Tu ra n-sam (tu ra n -c sr )



Yüklə 244.15 Kb.
Pdf просмотр
tarix26.07.2017
ölçüsü244.15 Kb.

TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



31 

(4) 

ŞEKİ TÜRBELERİ 

Cəmalə SƏFƏROVA Arif qızı 

       


ÖZET 

Türk halk inançları tarihinde türbelerin yeri özel ve inkar edilemezdir. Manevi 

kültürün  bir  parçası  olan  dini  inanç  ve  itikat  insanlar  tarafından  uzun  yüzyıllar 

boyunca  korunarak  bu  güne  kadar  yaşatılmaktadır.  Azerbaycan'ın  eski  şehirlerinden 

biri  olan  Şeki  şehri  dini  köklerine  bağlı  olan  ve  kendi  maddi  ve  manevi  kültürünü 

bugünde içeren tarihi şehirlerimizdendir. Şehrin etnografik incelenmesi sırasında onu 

Azerbaycan'ın  birçok  kentlerinden  ayıran  mahalli-yerel  özellikler  arasında  dini 

inançlarına olan bağlılık da ilgi alanı dışında kalmamıştır. 

Genellikle,  Sovyetler  Birliği  döneminde  Azerbaycan'da  türbelerin  ve  ya  halk 

arasında söylendiği gibi "ocaq"lar  ve "pir"ler  adlandırılan, insanlar tarafından kutsal 

kabul  edilen  yerlerin  araştırmasına    önem  verilmez,  hatta  bu  manevi  değerlerin 

tarihten  silinmesi  ve  halk  hafızasından  unutulması  için  özel  çalışmalar  yapılırdı.  Bu 

amaçla,  1924  yılında  "Dine  karşı  komisyon"  oluşturuldu,  "Allahsız"  isimli  dergi 

yazılarak  Azerbaycan'ın  tüm  ilçe  ve  köylerine  dağıtıldı.  XX  yüzyılın  20-30'lu 

yıllarından  başlayarak  İslam  dini  aleyhine  çalışmalar  yürütülüyor,  ateizm  ideolojisi 

yaygın  olarak  tebliğ  ediliyordu.  Zoraki  yollarla  halk  kendi  eski  gelenek  ve 

göreneklerinden  uzaklaştırılıyor,  bereler,  baş  örtüsü  yasak  ediliyor,  Kuran  ve  dini  

kitaplar  yakılıyor,  camiler  depolara  ve  kulüplere  çevriliyordu.  Efendiler,  seyidlər, 

mollalar ve diğer din adamları takip ediliyor, ibadetle meşgul olanlar cezalandırılıyor, 

direnenlerse  sürgüne  gönderiliyordu.  Fakat  buna  rağmen,  halk  gizli  şekilde  kendi 

inanç  ve  itikatlarını  sürdürüyordu,  şimdi  ise  apaçık  kendi  değerlerine  sahip 

çıkmaktadırlar.  Bağımsızlık  yıllarında  kültürel  irsimizin  farklı  şehir  ve  bölge  olarak 

etnografik yönünden incelenmesine başlanmıştır. Araştırma alanı olan eski Şeki şehri 

de  bugün  İslam  dini  geleneklerini  kendinde  koruyan  şehirlerimizden  biridir.  Şehrin 

farklı  mahallelerinde  bulunan  ve  çoğunluğunun  eski  tarihe  sahip  olduğu  on  iki 

camiden yarıdan fazlasının faaliyet göstermesi de buna açık delildir.  

Buradaki  türbelerin  çoğunluğu,  İslam  dininin  tebliği  ile  uğraşmış  din 

adamlarının kabirleri çevresinde oluşmuştur. Zamanında yerel sakinlerin bu insanların 

kutsallığına olan inancı, sonradan onların mezarlarının inanç kaynağına dönüşmesine 

neden olmuştur. Bu türbelere yalnız yerli sakinler değil, aynı zamanda Azerbaycan'ın 

çeşitli bölgelerinden de insanlar geliyorlar. Mehmet Efendi, Yelbaba, Çarşamba ocağı, 

Güldeste  türbesi,  Nurehmed  Efendi,  Hacı  Salman  Efendi,  İbrahim  Efendi,  Kalayçi 

baba, Nöyül baba, Su akın baba, Şeyh Ahmed Efendi, Selim amca, Dağdivi ziyareti, 

Babaratma  piri,  Öksürme  piri,  Şıxəhməd  piri,  Nartopu  türbesi  gibi  nüfusun  sürekli 

ziyaret ettiği bu inanç yerleri kendi tarihi, nüfus arasında oluşan mistik gücü, ayin ve 

törenleri, efsaneleri vb. ile büyük ilgi görüyorlar.  

Bunların  çoğu  kutsal  insanların  mezarı  etrafında  oluşsada,  bir  kısmı  doğa 

olayları  ile  ilgili  olup,  taş,  ağaç,  su  ve  diğer  kultlarla  ilişkilidir.  Bu  tipli  inanç 

kaynaklarına  diğer  Türk  halklarının  manevi  kültüründe  de  rastlanıyor.  Makalede 

yapılan  araştırmalar  sırasında  doğrudan  yerel  nüfustan  toplanmış  etnoqrafik 

materyaller  kullanılmış,  aynı  zamanda  bu  konuda  yazılmış  bilimsel  literatüre  de 

referans edilmiştir. 



TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



32 

 

Anahtar Kelimeler: Dini İnanç, Kültür Mirası, Manevi Kültür, Şeki, Türbe. 

 

 

 



(THE MUSLIM SHRINES IN SHEKI) 

ABSTRACT 

The  sacred  places  have  the  special  and  undeniable  place  in    the  history  of 

Turkic peoples’ beliefs. The religious beliefs and faiths as a part of moral culture have 

been saved and preserved by people througout the centuries until our time. One of the 

ancient  cities  of  Azerbaijan,  Shaki,  is  among  those  historical  cities  which  are  still 

linked to their religious roots and reflect their material and moral cultures nowadays. 

During ethnographic research in the city, religious affection drew our attention among 

its local characteristics, which differed it from many other cities of Azerbaijan.  

In  general,  during  the  Soviet  times,  not  only  there  was  no  attention  to 

researches of places for pilgrimages in Azerbaijan, called “hearths” and “pirs” (sacred 

places)  among  population,  but  also  actions  were  taken  to  erase  such  values  from 

history  and the people’s memories. For this purpose, “Commission  against religion” 

was  set  in  1924.  The  magazine  named  “Allahsiz”  (Godless)  was  published  and 

distributed  to  all  regions  and  villages  of  Azerbaijan.  Starting  from  1920s  and  1930s 

atheist  ideology  was  widely  propagated  and  numerous  actions  were  taken  to  reduce 

the influence of Islam. People were, under compulsion, drifted apart from their ancient 

customs  and  traditions,  hijabs  and  papakhs  (male  headdress)  were  forbidden,  Koran 

and other religious books were burnt, mosques were converted into barns, warehouses 

and  dance  floors.  Sayyids,  mullahs,  and  other  representatives  of  religion  were 

persecuted,  praying  people  were  punished  and  those  maintaining  resistance  were 

exiled.  However,  people  were  secretly  following  their  faith  and  are  currently  free  to 

pactice all the values they had once preserved. During the years of independence, we 

started to explore our cultural heritage according to ethnography in various towns and 

regions.  One  of  the  research  objects  is  Shaki  city,  which  has  preserved  Islamic 

traditions  until  present  days;  the  fact  that  more  than  half  of  12  mosques,  located  in 

various blocks of the city and most of them having ancient history, still operate, is an 

explicit evidence for it. 

Most  Muslim  shrines  in  Shaki  have  been  built  close  by  graves  of  religious 

figures, who promoted Islam. Beliefs in sanctity of these people some days in the past 

have resulted in their graves being turned into sources of faith. People, not only from 

neighboring  regions,  but  also  from  various  regions  of  Azerbaijan,  visit  these  sacred 

places. 


Sacred  places  like  Mammad  Afandi,  Yelbaba,  Charshanba  Ojagi  (Tuesday 

hearth),  Guldastah  pilgrimage,  Nurahmad  Afandi,  Haji  Salman  Afandi,  Ibrahim 

Afandi,  Galeychi  Baba,  Noyul  Baba,  Su  Akhin  Baba,  Sheikh  Ahmad  Afandi,  Salim 

Ami, Daghdivi shrines, Babaratma piri, Oskurma piri, Shikhahmad piri, and Nartopu 

shrines are consistently visited by people and draw great attention for their historical 

significance, mystic meaningfulness formed among people, rites and ceremonies, etc. 

Although, majority of them have been created around the graves of the holy persons, a 

part of them has been associated with the natural phenomena, and  related to the stone, 



TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



33 

tree,  water  and  other  cults.  Such  type  of  belief  sources  are  also  met  in  the  moral 

culture  of  other  Turkic  nations.  Within  the  research  made  in  the  article,  along  with 

using ethnographyc materials collected directly from the local population, at the same 

time, the scientific literature on this topic has also been referred to.   

 

Keywords: Pilgrimages, Religious Affection, Religious Figures, Shaki, Sacred 

Places, The Moral Culture. 

 

GİRİŞ 

Məqalədə  Azərbaycan  xalqının  dini  inam  və  etiqadlarında    əsas  yerlərdən 

birini tutan ziyarətgahlar və onların mənəvi həyatdakı rolundan bəhs olunur. Tədqiqat 

sahəsi  qədim  Azərbaycan  şəhərlərindən  olan  Şəki  şəhəri  və  onun  ətraf    kəndləri 

götürülmüşdür.  Aparılan  tədqiqatlar  nəticəsində  təsdiq  olunmuşdur  ki,  şəhərin  əsası 

hələ  e.ə.  VII  əsrdə,  yəni  təxminən  2700  il  bundan  öncə  sak  tayfaları  tərəfindən 

qoyulmuşdur. Şəhər tarixdə iki adla - ”Şəki” və ”Nuxa” adları ilə  tanınmışdı [2, 3-4]. 

Bu  adlar  tarixin  müəyyən  dövrlərində  şəhəri  təmsil  etməklə  yanaşı,  eyni  zamanda 

buranın  qədim  tarixindən,  ulu  türk  yurdu  olmasından  da  xəbər  verir.  Böyük  Qafqaz 

dağlarının ətəyində, “Şəki yaylası”nın və Aslan dağın cənub yamacında yerləşən şəhər 

amfiteatr  şəklində  salınmışdır.  Maddi  və  mənəvi  mədəniyyətinin  zənginliyi  ilə  hər 

zaman diqqət çəkən və fərqlənən şəhər bugün də öz tarixiliyini qoruyub  saxlayaraq, 

ölkəmizin  istər  siyasi,  istərsə  də  iqtisadi,  mədəni  və  dini    həyatında  mühüm 

mərkəzlərdən  biri  olmaqdadır.  Tarixi  mənbələrdən  də  məlumdur  ki,  Alban  patriarx 

katolikosluğunun  nəzdində  olan  beş  yepiskopluqdan  biri  Şəkidə  yerləşmişdir.  VII 

əsrdə isə ərəblər Azərbaycana hücum etdikləri zaman işğal olunan şəhərlər içərisində 

Şəki də xərac verərək Xilafətin  hakimiyyətini və islam dinini qəbul etmişdir [2, 5-6]. 

Türk  və islam mədəniyyətinin birliyini özündə əks etdirən  şəhərin etnoqrafik 

araşdırılması  zamanı  onu  Azərbaycanın  bir  çox  şəhərlərindən  fərqləndirən  məhəlli-

lokal  xüsusiyyətlər  arasında  dini  inanclarına  olan    bağlılıq  diqqəti  xüsusilə  cəlb 

etmişdir.  

 Məqalədə,  bölgədə  aparılan  araşdırmalar  zamanı  birbaşa  yerli  əhalidən 

toplanmış  çöl-etnoqrafik  materialları  ilə  yanaşı,  bu  məsələyə  həsr  olunmuş  zəngin 

elmi  ədəbiyyatdan  da  istifadə  olunmuşdur.  Ərazidə  yerli  əhalinin  davamlı  ziyarət 

etdiyi  Məmməd  Əfəndi  ziyarətgahı,  Yelbaba  ziyarətgahı,  Çərşənbə  ocağı,  Güldəstə 

ziyarətgahı, Nurəhməd Əfəndi ziyarətgahı,  Hacı Salman Əfəndi ziyarətgahı,  Ibrahim 

Əfəndi ziyarətgahı, Qəleyçi baba ziyarətgahı, Nöyül baba ziyarətgahı , Su axın baba 

ziyarətgahı,  Şeyx  Əhməd  Əfəndi  ziyarətgahı,  Səlim  əmi  ziyarətgahı,  Dağdivi 

ziyarətgahı,  Babaratma  piri,  Öskürmə  piri,  Şıxəhməd  piri,  Nartopu  ziyarətgahı  və 

digər ziyarət yerləri haqqında, onların yerləşdiyi məkan, mənşəyi, mahiyyəti, ətrafında 

yaranmış rəvayətləri haqqında məlumat verilir.  

 

MƏTN 

Müasir  dövrdə  dinlərin  tarixi,  onların  xalqların  həyatındakı  rolu,  yayılma 

şəraiti və mərhələli tədqiqi, həmçinin müasirliklə tarixiliyin uzlaşdırılması məsələləri 

aktuallıq kəsb edir. 

Ümumiyyətlə, sovetlər dönəmində  Azərbaycanda ziyarətgahların və ya  xalq 

arasında “ocaqlar” və “pirlər” adı ilə məlum olan, insanlar tərəfindən müqəddəs hesab 



TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



34 

olunan  yerlərin  tədqiqatına  nəinki  diqqət  göstərilmirdi,  hətta  bu  mənəvi  dəyərlərin 

tarixdən  silinməsi  və  xalqın  yaddaşından  unudulması  üçün  kütləvi  ateizm 

kampaniyaları təşkil olunurdu [8, 219-220]. Bu məqsədlə 1924-cü ildə “Din əleyhinə 

komissiya” təsis olunur, ”Allahsız” adlı jurnal çap edilərək Azərbaycanın bütün qəza 

və  kəndlərinə  yayılırdı.  XX  əsrin  20-30-cu  illərindən  başlayaraq  islam  dini  əleyhinə 

mübarizə aparılır, ateizm ideologiyası geniş səkildə təbliğ edilir, zorakı yollarla  xalq 

öz    keçmiş  adət-ənənələrindən  uzaqlaşdırılır,  milli  geyimlər,  o  cümlədən  papaqlar, 

çadralar  qadağan  olunur,  Quran  və  dinə  dair  yazılmış  kitablar  yandırılır,  məscidlər 

anbarlar, klublar və uşaq bağçalarına çevrilirdi [5, 4-5]. Əfəndilər, seyidlər, mollalar 

və digər din xadimləri təqib olunur, ibadətlə məşğul olanlar cəzalandırılır, müqavimət 

gostərənlər ölkədən sürgün olunurdular. Lakin bu qadağalara baxmayaraq, xalq gizli 

şəkildə öz inam və etiqadlarını davam etdirir, hazırda isə aşkarlıq şəraitində öz mənəvi 

dəyərlərinə sahib çıxmaqdadır. 

Müstəqillik  illərində  mədəni  irsimizin    ayrı-ayrı  şəhər  və  bölgələr  üzrə 

etnoqrafik  cəhətdən  araşdırılmasına  başlanaraq,  milli-mənəvi  dəyərlərimizə, 

soykökümüzə,  adət-ənənələrimizə  bağlılıq,  onlara  dövlət  səviyyəsində  böyük  diqqət 

və  qayğı  göstərilir.  Ümumazərbaycan  üzrə  aparılan  tədqiqatlar  nəticəsində  XX  əsrin 

60-80-ci illərindən əhali tərəfindən  müntəzəm şəkildə ziyarət edilən 300-dən çox pir 

və digər müqəddəs yerlərin olduğu  və onların iki qrupa bölündüyü qeyd olunmuşdur. 

Birinci  qrupa  universal  xarakter  daşıyan  və  ən  geniş  təsir  spektrinə  malik  olan 

müqəddəs yerləri, ikinci qrupa isə məhdud lokal funksional xüsusiyyətlərə malik olan 

müqəddəs məkanları  və  sitayiş  yerlərini daxil etmək olar. Bu bölgüyə  əsasən birinci 

qrupa islam dininin yayılması ilə əlaqədar formalaşan və sufi təriqət şeyxlərinə, ya da 

peyğəmbər  nəslindən    olan  seyidlərə  məxsus  olan,  ikinci  qrupa  isə  islamaqədərki 

inanclarda təşəkkül tapan müxtəlif pirləri  və müqəddəs yerləri şamil etmək olar. 

Bu  ziyarətgahların  davamlı  olaraq  ziyarət  olunması  dini  inancların 

unudulmasının,  yaddan  çıxmasının qarşısını  almış,  xalqımızda milli və dini  hisslərin 

qorunub saxlanılmasında  böyük rol oynamışdır [7;8]. 

Tədqiqat  obyekti  olan  qədim  Şəki  şəhəri  də    bugün  islam  dini  ənənələrini 

özündə  qoruyub  saxlayan    Azərbaycan    şəhərlərindən  biridir.  Şəhərin  ayrı-ayrı 

məhəllələrində  yerləşən  və  qədim  tarixə  malik  olan  on  iki  məsciddən  əksəriyyətinin 

fəaliyyət göstərməsi də buna əyani sübütdur [1, 294-302]. 

Buradakı  qəbir  ziyarətgahlarının  bir  çoxu  islam  dininin  təbliği  ilə  məşğul 

olmuş din xadimlərinin məzarları ətrafında yaranmışdır. Zamanında yerli sakinlərin bu 

insanların müqəddəsliyinə olan inami, sonradan onların məzarlarının inanc mənbəyinə 

çevrilməsinə  səbəb  olmuşdur.  Ziyarətgahların  bir  qismi  muqəddəs  insanların  məzarı 

ətrafında  yaransa da, bir qismi təbiət hadisələri ilə bağlı olub, daş, ağac, su və digər 

kultlarla  əlaqəlidir.  Ümumiyyətlə,  Şəkinin  bütün  dağətəyi  və  dağdibi  kəndlərində 

ağac, səma, insan qəbirləri və heyvanlarla bağlı ziyarət  yerləri mövcuddur. Bunların 

da tarixi kökləri qədim inanc sisteminədək gedib çıxır. Məsələn, Kiş məbədindəki keçi 

kultu  ilə  bağlı  müqəddəs  qəbir,  Daşbulaqda  yerləşən  ziyarətgahda  qurbanvermə 

mərasimində  qurban  olaraq  yalnız  keçi  kəsilməsi  və  s.  Bu  tipli  inanc  mənbələrinə  

digər türk xalqlarının mənəvi mədəniyyətində də rast gəlinir. 

Ümumiyyətlə, Şəkidə ən qədim ziyarətgah son eneolit,  ilk tunc dovrünə (e.ə. 

IV  minilliyin  sonu  III  minilliyin  əvvəlləri)  aid  olması  arxeoloji  faktlarla  təsdiq 

olunmuş,    I  əsr  Kiş-Alban  məbədinin  mehrab  hissəsində  yerləşən  ziyarətgahdır. 


TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



35 

Dinindən asılı olmayaraq sonradan yaranan ruhi xəstəliklərin müalicəsi üçün əhali bu 

ziyarətə müraciət edir. Mənbələrdə qeyd olunan bir məlumata əsasən hətta bir kahin 

də buranı təhqir etdiyinə görə ruhi xəstəliyə düçar olmuşdur [3]. 



 

Ziyarətgahlar haqqında ümumi məlumat 

Məhəmməd  Əfəndi  ziyarətgahı  -  Köhnə  İpək  kombinatının  yanında  yerləşir. 

Bu  ziyarətgah    yerli  əhalinin  ən  çox    baş  çəkdiyi  inanc  yeridir.  Türbədə  Şeyx 

Məhəmməd  Əfəndi  adlı    islam  dini    ənənələrinə  sadıq  və  sağlığında  böyük  hörmət 

sahibi olmuş bir insan dəfn olunubdur. Qəbrin təxminən 1780-ci ilə aid olduğu güman 

edilir.  Deyilənə  görə,  1838-ci  ildə  güclü  sel  zamanı  hər  yanı  su  basıb,  təkcə 

Məhəmməd  Əfəndinin  məzarına  zərər  toxunmayıbdır.  Dəfn  olunduğu  yer  özünün 

şəxsi  sahəsi    olub  və  dünyasını  dəyişərkən  burada  dəfn  olunmasını  vəsiyyət  edib. 

Hazırda  türbənin  ətrafı  qəbirstanlıqdan  ibarətdir.  Qəbir  daşı  qalmamışdır.  Məzarın 

üzərində böyük ağaclar bitmişdir.  

Yerli əhalidən aldığımız məlumata görə, nəinki çətinə düşənlər, hətta xeyir iş 

tutmaq istəyənlər onun yanına gələrək məsləhətini və xeyir-duasını alar və az müddət 

içərisində arzusuna çatardı. Xalq arasında onun möcüzələrindən bəhs edən rəvayətlər 

bugün də yaşamaqdadır. Yüksək mənəvi keyfiyyətlərə məxsus, islam dini əqidələrinə 

daim  riayət  edən,  köməyə  ehtiyacı  olanların  köməyinə  tələsən  biri  olması  dünyasını 

dəyişdikdən sonra da qəbrinin yerli əhali tərəfindən ziyarət yerinə çevrilməsinə səbəb 

olmuşdur. Adı ilə əlaqədar andiçmə forması da (Məmməd Əfəndi haqqı)  yaranmışdır. 

Niyyət ziyarətidir, onu da qeyd edək ki, şəhərdə yeganə ziyarətgahdır ki, toy mərasimi 

təşkil  olunan  gün    gəlingətirmə  zamanı  bəy-gəlin  öncə  bura  gələr,  dua  oxutdurub, 

nəzir qoyar daha sonra toy edilən məkana gedərlər. Uzaq yola çıxanlar da bura gəlib 

dua  oxutdurmadan  yola  cıxmazlar.  Ziyarətgahın  aylıq    ziyarətçilərinin  sayı  500-600 

nəfər olur. Türbəyə “müceyr” və ya “mücöür” adlanan şəxs nəzarət edir. 

Məhəmməd  Əfəndi  ilə  Oxut  kəndində  yerləşən  Yelbaba  ziyarətgahındakı 

qəbirlərdən  birinin  arasında  qohumluq  əlaqəsi  olduğu  da  güman  edilir.  Bunu  da 

qəbirlərdən  birinin  başdaşında  yazılmış  sözlər  (“Molla  Məhəmməd  Əfəndinin  oğlu 

Molla Ömər Əfəndi”) göstərir. Lakin başdaşı üzərindəki yazı tam oxuna bilmədiyinə 

görə dəqiq fikir söyləmək mümkün olmamışdır [4, 77-78]. 

Mustafa Əfəndi ziyarətgahı – Şəkidə Yuxarıbaş məhəlləsində, birinci rayonda, 

Ağamalı  küçəsində  yerləşmişdir.  Yerli  əhalinin  dediyinə  görə    vaxtilə  bura  cümə 

məscidinin  yerləşdiyi  bina  olmuşdur.  Hazırda  onun  yalnız  özül  hissəsi  qalmışdır. 

Məscid  binasından  kənarda  minarə  də  tikilmişdir.  Minarənin  üstündə  onun    1880-ci 

ildə  inşa  olunduğu  qeyd  olunmuşdur.  Minarənin  qarşısında  böyük    alim  Mustafa 

Əfəndi dəfn olunmuşdur. Alimin bütün həyatı və fəaliyyəti məscidlə bağlı olmuşdur. 

Ölümündən  sonra  qəbri  yerli  əhalinin  ziyarət  etdiyi  müqəddəs  məqbərəyə 

çevrilmişdir.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  alim  minarənin  tikilməsindən  bir  il  sonra  vəfat 

etmişdir. Başdaşı üzərindəki haşiyədə azərbaycanca bir beyt də yazılmışdır [4, 76]: 

“İsmi pakın həmişə yad edəlim

Ruhunu fatihəylə şad edəlim”. 

Çərşənbə  ocağı  –  Qəbir  ziyarəti  olub.  Rəvayətə  görə,  tarixi  1456-cı  ildən 

hesablanır. Əsasən həftənin üçüncü və altıncı günləri ziyarət olunur, bu da burada dəfn 

olunan şəxsin Şəkiyə çərşənbə günü gəlməsilə əlaqədardır. Nurəhməd ağa  ziyarəti də 

deyilir.  İki  qardaş  bir  bacı  olublar.  Bacısının  qəbrinin  də  Zaqatalada  ziyarət  yerinə 



TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



36 

çevrildiyi  söylənilir.  Bura  gəlib  namaz  qılarkən  rəhmətə  gedib  və    burada  da  dəfn 

olunub.  Yerləşdiyi  yer  boş  səhralıq  olub.  Sonra  rəvayətə  görə,  bir  quş  dimdiyində 

toxum  gətirib  buraya  səpmiş  və  bu  qəbrin  üzərində  ağac  göyərib.  Hazırda  qəbrin 

yerini bu ağac müəyyən edir.  

Çərşənbə  ocağına  övladı  olmayanlar  və  qorxuluğu  olanlar  müraciət  edirlər. 

Ziyarətgahda  qəbir  ətrafına  dolanma,  daş  sürtmə,  tütyə  içmə  kimi  ayinlər  həyata 

keçirilir.  Övladı  olmayanlar  gəlib  niyyət  edir,  parçadan  “yürtməç”-  beşik  düzəldib 

ağaca  keçirir.  İnama  görə  düyün  salmaq  olmaz,  cünki  düyün    niyyəti  bağlayar. 

Bununla  yanaşı  övladı  olmayan  adamın  paltarının  içərisinə  “ağac  göyərən”  vaxtı 

ondan  qoparıb    bağlayır,  sonra  da  ağacdan  asırlar  və  az  vaxtda  niyyət  gerçək  olur. 

Şəkidə hətta belə bir alqış  da var:  “Səni  görüm  göyərəsən”-  yəni  “oğul-övlad sahibi 

olasan”  mənasında  işlədilir.  Ziyarətçilərinin    sayı  çoxdur,  onların  içərisində  ətraf  

bölgələrin sakinlərinə də təsadüf olunur. 

Yelbaba  ziyarətgahı  -  Şəkinin  Oxut  kəndində  yerləşir.  Əhalinin  böyük  inam 

obyektinə  daxil  olan  ziyarətgahdır.  On  əsrdən  çox  yaşı  vardır.  İslam  dini  ilə  bağlı 

yaranmış  ziyarətgahlardandır.  Qəbiristanlıqda  yeddi  ziyarət  yeri  yerləşir.  İlk  iki 

ziyarət qəbri Oxut kəndində ilk dəfə Həcc ziyarətinə gedib-gələn Əhməd Əfəndi baba 

və Məmməd Əfəndi baba adlı şəxslərə aiddir. Bura evi olmayan insanlar gəlir, niyyət 

edib şam yandırırlar. (burda şam el inancına görə “işığa çıxmaq”, bir növ qaranlıqdan 

qurtulmaq  deməkdir).  Üçüncüsü,  Suriyadan  islamı  yaymaq  məqsədilə  bura  gələn  və 

dünyasını dəyişdikdən sonra burda dəfn olunan səkkiz qəriblərin qəbridir. Bu qəbirləri 

də  bəxti  açılmayan  qızlar,  övladı  olmayan  qadınlar  ziyarət  edib,  niyyət  edirlər. 

Dördüncüsü,  Yelbaba,  məzar  yeri  demək  olar  ki  itib,  bu  ziyarətgaha  da  adından 

göründüyü kimi yel və zob xəstəliklərindən şəfa tapmaq məqsədilə gəlirlər. Deyilənə 

görə üzərində neçə dəfələrlə türbə tikmək istəsələr də dağılıbdır. Beşincisi, İsa baba, 

bura  da  hərəkət  orqanları  problemləri  ilə  əlaqədar  şikəst  insanlar  müraciət  edirlər. 

Altıncısı,  Rəcəb  Əfəndi  baba,  bu  da  baş  ağrısı  və  qorxunu  götürür.  Digərlərindən 

fərqli  olaraq  bura  həftənin  üçüncü  və  altıncı  günləri  gəlmək  lazımdır.  Yeddincisi, 

Abdulla Əfəndi baba, bura hər cür niyyət götürür. Ümumiyyətlə, Şəkidə yeddi övliya 

olub  ki,  bunları  da  Yelbaba  ilə  əlaqələndirirlər,  amma  müxtəlif  fərziyyələr  olduğu 

halda onların dəqiq kimliyi bilinmir. Ziyarətdə hicri-qəməri təqvimi ilə 1329-cu ildə 

tikildiyi göstərilən məscid də yerləşir [1, 298]. 

Babaratma  piri  –  Babaratma  piri  Şəkinin  Babaratma    kəndində  yerləşir.  Pir 

kompleksinə    məqbərə,  məscid,  ətrafında  yaranmış  qəbiristanlıq  daxildir.  XIX  -  XX 

əsrin  əvvəllərinə  aiddir.  Məscid-  məqbərə  binasının  üzərindəki  kitabə  pirin  tarixi 

haqqında məlumat verən ilkin mənbədir. Kitabə ərəb dilində yazılıb və mətni belədir: 

”Mərhəmətli  və  rəhimli  Allahın  adıyla!  Bu  qəbir  məşhur  alim  seyid...  Hac-əl-

Hərəmeyn (iki müqəddəs yerin) hacısı Hacı ağa Məhəmmədindir. Allahın və Allahın 

valisinin  köməyi  və  onun  müqəddəsliyi  ilə  bu  binanı  bərpa  etməyə  başladı.  Hac-əl-

Hərəmeyn  Seyid  Hacı  ağa  Məhəmməd  Əfəndi  ibn  Seyid  Qasım  Çələbi  ibn  Seyid 

Qədaş Çələbi  Əfəndi  ibn Seyid  Hacı  Şeyx  Dədə Mürsəl  Şeyx  Babarata  1005-ci  ildə 

”(1596-1597) 

Kitabədən  göründüyü  kimi,  məqbərə  onu  bərpa  etdirən  Hacı  Məhəmməd 

Əfəndiyə  məxsus  olmuşdur.  Burada  eyni  zamanda  Hacı  Məhəmməd  Əfəndinin 

özündən əvvəlki sələfləri “seyid, ”başçı”, ”rəhbər” kimi göstərilərək sonuncunun Şeyx 

Dədə  Mürsəl  –  “Şeyx  Babaratma”  olması  qeyd  olunur.  Buradakı  ribat-xanəgahın 


TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



37 

fəaliyyəti  isə  çox  güman  ki,  XIII-  XIV  əsrlərə  aiddir.  Məscid-türbə  binasının 

içərisində  divara  hörülmüş  kitabədə  buranın  Peyğəmbər  əleyhissalamın  hicrətindən 

sonra  1100-cü  ildə  ziyarətgahda  yaşayan  Molla  Abdulla  ibn  Molla  Əbdül  tərəfindən 

bərpa olunduğu yazılıb [1, 300]. Niyyət ziyarətgahıdır. 

Şeyx Əhməd Əfəndi Baba ziyarətgahı – Şəkinin Baş Şabalıd kəndində yerləşir. 

Hicri  1315-ci  ilə  aid  olub,  ərəb  əsilli  bir  şəxsin  qəbri  ətrafında  yaranıbdır.  Niyyət 

ziyarətgahıdır.  Ziyarətçilər  qurban  kəsir,  mövlud  oxutdururlar.  Burada  tez-tez 

peyğəmbər  və  əshabələrinin  şəninə  mövlud  mərasimləri  təşkil  olunur.  İşi  çətinə 

düşənlər:  “filan  işim  həyata  keçsin,  Şabalıd  şeyxinin  evində  mövlud  oxutduracam” 

deyib niyyət edirlər. Ziyarətgahdə ağaca lent baglamaq adəti də var.  

Şıx Abdulkərim Baba ziyarətgahı - Giləhli məhəlləsində, Mustafa bəyin yerinə 

gedən yolda yerləşir, niyyət ziyarətgahıdır. Məhəlli xarakter daşıyır. Ziyarətdə qurban 

kəsilir, nəzir qoyulur.  Patronim rəhbərinin adı ilə bağlıdır. 

Alı  Kərim  Əfəndi  ziyarətgahı  –  Şəhərin  Dodu  adlanan  hissəsindəki  köhnə 

qəbiristanlıqda yerləşir. Qəbir yerləri demək olar ki, itib. Niyyət ziyarətgahıdır, qurban 

kəsilir, nəzir qoyulur. 

Ərazi  Alı  Kərim  Əfəndi  ziyarətgahından  öncədə  inanc  yeri  sayılırdı.  Keçən 

əsrlərdə Dodunun yuxarı hissəsində Kilsətəpə deyilən yerdə alban məbədi olmuşdur. 

Deyilənə görə bu məbədin Kiş məbədi ilə mənəvi bağlılığı var idi. Bütün bunlar əhali 

tərəfindən ərazinin müqəddəsliyinə olan inancı daha da gücləndirmişdir. 

Dağdibi  ziyarətgahı  –  Şəhərin  Dağdibi  adlanan  hissəsində  yerləşir.  Niyyət 

ziyarətgahıdır.  Dinə  xidmət  edən  naməlum  bir    şəxsin  qəbri  ətrafında  yaranıb. 

Ziyarətgahda namaz daşı vardır. Ziyarətçilər niyyət edib, lent bağlayır, niyyəti qəbul 

olunduqdan sonra qurban kəsirlər. 

Bunlarla yanaşı İbrahim Əfəndi ziyarətgahı (göz ağrısı ilə bağlı), Qəleyçi Baba 

ziyarətgahı  (yel  xəstəlikləri  ilə  bağlı),  Səlim  Əmi  ziyarətgahı  (yara  götürür), 

Nurəhməd  Əfəndi  ziyarətgahı  (murad  baba  da  deyilir),  Hacı  Salman  Əfəndi 

ziyarətgahı da yerli əhali tərəfindən ziyarət olunan ziyarətgahlardandır. 

 

SONUÇ 

Göründüyü  kimi  insanlar  uzun  əsrlər  ziyarətgahlardan  arzuların  həyata 

keçməsi,    xəstəliklərin  müalicəsi,  sıxıntı  və  çətinliklərdən  qurtuluş  vasitəsi  kimi 

istifadə  etmişlər.  Amma  buna  baxmayaraq  bu  ziyarət  yerləri  tarixin  müəyyən 

sınaqlarından  keçərək  öz  ənənələrini  bugünədək  qoruyub  saxlamış  və  yerləşdiyi 

ərazinin  tarixi  mənbəsi  olaraq  yerli  əhalinin  məişət  və  mədəniyyətindən  xəbər 

verməkdədir.  Bu  müqəddəs  yerlərin  davamlı  olaraq  yerli  əhali  tərəfindən  ziyarət 

olunması xalqın dini inam və etiqadlarının unudulmamasına kömək etmiş və bugünə 

kimi gəlib çıxmasına səbəb olmuşdur. 

Şəkidə  pir  adı  ilə  bağlı  ziyarətgahların  əksəriyyəti    islam  dini  ilə  və  ya  nəsil 

başçıları  ilə  əlaqəlidir.  Çox  güman  ki,  bəzi  pirlər  ola  bilsin  dərin  tarixi  kökə  malik 

əcdada inam kultu, ağac kultu, su kultu, daş kultu ilə də bağlıdır. Onu da qeyd edək ki, 

Şəkidə islamla əlaqəli ən böyük ziyarətgahlar islam dininin missioner dövrü ilə bağlı 

olubdur.  Məsələn,  Şıxqaplan  (Baş  Göynük),  Şıxosman  (Əlyar),  Babaratma 

(Babaratma),  Şalburuz  və  s.  Bu  insanlar  dindar  olmaqla  yanaşı  müəyyən  fenomen 

xüsusiyyətlərə (xəstəliklərin müalicəsi , öncədən görmə, xalq təbabəti və s.) də malik 

olublar.  



TU RA N-SAM (TU RA N -C SR )  

 YI L:  2012  *  Cİ LT:  4 *  SAYI : 1 5 * Y A Z, 2 012  

YEAR : 2 012  * V OLUM E : 4  * I SSU E : 15  *  SU M M ER,  201 2  

TURAN STRATEJİK ARAŞTIRMALAR MERKEZİ DERGİSİ  

(J OU RN A L  OF   TUR AN   C EN TER F O R  STR A TEGIC A L R ESEA RC HES)  

www .tura nsa m.o rg  

 

 



38 

Beləliklə, xalqımızın inam və etiqadında mühüm yer tutan müqəddəs yerlərin 

tədqiqatının nəticəsi onu göstərir ki, Şəkidə ziyarətgahlar, pirlər, ocaqlarla bağlı daha 

geniş  elmi  araşdırmalar  aparılmalı, onların  xalqın məişət  və mədəniyyətində tutduğu 

yer hərtərəfli tətqiq edilməlidir. 

 

QAYNAQLAR 

1.  Azərbaycan  Respublikasının  məscidlər  ensiklopediyası,  Bakı,  “Beynəlxalq 

Əlhuda Nəşriyyatı”, 2001, 310 səh. 

2. İsmayılov M. Şəki. Bakı : Azərnəşr, 1981, 150 səh. 

3. Kalankatuklu M. Albaniya tarixi. Bakı: Elm, 1993 

4. Nemət M. Azərbaycanda pirlər. Bakı :Azərnəşr, 1992 

5.  Şahbazov  T.S.  Azərbaycanda  islamaqədərki  inamlar,  Bakı,  “Xəzər 

Universiteti” nəşriyyatı, 2008, 164 səh. 

6.  Şəkidə  məhəllə  adları,  soyadlar  və  ləqəblər,  I  kitab,  Bakı,  “Nafta-Press” 

nəşriyyatı, 2004, 346 səh. 

7.  Мещанинов  И.И.  Пиры  Азербайджана.  Ленинград  //  Изв.  Гос.  Акад. 

Ист. Материал. Культуры (ИГАИМК) т.9, вып. 4, 1931. 

8.  Ямпольский  З.И.  Пиры  Азербайджана.  Москва  //  Вопросы  Истории 

Религии и Атеизма, вып. VIII, 1960, стр. 219-239.  

 

 



 

                                                      

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 



Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə