katta  ahamiyatga  ega  bo’lib,  bu  yerda  asosan  betaga,  kavrak, 

qo’nІirbosh,  mushukquyruq,  yorongul  kabi  o’ziga  xos  o’simliklar  uchraydi.  Subalp 

mintaqasining  janubida  archaning  bir  qancha  turi  mavjud.  Archaning  asl  vatani 

Turkiston Tog`laridir, u 800-3000 metr balandlikkacha o’sadi. 

6.  Alp  tipidagi  kompleks.  Bu  mintaqaga  3000-35000  m.dan  qorli  Tog` 

tepalarigacha,  ba'zan  doimiy  qor  chegarasidan  ham  yuqori  joylar  kiradi. 

Namgarchilik  ko’p  yerlar  alp  tipidagi  o’tloqlar,  yoІin  oz  yerlar  esa  Tog`  dashtlari 

bilan qoplangan. Alp o’tloqlari o’simliklari subalp o’tloqlaridan bo’yining balandligi 

bilan  ajralib  turadi.  Mintaqada  har  xil  o’tlar,  edelveys  guli,  turli  rangdagi  gullar  - 

sariq  ayiqtovon,  ko’kgul,  pushti  qo’qongul,  sarІish  yovvoyi  ko’knor  ko’p  uchraydi. 

Gulli  o’simliklar  Zarafshon  tizmasida  3800  m.gacha  ўarbiy  Pomirda  esa  4500 

m.gacha balandlikda uchraydi. Mintaqada butalar ham anchagina. 



3. Markaziy Osiyo o’lkasining hayvonot dunyosi. 

Markaziy  Osiyo  hayvonot  dunyosi  boy  va  rang-barang  bo’lib,  ular  asosan 

dasht,  chalacho’l  va  cho’l  sharoitiga  moslashgan.  O’lka  hayvonot  dunyosining 

aksariyati  quruq  va  issiq  yozga,  sovuq  qishga,  suvsizlikka  bardosh  bera  oladi.  Bu 

o’lkada  hayvonot  dunyosining  Eron,  O’rta  Yer  dengizi,  O’rta  Osiyoga  xos  bo’lgan 

vakillari bor. 

Dasht hayvonlari. Dashtda asosan chalacho’l va mo’'tadil iqlimga moslashgan 

hayvonlar  tarqalgan.Har  xil  qushlar,  kemiruvchilar,  tuyoqli  hayvonlar  keng 



 

16 


tarqalgan.Qushlardan:  to’rІay,  oq  kaklik,  qutb  boyqushi  va  boshqalar; 

kemiruvchilardan:  har  xil  sichqonlar,  kalamush,  yumronqoziq  va  boshqalar; 

tuyoqlilardan: oqquyruq, jayron, tulki, tarpan (yovvoyi ot), qulon (yovvoyi eshak) va 

boshqalar; sudralib yuruvchilardan: ilonlarning bir qancha turlari mavjud. 

Chalacho’l  hayvonlari.  Bu  zonada  yozning  issiqligi  va  quruqligi  hamda 

qishning  juda  sovuqligi  hayvonlarni  turli  sharoitda  yashashga  moslashtirgan. 

Ko’pchilik hayvonlar qishda uyquga ketsa (qo’shoyoq), ba'zlari yoz va kuzda yiqqan 

ozuqalarini qish paytida inlarida iste'mol qiladilar (sichqon, kalamushlar). 

Chalacho’lning  asosiy  hayvonlari  bo’ri,  tulki,  sassiqko’zan,  oq  sichqon, 

yumronqoziq,  qo’shoyoq,  oqquyruq  va  hokazolar.  Chalacho’lda  eng  ko’p 

uchraydigan  hayvon  yumronqoziqdir.  Kemiruvchilardan  har  xil  sichqonlar, 

kalamush, qo’shoyoq ko’p. 

Orolbo’yi,  Ustyurt,  To’rІay,  Balxash  bo’yi  qumlarida  tuyoqlilardan 

oqquo’yruq, jayron ko’p uchraydi. 

Parrandalardan  oq  va  qora  to’rІay,  turnalar,  bulduruqlar,  tuvaloq,  boyqush, 

lochin, burgut va boshqalar. 

Sudralib yuruvchilardan toshbaqa va kaltakesaklar, har xil ilonlar ko’p. Zaharli 

chayon, tarantul (biy), faoanga, qoraqurtlar bor. 

Cho’l hayvonlari. Cho’l hayvonlari nihoyatda xilma-xil; yuqori harorat, qumli, 

gilli,  toshloq,  sho’rhok  sharoitlarda  yashashga  moslashgan.  Cho’lning  asosiy 

hayvonlariga  yumronqoziqlar,  qum  sichqonlari,  qo’shoyoqlar,  tulki,  chiyabo’ri, 

barxan mushugi va boshqalar. 

Јushlardan  to’rІay,  xo’jasavdogar,  yilqichi,  tentakqush,  so’fito’rІay,  saksovul 

chumchuІi ko’p. 

Cho’lda toshbaqa va kaltakesaklar juda ko’p. Bu yerda shuningdek Turkiston 

agamasi    yashaydi.  U  jazirama  issiqda  saksovul  ustiga  chiqib  jon  sayqlaydi.Qumli 

cho’lda har xil zaharli ilonlar ham ko’p. (qum buІma iloni, charxilon (efa), kobra va 

boshqalar). 

Yirtqichlardan bo’rsiq, bo’ri, yirtqich qushlardan tasqara, burgutlar mavjud. 

Tog`li  o’lkalar  hayvonlari.  Chalacho’llardagi  Tog`larda  ham  cho’llarga  xos 

bo’lgan  hayvonlar  yashaydi.  Yirik  hayvonlardan  tulki,  bo’ri,  yovvoyi  qo’y  (arxar), 

jayron, sayІoq yashaydi. 

Kaltakesaklardan  Turkiston  agamasi,  parrandalardan  so’fito’rІay,  bo’zdak, 

ko’k qarІa, kaklik ko’p uchraydi. 

Tog`li  o’lkalarning  bargli  o’rmonlarida  jayra,  ayiq,  to’nІiz,  tyanshan  bo’rsiІi 

ko’p uchraydi. 

To’qay  hayvonlari.  Bu  hayvonlar  asosan  Amudaryo,  Sirdaryo,  Iee,  Chu, 

Sarisuv,  Atrek  daryolarining  qayirlarida  ko’p.  To’qaylar  uchun  xos  bo’lgan  va  eng 

ko’p  uchraydigan  hayvonlarga  to’nІiz,  to’qay  mushugi,  bo’rsiq,  bo’ri,  quyon,  suv 

kalamushlarini ko’rsatish mumkin. 

Parrandalardan  o’rdak,g`oz,  loyxo’rak,  baliqchi,  qorabuzov,  flamingo, 

birqozon, qirg`ovul va boshqalar. 

Tayanch so’zlar. 

Tuproq hosil qiluvchi faktorlar. Tuproq gorizontal va vertikal zonalari. Azonal 

tuproqlar.  Tuproq  tiplari.  Tuproqning  chirindi  tarkibi.  O’simlik  turlari.  Efemer  va 

efemeroidlar.  Dasht.  Chala  cho’l.  Cho’l.Qumli  cho’l  o’simliklari.  O’simliklarni 



 

17 


geografik o’lkalarga ajratish. Tog`li o’lka o’simliklarining tabiiy komplekslari. Dasht 

hayvonlari.  Chala  cho’l  va  cho’l  hayvonlari.  Tog`li  o’lkalar  hayvonlari.  To’qay 

hayvonlari. 

 


Yüklə 0,54 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin