TƏSİr təBRİZİ TÜrkcə ŞEİRLƏRİ baki – 2011 Azərbaycan mİllİ elmlər akademİyası



Yüklə 286.36 Kb.
səhifə1/3
tarix10.06.2017
ölçüsü286.36 Kb.
  1   2   3


TƏSİR TƏBRİZİ
TÜRKCƏ ŞEİRLƏRİ

BAKI – 2011

Azərbaycan mİllİ elmlər akademİyası

Məhəmməd Füzulİ adına Əlyazmalar İnstİtutu



TƏSİR TƏBRİZİ

TÜRKCƏ ŞEİRLƏRİ

(Transfoneliterasiya və fotofaksimile)

BAKI – Nurlan – 2011

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu elmi şurasının 20 aprel 2011-ci il tarixli 4 №-li iclasının qərarı ilə nəşr edilir.


Nəşrə hazırlayan: Paşa KƏRİMOV,



filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Redaktoru: Arif RAMAZANOV


Təsir Təbrizi. Türkcə şeirləri (Transfoneliterasiya və fotofaksimile). Bakı: Nurlan, 2011, 56+24 s.

Təsir Təbrizi XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin əvvəl­lə­rində yaşamış müqtədir Azərbaycan şairidir. Onun Tehranın Sipəhsalar Ali Mədrəsəsi Kitabxanasında saxlanan əlyazması əsasında Azərbay­can dilindəki lirik şeirləri ilk dəfə olaraq bütöv halda oxu­cu­lara təqdim edilir.

TƏSİR TƏBRİZİNİN ANADİLLİ LİRİKASI


Həyat və yaradıcılığı tədqiqatçılarımız tərəfindən kifayət qədər araşdırıl­ma­­mış, əsərləri ölkəmizdə nəşr edilməmiş Azər­bay­can şairlərindən biri də XVII əsrin ikinci yarısı — XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış Mirzə Möhsün Tə­sir Təbrizidir. Şair Səfəvi hökmdarlarından Şah Süleyman (1666-1694) və Şah Sultan Hüseyn (1696-1722) dövrünün məşhur şəxsiyyət­lə­rin­dən və dövlət adam­la­rın­dan olmuşdur. Ulu babası I Şah Abba­sın əmri ilə bir çox azərbaycan­lı­lar kimi Təbrizdən İsfa­ha­na köçürülmüş, Təsir də 1650-ci ildə orada dünyaya gəl­miş­dir. Bu barədə şair farsca bir rübaisində maddeyi-tarix tərtib etmişdir. (1,s.402). Məhəmmədəli Tərbiyət Təsirin ana tərəfin­dən təbrizli Məhəmməd Hüseyn Çələbinin, ata tərəfindən isə təbrizli zəngər Əbülxanın nəvəsi olduğunu bildirir (2,s.331). Şairin adı «Möhsün», təxəllüsü isə «Təsir» olmuşdur. O, qəsi­dələrindən birində təxəllüsünün ona Səfəvilər dövləti diva­nı­nın vəziri olmuş Məhəmməd xan tərəfindən verildiyini qeyd et­mişdir (1,s.400). Saib, Qövsi, Məczub və digər müasirləri kimi Təsir də əsərlərində İsfahanda yaşasa da, Təbrizi üstün tut­duğunu, təbrizli olduğu ilə fəxr etdiyini bildirmişdir:

«Be sehhəte-soxən xod dəlile-mən, Təsir,

Həmin əst ke, əz xake-pake-Təbrizəm»

Tərcüməsi:

«Təsir, sözümün düzlüyünə dəlil odur ki,

Mən Təbrizin pak torpağındanam».


«Zic dər eşq çü mən kəs natəvanəd bəstən,

Mən təbriziyəm, əgər Xacə Nəsir əz Tus əst»

Tərcüməsi:

«Eşqdə heç kəs mənim tək zic bağlamayıb,

Əgər Xacə Nəsir Tusdandırsa, mən də Təbrizdənəm»

(1,s.401-402).

Mirzə Möhsün dövlətin maliyyə işləri sahəsində 50 ildən çox dürüstlüklə çalışmış, yəzdin maliyyə vəziri təyin edil­miş­dir. Şair «Hüsni-ittifaq» adlı poemasında Yəzd şəhərinin ma­liy­yə vəziri təyin edilməsindən danışır, buna görə Səfəvi hökm­­darına minnətdarlığını bildirir. «Hüsni-ittifaq» əsərini Mirzə Möhsün Yəzdin sərin və mənzərəli yerlərindən olan Təft qəsəbəsinə həsr etmişdir. Şairin Yəzddə işlədiyi vaxt fəal su­rətdə şəhərin abadlıq işləri ilə məşğul olduğu, h.1119-cu ildə (m.1707) burada Təsirabad adı verdiyi bulaq tikdirdiyi barədə məlumatımız vardır (1,s.404). Mənbələr göstərir ki, Təsir döv­lət işində düzgün və vicdanla çalışdığına görə, özünə var-döv­lət toplamamışdı, buna görə də düşmənlərinin fitnəsi nəticə­sində vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra maddi cəhətdən ağır vəziyyətə düşmüşdü. Belə olan halda Təsir «Canannüma» poemasını tərtib edib, sonunda uzun illər ərzində dövlət qarşı­sın­dakı xidmətləri, vəziyyəti barədə Şah Sultan Hüseynə məlu­mat verir, dövrünün məşhur din xadimi Məhəmməd Bağır Məc­li­sinin vasitəçiliyi ilə ərzini şaha çatdıra bilir, nəticədə şair yenidən əvvəlki vəzifəsinə təyin edilir. Lakin, şeirində dediyi kimi, Yəzdin dələduzları onu incidib üzünə durduqlarına görə şair h.1120-ci ildə (m.1708) həmişəlik dövlət işlərindən əl çəkərək istefaya çıxır (1,s.404). Beytlərindən birində Mirzə Möhsün bəzi insanlarda gördüyü vəfasızlıq, nankorluq kimi naqis cəhətləri belə ifşa etmişdir:

Sana sanmazsan olsun müttəfiq güzgudə timsalın,

Əgər mən gördügüm görsən vəfasız aşinalərdən (12,s.901).

Burada şair deyir ki, əgər kimsə keçmiş dostlardan mən gördüyüm vəfasızlığı görsəydi, güzgüdəki əksinə belə yaxın olmaq istəməzdi. Fikrimizcə, bu sözləri şairə yazdıran başına gələn əhvalat, acı həyat təcrübəsidir. Müxtəlif mənbələr gös­tərir ki, Mirzə Möhsün ömrünün son illərində güşənişin həyat keçirmiş, sultan Hüseynin ölümündən əvvəl vəfat etmişdir. Təsirin müasiri, «Eşq» təxəllüsü ilə şeirlər yazan Mirzə Davud İsfahaninin şairin ölümü münasibəti ilə yazdığı şeirindəki «Ah, əz Təsir, ah» sözlərini əbcədlə hesabladıqda onun h.1131-ci ildə (m.1719) vəfat etdiyini öyrənirik (3,s.266).

Məhəmməd Tahir Nəsrabadi təzkirəsində Təsirin gözəl insan, işlərində dürüst dövlət məmuru, istedadlı şair olduğunu qeyd edir: «Mirzə Möhsun olduqca məlahətli, zahiri cəhətdən gözəl və görkəmli, batini cəhətdən isə sanki yer əhalisinin ba­şına göydən səpilmiş müqəddəs cəvahir tozudur, ya da mənim ar­zu­larımı təcəssüm etdirən bir ilahədir. Ona maliyyə dəftər­lə­rin­dən birini yazmaq tapşırılmışdır. Maliyyə işlərinin hər cə­hət­dən bəxti gətirmişdir, ona görə ki, bu cənab son də­rəcədə xeyirxah və pak qəlblidir. Şeirdə onun ürəyəyatan təbi vardır. Şeirini ilk dəfə oxuduqda belə, onun fikri aydın olur» (4,s.171). Şeyx Məhəmmədəli Həzin öz təzkirəsində Mirzə Möh­sünün dövrünün görkəmli dövlət xadimi və şairi Məhəm­məd Tahir Vəhid Qəzvininin qayğısı ilə həyatda irəlilə­di­yi­ni məlumat verir: «Mirzə Möhsün Təsirin xoş xisləti və mülayim rəftarı var idi. Nəvvab Vəhidüzzəman onun tərbiyəsi və inkişa­fı­na səy göstərərək İranın maliyyə işlərini ona tapşırmışdır. Daha sonra Mirzə Möhsün Yəzdin maliyyə vəzifələrinə irəli çəkilmişdir. O, sıyaq elmində, divan işlərini nizama salmaqda və xalqla xoş rəftar etməkdə misilsiz idi. Mirzə Möhsün mə­nim köhnə dostum idi. Son vaxtlarda divan işlərindən əl çək­miş, böyük izzət və hörmətlə ölənədək evində guşənişin ol­muş­dur. O, müxtəlif janrlarda şeir qoşardı, sözlərin ən incə­lik­lərini dərk edərək, həm məna, həm də forma cəhətdən söz us­tası olub, bir sıra tay-tuşlarından üstün idi» (5,s.72).

Xoşgu «Səfinə» əsərində Təsir şeirlərinin dövründə geniş ya­yıldığı barədə yazır: «Son dövrdəki şairlər içərisində İsfa­han­da yaşayan Təsir kimi fəsahətli və bəlağətli şair olma­mış­dır. O, şəhid olmuş padşah (Sultan Hüseyn — P.K.) zamanın­da Şöhrət təxəllüslü Şeyx Hüseyn Həkimülməmalikə öz şeirlə­ri­ni göndərmişdir. Onun şeirləri bütün Hindistan şairlərinin hüsni-rəğbətini cəlb etmişdir. Mən Xoşgu ondan çox istifadə etmişəm» (Bax: 2,s.332).

Təbrizli Mirzə Əbu Talıbxan «Xülasətül-əfkar» əsərində Mirzə Möhsünün sağlığında İsfahanda ən tanınmış azərbay­can­lı­lar­dan biri olduğu barədə yazır: «Mirzə Möhsün Təsir İsfahan Abbasabadının adlı-sanlı təbrizli şəxsiyyətlərindən, alicənab, xoşqəlb söz ustası idi. Səfəvilər sülaləsinin axırların­da Təsir bir müddət Yəzdin maliyyə vəziri olmuş, Əfqan ma­cərasına yaxın o, ruzigarın hadisələrinə dözməyərək vəfat et­miş­dir. Onun şeir divanında on min beytə yaxın şeir vardır. Mir­zə Möhsün incə məfkurəli bir şəxs olmuşdur» (Bax: 2,s.332).

Prof. Turxan Gəncəyi «İsfahandakı Səfəvi sarayına türk di­li­nin mövqeyi» adlı məqaləsində şairin müxtəlif rəsmi ziyafət­lər, bayramlar münasibəti ilə yazdığı şeirləri nəzərdən keçir­dik­dən sonra belə qərara gəlmişdir ki, Təsir Şah Süleyman və Sultan Hüseyn zamanında faktiki olaraq sarayda məliküş-şüəralıq vəzifəsini də icra etmişdir (6,s.25).

Təsirin fars dilində yazdığı qəsidə, qəzəl, qitə, rubai və məs­nəviləri barədə məlumatımız vardır. Şairin lirik şeirləri bir divan halında tərtib edilmişdir. Hal-hazırda Tehranın Məclise-Şuraye-İslamiye-İran və Sepəhsalar Ali Mədrəsəsi kitabxana­la­­rında Mirzə Möhsün əsərlərinin əlyazma külliyyatı saxlanıl­maq­dadır.

M.Tərbiyət Təsirin aşağıdakı məsnəviləri barədə məlumat vermişdir:

1. «Minhacül-merac» — bu məsnəvi əruzun təqarüb bəh­rin­də yazılmış və Məhəmməd peyğəmbərin merac gecəsinə aiddir.

2. «Meymənət» («Xoşbəxtlik») —bu məsnəvi də təqarüb bəhrindədir, gözəl xislətlər və xoş rəftar kəsb etmək məsə­lə­si­nə həsr edilmişdir.

3. «Dəvətül-aşiqin» isə «Xosrov və Şirin» bəhrində və İs­fa­ha­nın Səadətabad binaları və bağlarının tərifində yazılmışdır.

5. «Səmərətül-hicab» — «Yeddi gözəl» əsəri bəhrində ya­zıl­mışdır.

6. «Cahannüma» əsəri «Sirlər xəzinəsi» bəhrində yazılmış, İsfahanın Fərəhabad binaları və bağlarının tərifi haqqındadır.

7. «Hüsni-ittifaq» — «Leyli-Məcnun» əsəri bəhrində yazıl­mış və Təft qəsəbəsi, onun suyu, havası, ağacları, meyvələri və gül-çiçəklərinin tərifi haqqındadır (2,s.333-334). Tədqiqatçı Mir Tohid Yüzbaşinin verdiyi məlumata görə, şairin «Risa­leyi-müəmma» adlı əsərinin başlanğıcında daha bir məsnəvisi vardır ki, ona ad verməmişdir (1,s.405).

T.Təbrizinin yaradıcılığında Ənvəri, Xaqani, Nizami, Sədi, Hafiz, Səlman Savəci kimi klassiklərin, Səfəvilər dövrü şairlə­rin­dən Nəziri, Saib Təbrizi, Talib Amuli, Feyz Dəkəni, Möhtə­şəm Kaşani və Kəlim Kaşaninin təsiri aydın hiss olunur. Fars­dilli poeziyada XVI-XVII əsrlərdə meydana çıxmış «hind üs­lu­bu»nun nümayəndəsi Təsir, təbii ki, bu yeni üslubun ən bö­yük ustadlarından olan Saibin yaradıcılığından bəhrələnməli idi. Mirzə Möhsün şeirində Saibdən təsirləndiyini belə ifadə et­mişdir:

Saibe-şirinsoxən dər şeir mostəsna bovəd,

Vərnə Təsir əz ke dər icade-məni kəmtərəst.

Tərcüməsi:

Şirin sözlü Saib şeirdə hamıdan üstündür,

Lakin Təsir məna icadında heç kimdən əksik deyil

(1,s.406).

Təsirin farsdilli yaradıcılığında Peyğəmbərə və imamlara həsr edilmiş qəsidələr müəyyən yer tutsa da, lirik-aşiqanə məz­munlu qəzəllər daha çoxdur. M.Tərbiyət şairin bir sıra qitə və qəsidələrində maddeyi-tarixlər tərtib etdiyi barədə məlumat vermiş, onun məşhur alim Ağahüseyn Xansarinin vəfatı (h.1093-m.1682), Şah Süleymanın tərifi və Əbdüləziz xan Çingizinin gəlməsi (h.1097-m.1685), Mirzə Əlaəddin Məhəm­məd Gülüstaninin vəfatı (h.1100-1688), Şeyxəli xan Zəngənə və­zi­rin vəfatı (h.1101-m.1688), Mirzə Tahir Vəhidin vəzir tə­yin edilməsi (h.1101-m.1689), Şah Süleymanın vəfatı (h.1105-m.1694). Məhəmməd Mömün xan Bəydilinin vəzir təyin edilməsi (h.1110-m.1699), Ağaməhəmməd Bağır Məclisinin vəfatı (h.1111-m.1699), Ağarəzi Məsnurun vəfatı (h.1114-m.1702), Yəzd şəhərində baş vermiş qarışıqlıq (h.1116-m.1704), Çehilsütunun aynaxanasında baş vermiş yanğın (h.1118-m.1706), Mir Nəcatın vəfatı (h.1121-m.1709), Qəndəharın qoşun başçısı Xosrov xanın öldürülməsi (h.1124-m.1712) münasibəti ilə şeirlər yazdığını qeyd etmişdir (2, s.334-335).

Təsirin yaradıcılığı barədə müxtəlif fikirlərə rast gəlirik. Əgər Xoşgu şairə ən yüksək qiymət vermişdisə, Lütfəli bəy Azər (1722-1781) onun əsərlərini zəif hesab etmişdir. L.Azər «Atəşkədə» təzkirəsində yazır: «Təsir divan sahibidir. Təxəl­lüsü «Təsir» olsa da, sözü (şeirləri — P.K.) təsirsizdir. Çox axtardıqdan sonra divanından iki beyt seçdim» (7,s.174). Azər «hind üslubu» nümayəndələrindən, o cümlədən, T.Təbrizidən danışarkən bu üslubun bədii-estetik dəyərini inkar edən, XVIII əsrdə İranda meydana çıxmış «Bazgəşt» («Qayıdış») hərəkatı mövqeyindən çıxış edir. Məlum olduğu kimi, «Bazgəşt» nü­ma­yəndələri Səfəvilər dövründə ədəbiyyatın tənəzzül etdiyin­dən danışır, «hind üslubu» şairlərini həyatdan uzaqlaşmaqda, aydınlığına xələl gətirməkdə, dili korlamaqda ittiham edirdilər.

Yaşadığı dövrdə, XVII əsrin ikinci yarısı-XVIII əsrin əv­vəl­lərində Mirzə Möhsünün yaradıcılığının yüksək dəyərləndi­ril­diyini bir daha qeyd etmək istərdik. M.Tərbiyət dövrün ədəbiyyatşünaslığa dair əsərlərində Təsirin əsərlərindən çoxlu misallar gətirilməsi barədə yazır: «Təsirin müasirlərindən və böyük şəxsiyyətlərdən olmuş, bir sıra əsərlər yaratmış Sira­cəd­din Əlixan Arzu son dövrün şeirlərinin işlətdiyi ifadə və istilahlar haqqında yazdığı «Çiraği- hidayət» adlı əsərində çox vaxt Təsirin şeirlərindən misal gətirir, Səfəvilər dövründə iş­lə­dilən ifadə və ibarələri onun şeirləri ilə sübut edir» (2, s.333).

İran ədəbiyyatşünaslığında T.Təbrizi yaradıcılığı ilə ən ar­dıcıl məşğul olan tədqiqatçı Əmin Paşa Eclali olmuşdur. Onun 1990-cı ildə nəşr etdirdiyi «Divani-Təsir Təbrizi» kitabında şairin həyat və yaradıcılığı araşdırılmış, küllliyatına daxil olan əsərlər oxuculara təqdim edilmişdir (8). Təəssüf ki, bu kitabda şairin azərbaycanca yazdığı şeirlərinə yer verilməmişdir.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə Qasım Cahani «Azərbaycan ədəbiyyatında Nizami ənənələri» adlı əsərində T.Təb­ri­zinin yaradıcılığı barədə nisbətən ətraflı danışmış, onun məsnəvilərini təhlil etmişdir. Tədqiqatçı əsas diqqəti Tə­sirin Nizami irsindən bəhrələnməsi məsələsinə yönəltsə də, şai­rin yaradıcılığına Füzuli və Saibin də təsirini nəzərdən ke­çir­miş, onu poeziyada yeni meyllərin nümayəndəsi kimi təq­dim etmişdir. Q.Cahani göstərir ki, Nizami kimi Təsir də poema­larında sadə zəhmət adamlarının taleyi, işi, əxlaq və məişətini ətraflı nəzərdən keçirmiş, ictimai-əxlaqi görüşlərini oxucuların diqqətinə çatdırmışdır. T.Təbrizi poemalarının ori­ji­nal cəhətlərindən danışarkən tədqiqatçı göstərir ki, şairin bu yığcam əsərləri əslində lirik poemalardır, müəllif onların möv­zu­sunu müasir həyatdan götürmüşdür. Mirzə Möhsünün poe­ma­larının məzmununu ətraflı nəzərdən keçirən Q.Cahani şairin bütün yaradıcılığı üçün nikbinliyin səciyyəvi olduğunu qeyd edərək yazır: «Şairin müsbət qəhrəmanları nikbinliyi, həyatse­vərliyi ilə fərqlənirlər. Bu xüsusiyyət Təsirin lirikasında da özü­nü hiss etdirir… O, nikbinliyi, həyatda nəşələnməyi, gü­lüb-sevinməyi şüurlu surətldə zahidlərin təbliğ etdikləri tərki­dün­yalıq, əza saxlamaq və başqa zəhərli ideyalarına qarşı qoymuşdur və soruşmuşdur: «Tərki-dünyalıq, axirət dünyasına bağlanmaq yaxşıdırsa, onda nə üçün zahid öz ideyasının müca­hidi olmur»… Şair insanları acizliyə çağıran, həyat, səadət uğ­runda mübarizədən çəkindirən zahidləri zalımların dəllalı adlandırır. Təsirə görə, nikbin adam həyata bağlı, güclü və mərd olar. Bu ideya «Dəvətül-aşiqin» əsərinin əsas mündə­ricə­sidir» (9,s.198-199).

Ə.Səfərli «XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan epik şeiri» adlı tədqiqatında Təsirin poemalarını təhlil etmiş, şairi Nizaminin surət və xarakter yaratmaq təcrübəsindən öyrənən, onun bədii və fəlsəfi kəlamlarından, yüksək humanist fikirlərindən ilham alan, bununla yanaşı orijinal mövzu seçməyi bacaran sənətkar kimi təqdim etmişdir. Tədqiqatçıya görə, T.Təbrizinin orijinal cəhəti ondan ibarətdir ki, o daha çox ailə-məişət mövzularına meyl göstərir, əfsanəvi-romantik qəhmanlardansa, adi insan­la­rın həyatından yazmağı üstün tutur, real və inandırıcı əhva­latları qələmə alır (10,s.164). Tədqiqatçı Təsirin «kiçik» qəh­rə­manlara üstünlük verməsini Nizami təsiri ilə bərabər dövrün tələbatı ilə də izah edir: «Nizaminin poemalarında epizodik səhnələrdə verilən bu «kiçik» qəhrəmanlar Təsirdə baş qəhrə­manlara çevrilir. Təsirdən başqa XVII-XVIII əsrlərdə yaşamış bir sıra şairlərin əsərlərində də xalq içərisindən çıxmış sadə, adi əmək adamlarının baş qəhrəman kimi verilməsi dövrün öz tələbatından irəli gəlirdi. Artıq Fərhadlar, çobanlar, kərpic­kəsən­lər, bağbanlar cəmiyyətdə öz yerini tutmağa çalışaraq ağlı, iradəsi və cəsurluğu ilə ad qazanır, həyatda da özünü gös­tərir. Bu nəcib, həm də nikbin insanlar Təsirin poemalarında həyata, dünyaya yeni münasibət bəsləyir, şahlardan, xaqanlar­dan öz arzu və düşüncələri ilə seçilir» (10,s.167).

Turxan Gəncəyi 1949-cu ildə İstanbul Universiteti ədəbiy­yat fakültəsinin «Türk dili və ədəbiyyatı» dərgisinin III cil­din­də çap etdirdiyi «Təbrizli Təsirin türkcə şeirləri» adlı məqa­ləsində ilk dəfə olaraq şairin anadilli əsərləri barədə məlumat vermişdir. Alim burada T.Təbrizi küliyyatının şəxsən nəzərdən keçirdiyi Məclise-Şuraye-İslamiyye-İran və Sepəhsalar Ali Məd­rəsəsi kitabxanalarında saxlanan nüsxələri barədə məlu­mat vermiş və göstərmişdir ki, birinci əlyazmanın bir çox və­rəq­ləri düşmüş, ikinci əlyazma isə daha mükəmməldir. Ali Sipəh­salar Mədrəsəsi nüsxəsində farsca divan və məsnəvilər­dən başqa Azərbaycan türkcəsində 447 beyt şeir vardır. Bu əl­yazmada farsca və türkcə şeirlərin ümumi həcmi 16 min beyt­dir (11,s.188). Bundan başqa, tədqiqatçı şairin ana dilindəki 14 şeirinin də mətnini Türkiyə əlifbasıyla oxuculara təqdim et­mişdir. Hal-hazırda Təsirin türkcə şeirlərinin surətini əldə etdi­yimiz üçün bu barədə daha ətraflı məlumat vermək imkanımız vardır. Bu şeirlər şairin küliyyatının Sepəhsalar Ali Mədrəsəsi kitabxanası nüsxəsinin sonunda yerləşdirilmişdir, 881-904-cü səhifələri əhatə edir. Külliyatın «Türkiyyat» başlığı verilmiş bu hissəsinin əvvəlində, səhifələrin kənarında farsca bu sözlər yazılmışdır: «Əşare-torkira əz qəzəl molhəq həmide ənd. Hər vəqt fərmude əz hər kəs xaste başəd bayəd əz anra təhsil və ketabət nəmayəd». Tərcüməsi: «Əlavə edilmiş türkcə qəzəl­lər­dən. Hər kəs istədiyi vaxt ondan öyrənə və köçürə bilər» (12, s.881). Külliyyatdakı türkcə şeirlərdən bir neçə parça bərpa prosesində oxunmaz hala düşmüşdür. 447 beytdən oxunması mümkün olan 433 beytdir. Buraya münacat məzmunlu qəzəl, nət, Şah Süleymana həsr edilmiş qəsidə, Sultan Hüseynin taxta çıxması və Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvininin vəzir təyin edilməsi münasibəti ilə yazılmş tarix qitələri, Şahzadə Əkbərin Şah Süleymana pənah gətirməsi münasibəti ilə qəzəl, 1 tərci­bənd, 4 mürəbbeyi-tərcibənd, 1 müxəmməsi-tərcibənd, müxtə­lif bayramlar (məb'əs, cümə, ramazan, qurban, novruz) müna­sibəti ilə yazılmış məsnəvi formalı kiçik şeirlər, lirik məzmun­lu 16 qəzəl və 5 təkbeyt daxildir.

Təsirin türkcə şeirləri «Qəsidə dər mədhi-nəvvabi-əşrəfi-əqdəsi-əla Şah Süleyman Əssəfəvi ki, nəzəri-əşrəf rəsid» («Qüdrətli, müqəddəs və ulu hökmdar Şah Süleyman Əssəfə­vi­nin mədhinə həsr edilmiş və onun şərəfli nəzərinə təqdim olunmuş qəsidə») başlıqlı

Ey şəhənşahi-Süleyman həşməti gərdun rəvaq,

Eyləmiş tövfiq hər işdə sənünlən ittifaq (12,s.881)

–mətləli 24 beytlik qəsidə ilə başlanır. Şair burada şahın hakim olduğu ölkənin vilayətlərini sadalayarkən Təbrizin adını birinci çəkir:

Rüb'i-məskun cümlə fərmanındadur, ol cümlədən,

Sahəti-Təbrizü Girlanü Xorasanü İraq (12,s.882).

Təsir «şəhənşahi-cəhan» adlandırdığı Səfəvi şahının qüd­rətindən danışar­kən onun yanına müxtəlif dövlətlərin hökm­dar­larının, o cümlədən, Turan (Türküstan, Orta Asiya anla­mın­da) şahı Əbdüləzizin qonaq gəldiyini qeyd edir:

Hər zaman bir qeysənü fəğfur mehmandur sana,

Ey şəhənşahi-cəhan, səndən yəman gözlər iraq.

Ol səadətlü şəhi-Turanzəmin Əbdüləziz,

Həm bu günlərdə sənə mehmani-bəzmi-iştiyaq

(12,s.882).

Bu şəxs, ehtimal ki, Vəhid Qəzvininin «Abbasnamə» əsə­rin­də «Padşahi-Türküstan», «Valiyi-Türküstan» adlandırılıan, (13, s.74,82, 98, 147), II Şah Abbas sarayına dəfələrlə elçilər göndərmiş Əbdüləziz xandır. M.Tərbiyət «Danişməndani-Azər­baycan» əsərində onu Əbdüləziz xan Çingizi adlandırmış­dır (2,s.334). Şair qəsidəsinin sonuncu beytində Əbdüləzizin gəlişinə dair maddeyi-tarix tərtib etmişdir:

Padşaha, adila, sahib mürüvvət, davəra,

İftixari-dinü dövlət, xosrovü gərdun rəvaq (12,s.882).

Müəllifin özü buradakı maddeyi-tarixi açaraq bu hadisənin hicri 1093-cü ildə (m.1682) ildə baş verdiyini göstərmişdir. Bu şeirdən sonra şairin Sultan Hüseyn Səfəvinin təxtə çıxması münasibəti ildə yazdığı 10 beytlik tarix qitəsi gəlir. Başlığı belədir: «Qiteyi-tarixi-cülusi-meymənətnuş nəvvab kamyab əşrəf şahi-Sultan Hüseyn Əssəfəvi-Əlmusəvi ki, be nəzəri-ən­vər rəsid» («Sultan Hüseyn Əlmusəvinin taxta çıxdığı tarixə həsr edilmiş və onun nurlu nəzərinə təqdim olunmuş türkcə qitə»). Şair qitənin sonuncu beytində h.1105-ci ildə (m.1694) baş vermiş bu hadisə ilə əlaqədar maddeyi-tarix tərtib etmişdir.

Dedi tarix üçün gögdə ətasi,

Cülüsin, ey şəhənşahan, mübarək (12,s.884).

Bundan sonra topluda lirik-aşiqanə məzmunlu 78 beytlik tərcibənd, 4 mürəbbe-tərcibənd və 1 müxəmməs-tərcibənd yer­ləş­dirlmişdir. Mürəbbelərin ikisi 12, digərləri 14,18, müxəm­məs 25 beytdən idarətdir. Bu şeirlər dilinin sadəliyi ilə diqqəti cəlb edir. Onlardan 2 mürəbbe və 1 müxəmməs xalq şeiri for­masında yazılmış əsərləri xatırladır. «Mürəbbeyi-tərci dər bəh­ri-rəməl ki, həsbül-əmrül-əla qofte şode» («Yüksək əmrin hü­zu­runda söylənmiş rəməl bəhrində mürəbbeyi-tərci») başlıqlı şeir misralardakı hecaların sayına, hər bəndin sonunda mis­ra­nın təkrar olunmasına görə varsağını xatırladır:

Bəni eşqdən sovutma,

Gözü yaş ilən qurutma,

Qulunam, bəni unutma,

Sana bivəfa deyəllər (12,s.885).

Topludakı yeganə müxəmməsin də dili sadədir:

Nola gər durax ayağə,

Gedəlim səninlə bağə,

Səni bir çəkim qucağə,

Qoyalım dodaq-dodağə,

Sana gəncəli deyəllər (12,s.889).

Ədəbiyyat tarixindən məlumdur ki, XVII əsr osmanlı poe­zi­yasında xalq ədəbiyyatındakı türkünün qarşılığı olan, bənd­ləri daha çox dörd, az hallarda beş misradan ibarət şeir forması meydana çıxmışdır. İlk nümunələrini Naili yaradıcılığında gördlüyümüz, şərqi adlanan bu şeirlərin üçüncü misraları mi­yan, bənd sonundakı təkrar olunan misraları isə nəqərat adla­nır. Şərqilərin son bəndində müəllifin təxəllüsü qeyd olun­ma­ya da bilər (14,s.87-88). Bu şeirlərin qafiyə quruluşu belədir: 1) aaaa, bbba… . 2) aaaaa, bbbba… Firkimizcə, Təsir türkcə şeirlərindən «Sana bivəfa deyəllər» nəqəratlı 9 və «Səni sevə­rəm, səni sevərəm» nəqəratlı 6 bəndlik mürəbbe-tərcibənd­lə­ri­ni, «Sana gəncəli deyəllər» nəqəratlı 10 bəndlik müxəmməs-tərcibəndini yazarkən osmanlı poeziyasında yeni meydana çıx­mış şərqi janrını nümunə götürmüşdür. Ümumiyyətlə, T.Təb­rizi şeirlərinin dilində osmanlı dilinin müəyyən təsirini görü­rük. Onun belə bir misrasını nümunə gətirə bilərik: «Batil sa­nı­yor zülfi-pərişanını görgəc» (12,s.899). Felin osmanlı türk­cə­sində «sanıyor» kimi yazılmasına XVII əsrin digər anadilli Azərbaycan şairlərinin dilində rast gəlmirik.

Topluya daxil olan müxtəlif bayramlar münasibəti ilə məsnəvi şəklində yazılmış 6,11,9,4,5,4,5,17 beytlik şeirləri nə­zər­dən keçirdikdə onların saray məclislərində, şahın hüzu­run­da oxunduğunu görürük. V.897-898-də köçürülmüş «Nəzəli-mü­zəyyən betarixi-vürudi şahzadə Sultan Əkbər bin Övrəng­zib ki, mənzəri-mübarəki-əşrəf rəsid şərifi-istehsan pəziroft» («Şahzadə Sultan Əkbər bin Övrəngzibin gəlişinə həsr edilmiş və onun mübarək nəzərinə təqdim olunaraq bəyənilmiş türkcə qəzəl») başlıqlı 12 beytlik qəzəl belə başlanır:

Könüllər müjdə kim, işrət nəsimi Hinddən gəldi,

Müəttər oldu İran, nükhəti-mişki-Xütən gəldi (12,s.897).

Tarixdən bilirik ki, Baburi hökmdarı Övrəngzib (1618-1707) aralarında ixtilaf olduğundan sələfi və böyük oğlu Sambhacini və digər oğlu Əkbəri təqib edib yaxalamağa çalış­mış­dır. Əkbər Səfəvi şahından sığınacaq istəyərək bir müddət İranda yaşamış, orada da ölmüşdür (15,s.414). Təsir qəzəlinin son beytindən şahzadə Əkbərin Şah Süleymana pənah gətirdiyi tarixi dəqiqləşdirmək olar:

Soruşsan bir qiran tarixini Təsirdən, dedi:

Süleyman Şahın əyyamında Əkbər Hinddən gəldi

(12,s.898).

Son misranın üzərnidə müəllif özü maddeyi-tarixi açaraq, bu hadisənin h.1098-ci ildə (m.1686) baş verdiyini göstər­miş­dir.

Bundan sonra topluda münacat məzmunlu qəzəl, nət, 16 lirik qəzəl, 5 təkbeyt və Vəhid Qəzvininin vəzir təyin edilməsi münasibəti ilə yazılmış 10 beytlik, «Qiteyi-tarix vəzarəti-əzəm nəvvabi-vəhidüzzəman» («Zamanın yeganəsinin böyük vəzir­liyi münasibəti ilə tarix qitəsi») başlıqlı qitə gəlir. Bir sıra təz­kirələrdə, o cümlədən, Həzinin təzkirəsində qeyd olunmuşdur ki, Mirzə Möhsünü həyatda düzgün yola istiqamətləndirən, tə­rəqqisinə səy edən, sarayda maliyyə işlərini ona tapşıran Mirzə Məhəmməd Tahir Vəhid Qəzvini olmuşdur. Mənbələrdə bu gör­kəmli dövlət xadimi, tarixçi alim və şair, anadilli poezi­ya­mızın nümayəndəsi «Vəhidüzzəman» («Zamanın yeganəsi») ad­landırılmışdır. Şeirdən görürük ki, Təsir Vəhidin yaxşılıq­la­rı­nı unutmamışdır. Qitədə Mirzə Məhəmməd Tahirin gözəl in­sani keyfiyyətləri barədə belə yazılıb:

Mələkxislətsən, ey insani-kamil,

Üzün nikuvü nikudur xisalın (12,s.897).

Sonuncu beytdə maddeyi-tarix vardır:

Dedi tarix çün gögdə əyandur,

İşıqdır gözləri anın kəmalın (12,s.897).

Bundan Vəhidin h.1101-ci ildə (m.1689) baş vəzir təyin olunduğunu öyrənirik.

Təsirin türkcə qəzəlləri əsasən 5-9 beytdən ibarətdir. Bun­ların içində Füzulinin «Bəhs», «Görgəc» və «Ləziz» rədifli şeir­lərinə yazılmış nəzirələr də vardır. Mənbələr Təsirin Saib­dən təsirlənərək fars dilində «hind üslubu»nda şeirlər yazdığını qeyd edirlər (2,s.331). Lakin şairin Azərbaycan türkcəsindəki şeirlərində «hind üslubu» bir o qədər də nəzərə çarpmır. Bu əsərlərdə ilkin nəzərə çarpan cəhət müəllifin Füzuli irsindən, xalq şeirindən bəhrələnməsidir. Elə buna görədir ki, T.Təbrizi şeirlərinin dili sadədir. Dünyəvi eşqin tərənnümü, real bir gö­zəlin mədhi şairin əsərlərinin səciyyəvi cəhətlərindəndir:

Yad ol əyyamlar, ol yaxşı-yaxşı çağlar,

Dəmbədən öpməklərü möhkəm səni sıxmaqlar,

Bir-birə biz mehriban, həsrət çəkən oymaqlar,

Olma halimdən xəbərsiz, mən sana qurban olum

(12,s.887).

Təsir klassik Şərq poeziyasının bədii ifadə vasitələrindən məharətlə istifadə edən ustad sənətkarlardandır. Qəzəllərindən birində şair baharın onun sevgilisinin gözəlliyi barədə bir söz eşitmək istədiyindən danışır:

Hədisi-vəsfi-üzarın eşitmək istər kim,

Bahar laləvü güldən səbayə verdi qulağ (12,s.900).

Burada hüsni-təlil poetik fiqurundan istifadə edilmişdir. Bildiyimiz kimi, «səbəb və bəhanə gətirməyin gözəlliyi» de­mək olan hüsni-təlildən istifadə zamanı bir əlamət və ya key­fiy­yət başqa bir əlamət və ya keyfiyyətin meydana gəlməsinə səbəb olur. Nəticədə ikiqat təsvir özünü göstərir. Beytdə şair deyir ki, bahar gözəlin vəsfi barədə xəbər eşitmək istəyir, buna görə də lalə və qızıl gülün köməyi ilə (burada bu güllərin insan qulağına bənzəməsinə işarə vardır) səba yelinə qulaq vermək­də­dir. Bahara insana məxsus qulaq asmaq keyfiyyətinin şamil edilməsi istiarə poetik fiqurunun əlamətidir. Təsir şeirlərindən birində bir predmetə və ya hadisəyə aid həmcins sözlərin sa­da­lanmasından ibarət olan siyaqətül-ədad poetik fiquruna müra­ciətin belə bir nümunəsinə rast gəlirik:

Acıxlı üzü, baxışı əgri, sözü acı,

Guya ki, nigarım genə pərxaşa gəlibdür (12,s.903).

Şairin 6 beytlik bir qəzəli bədii mükalimə və ya sual-cavab adlanan poetik fiqur üzərində qurulubdur. Məşuqə öz gözəl­li­yin­dən, bədəninin ayrı-ayrı üzvlərindən danışır, şair isə zara­fatla onun gözəlliyini inkar edir:

Hüsnündən ol pəri bəni dün eylədi xəbər,

Dedim ki, söylə hansısı ondan vecə yarar.

Ol dedi belüm, dedüm onda nə bağlıdur,

Ağzım dedi, dedüm ki, söz ondan daxi keçər

(12,s.902).

Gözəlliyinin inkar edilməsindən hədsiz təəccüblənmiş məşuqə sonda şairi insafsız adlandırır:

Pəs heyrət ilə söylədi: Ha sərvi-qamətim?

Dedim: Nə sud, sərvdə yoxdur gülü səmər.

Yerdən bu qatla çıxduvü acıxlı söylədi:

Təsir vermədi sana insaf Həq məgər? (12,s.902).

Burada «Bəs sərvi-qamətim?» mənasında «Ha sərvi-qamə­tim?» deyən şair danışıq dilindən bəhrələnmişdir.

Klassik poeziyamızın bir sıra nümayəndələri kimi, Mirzə Möhsün də mübaliğə bədiiyyat vasitəsindən məharətlə istifadə etmişdir. Şair Şah Süleymana həsr etdiyi qəsidəsində deyir:

Arizinlə laf nisbət vurmaq üçün aftab,

Qarşı gəldi gər səhərgəh, şam tutdu ta bucaq (12,s.881).

Günəş şahla üzbəüz söhbət etmək üçün səhərlər çıxır, gecələr isə bir küncə çəkilir. Bu beyt böyütmə mübaliğəsinə nümunədir. Təsirin şeirlərindən kiçiltmə mübaliğəsinə də misal gətirə bilərik:

Dedi bənə ol şux ki, var yaxşıca ağzım,

Dedim: nə edəlüm, heç bənim gözümə gəlməz

(12,s.903).

Ağzın balaca olması klassik ədəbiyyatda məşuqənin gözəl­liyinin əsas əlamətlərindən biridir. Şairin yarının ağzı o qədər ba­lacadır ki, onu görmək imkansızdır. Yəni, məşuqə çox gö­zəldir.

Mirzə Möhsünün anadilli şeirlərində təzad sənətindən istifadənin maraqlı nümunələrinə rast gəlirik. Hökmdarı mədh edərkən şair «Aləm aşiq oldu kölgəsindən» (12,s.890) deyir. Yəni, şahın sayəsində insanlar işıqlı günə çıxmışlar. Kölgədən işığın yaranması diqqətəlayiq təzaddır. Başqa bir misal:

Qəmzəvü naz ilə hər dəm vardur üşşaq üçün,

Acı-acı tənələr sərxoş səhba tək ləziz (12,s.901).

Yarın acı tənələri aşiq üçün şərab kimi ləzizdir. Burada «acı» və «ləziz» sözlərinin köməyi ilə təzad yaradılmışdır.

Ana dilinin incəliklərinə bələd olan şair şeirlərində sözün çoxmənalılığından məharətlə istifadə edir. Təsir deyir: «İşim əldən çıxıbdır, ta çıxıbdır damənin əldən» (12,s.901). «İşim əl­dən çıxıbdır» deyən şair vəziyyətinin ağırlığından şikayət edir. Yəni, işim bitmişdir. Səbəbi isə odur ki, yarın daməni əlindən çıxmışdır. Yəni, o, sevgilisindən uzaqlaşmışdır. Bu beytdə «çıxmaq» feli iki müxtəlif mənada işlədilibdir.

T.Təbrizinin klassik poeziyanın müxtəlif janrlarında yaz­dığı şeirlərin, demək olar ki, hamısının dili axıcıdır. Şairin tər­ci­bəndindən bir nümunə:

Ey xətti-xoşun şəbihi-susən,

Fərxəndə yüzün ədilü gülşən.

Rəhm eyləvü gah-gah gizlin,

Bir bax bənə, Tanrını sevərsən (12,s.887).

Təsir şeirlərinin dilinin nəzərə çarpan səciyyəvi cəhətləri kimi son hecaların dodaqlanmasını (şanlu, qalxanlu, qaraman­lu, canlu, qanlu, osmanlu), şəkilçilərin (mənüm, sənün, adun, yadun), o cümlədən indiki zaman şəkilçilərinin (gəlür, alur) qapalı dodaq saitləri ilə işlənməsini qeyd edə bilərik.

Azərbaycan türkcəsindəki şeirlərini nəzərdən keçirdikdə görürük ki, Təsir Təbirizi Məsihi, Zəfər, Qövsi Təbrizi, Vəhid Qəzvini, Məczub Təbrizi və digər XVII əsr şairlərimizlə bəra­bər anadilli poeziyamızın inkişafında, dilinin sadələşməsində, realizmə doğru irəliləməsində xidmətləri olmuş sənətkar­ları­mız­­dandır.

2008-ci ildə çap etdirdiyimiz «XVII əsr Azərbaycan lirikası» adlı antologiyaya T.Təbrizinin 14 anadilli şeirini daxil etmişdik. Lakin yeganə əlyazmasının surəti əlimizdə olmadı­ğından şairin dilimizdəki şeirlər toplusunu tam şəkildə çap et­di­rə bilməmişdik. Həmvətənimiz, tədqiqatçı Mir Tohid Yüz­başinin köməyi ilə Təsirin türkcə şeirlər toplusunun surətini əldə edə bildik. Buna görə ona öz səmimi minnətdarlığımızı bildiririk.

Təsir Tərizinin Tehranın Sepəhsalar Ali Mədrəsəsi kitab­xanasında saxlanan külliyatına daxil edilmiş Azərbaycan türk­cəsindəki şeirlərini oxucuların diqqətinə çatdırırıq.


: pdf -> klassikler
klassikler -> Bİz kiMİK?” (məqalələr) Bakı – Nurlan 2004 yusif vəZİR ÇƏMƏNZƏMİNLİ
klassikler -> MƏnaziLÜs-saliKİn azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu axund haci ağAMİRZƏ ƏBDÜLKƏRİm ağa badikubi
klassikler -> Marağali məHƏMMƏDHƏSƏn xan etimadüSSƏLTƏNƏ xeyrati-hesanbaki – 2009 azərbayjan miLLİ elmlər akademiyasi
klassikler -> Sadiq bəY ƏFŞar şEİRLƏr baki 2010
klassikler -> Created by Neevia Personal Converter trial version бакы 2005
klassikler -> Mİr möHSÜn nəvvab 1905-1906-ci iLLƏRDƏ erməNİ-MÜSƏlman davasi azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
klassikler -> HƏZİNİ “HƏDİSİ-ƏRBƏİN” TƏRCÜMƏSİ
klassikler -> Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu abdulla şAİq arazdan turana baki – nurlan – 2004
klassikler -> Ябцлщясян ял-Мараьи мцалиcати мцнфяридя
klassikler -> KİŞVƏRİ TÜrk divani azərbayjan miLLİ elmlər akademiyasi məHƏMMƏd füzuli adına Əlyazmalar institutu


  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə