Türkl ər Tarixi oçerkl



Yüklə 5.52 Mb.

səhifə1/49
tarix23.12.2016
ölçüsü5.52 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49

~ 1 ~ 

 

 



 

 

Aydın Mədətoğlu Qasımlı 



 

 

Türkl

ər 

(Tarixi oçerkl

ər) 

 

 

 

 

 

Bakı - 2012 

 

~ 2 ~ 

 

 



 

İçindəkilər

 

 

 



Ön söz 

əvəzi ......................................................................................

 

 



Giriş. Türklər bəşər tarixinin ruhudur .........................................

 



 



 

 

I F

əsil 

Tarixd

ə və bu gün Türklər 

 

 

 

 

1.1. 


Tarixd

ə və bu gün Türk dövlətləri .....................................................  14 

1.2. 

Turan Türkl



əri ................................................................................... 

22 


1.3. 

Şumer Türkləri ...................................................................................  36 

1.4. 

Az

ərbarcan Türkləri ...........................................................................  42 



1.5. 

Saka (Skif) Türkl

əri ...........................................................................  131 

1.6. 


Hun Türkl

əri ......................................................................................  136 

1.7. 

Avar Türkl



əri .....................................................................................  147 

1.8. 


Çu, Çi, Tabqaç 

(Topa), Şato və Hsi-Hsia Türkləri ............................  151 

1.9. 

Göy Türkl



ər .......................................................................................  158 

1.10. 


Uyğur Türkləri ..................................................................................  168 

1.11.  X


əzər Türkləri ...................................................................................  177 

1.12. 


Qaraxanlı Türkləri .............................................................................  187 

1.13.  Q


əznəli Türkləri ................................................................................  193 

1.14.  Hindistan Türk dövl

ətləri ..................................................................  198 

1.15.  Misir v

ə Suriya Türk dövlətləri .........................................................  206 

1.16.  S


əlcuqlu Türkləri ...............................................................................  215 

1.17.  K


ərkük Türkləri .................................................................................  233 

1.18.  Xorasan Türkl

əri ................................................................................  237 

1.19.  Türkiy

ə Türkləri ................................................................................  243 

1.20.  Xar

əzm Türkləri ................................................................................  256 

1.21.  Türk-

Moğol İmperatorluqları ............................................................  265 

1.22. 


Teymurlu İmperatorluğu ...................................................................  286 

1.23.  Özb

ək Türkləri ..................................................................................  301 

1.24. 


Qırğız Türkləri ...................................................................................  306 

1.25.  Qazax Türkl

əri ...................................................................................  311 

1.26.  Türkm

ənlər ........................................................................................  316 

1.27.  Qazan Türkl

əri ...................................................................................  321 


~ 3 ~ 

 

1.28.  Sibir Türkl



əri .....................................................................................  326 

1.29.  Noqay Türkl

əri ..................................................................................  331 

1.30. 


Başqurd Türkləri ................................................................................  335 

1.31. 


Kırım Türkləri ...................................................................................  340 

1.32. 


Əfqanıstan Türkləri ...........................................................................  346 

1.33.  Balkan Türkl

əri ..................................................................................  351 

1.34.  Qaqauz Türkl

əri .................................................................................  356 

1.35. 


Batı Trakya Türkləri ..........................................................................  361 

1.36.  Kipr Türkl

əri ......................................................................................  366 

1.37. 


Qaşqay Türkləri .................................................................................  372 

1.38.  M


əshəti Türkləri ................................................................................  378 

1.39. 


Borçalı Türkləri .................................................................................  383 

1.40.  Balkar Türkl

əri ..................................................................................  388 

1.41.  Qaraçay Türkl

əri ................................................................................  391 

1.42.  Türk – 

Macar etnik bağlılığı .............................................................. 

 

II F

əsil 

 

Dünya düz

əni və Türklər 

 

395 



2.1. 

Türk


ərin tarixi missiyası ....................................................................  400 

2.2. 


Türkl

ərə qarşı Çin irqçiliyi ................................................................  405 

2.3. 

Türkl


ərə qarşı Rus irqçiliyi ................................................................  410 

2.4. 


Avropa irqçiliyinin anatomiyası ........................................................

 

415 



2.5. 

Q

ərb – Türk münasibətlərinin anatomiyası .......................................



 

432 


2.6. 

Avropa kils

ə xristiyanlığı və Türklər ................................................

 

437 



2.7. 

Xristian Avropa Birliyi v

ə Türklər …………....................................

 

442 



2.8. 

“Soyuq savaş” olmuşmu, olacaqmı? .................................................

 

450 


2.9. 

Q

ərb mediyası ....................................................................................



 

454 


2.10.  Türkl

ərə qarşı “Kürt kartı” ................................................................

 

458 


2.11. 

Dostlarımız, düşmənlərimiz ..............................................................

 

466 


2.12.  Milliyy

ətçilik bir milli kimlik məsələsidir ........................................

 

472 


2.13.  Müq

əddəs davalar ..............................................................................

 

483 


2.14. 

Orta Doğu və Türk dünyası ...............................................................

 

488 


2.15. 

Dünyanın tacı Türklər ........................................................................

 

493 


2.16.  Bugünkü dünya düz

əni və Türklər ....................................................

 

498 


2.17. 

Türk dünyası XXI yüzillikdə .............................................................

 

503 


2.18.  Müst

əqil Türk Dövlətləri Birliyinin yaranması zamanın tələbidir ....

 

507 


~ 4 ~ 

 

2.19. 



“Turan” şəhəri Türk dünyasının intibah mərkəzi olacaqmı? .............

 

512 



.20. 

Dünya müdrikl

əri Türklər haqqında ..................................................

 

517 



 

 

N

əticə əvəzi 

 

 

 

 

Türk g



əncliyinə...................................................................................  522 

 

Ədəbiyyat göstəricisi .........................................................................  527 



 

~ 5 ~ 

 

Ön söz 



əvəzi 

 

 

T

əbiətin hər  şeyində  “Dualizm”  olduğu  kimi  Tarix  də  bu  “İkilikdən” 



yaxa qurtara bilmir. 

Dön


ən dövran və  ya “Cərxi-fələk” təbiri Fələyə  aid deyim olsa da O, 

“T

əbii qanun” kimi sosiologiya və  tarix elmlərində  də  qəbul olunan bir 



ölçüdür. 

Öz göz


əllik və əzəmətinin fərqinə varan İnsanoğlu Tanrının gözəllik və 

əzəmətini dərk etdikcə mənsub olduğu millətin də gözəllik və böyüklüyünün 

f

ərqinə varacaq. 



Intiqam haqdır və tarixin ən mühüm qanunlarından biridir. Həyatda heç 

bir hadis

ə  zaman və  makan təsirindən qurtula bilməz. XXI yüzil millətlərin 

“olum, ya ölüm” 

əsridir. Atalar syləyiblər ki: 

 

“Haqq 



əsla qeyb olmaz. 

Haqsız qan yerdə qalmaz. 

Zalım əbədi olmaz. 

Fikir öldürül

ə bilməz”. 

 

Ey Türk İnsanı! Sənin istiqbalın öz əlindədir. Bu gün Sən artıq dünənki 



S

ən  olmamalısan.  Səni  artıq  kahinlər, sehrbazlar, rəmmallar, mərsiyəxanlar, 

saxta falçılar, idrakı sönük başlılar və s. bu kimi bir sürü nifrət başçılar deyil, 

Türkü,  Türklüyü yüks

əltməyə  çalışan  həqiqi alimlər, intelektlər idarə 

etm


əlidir. 

Ey Türk Mill

əti! Sən kökündən  çox  uzaqlaşıb  Çin  dənizinə, Vyana 

qapılarına,  Roma  civarına, Afrika qitəsinə  qədər vardığın  üçün  “Zaman” 

deyil

ən  “Bağ  qayçısı”  həddən  artıq  uzanan  budaqlarını  kəsdi. Kəsdi ki, Sən 



qocalmayıb  Öz  Kökün  üzərində  yenidən qol-budaq  atıb  cavanlaşasan, 

böyüy


əsən, əbədiyaşar olasan. 

Ey Türk 


dünyası! Sənin gələcək istiqbalın Turanın bütövləşməsindədir. 

Bu paramparça olub 

ərazisi yağı düşmənlər tərəfindən zəbt olunmuş Turanın 

bütövlüyünün  açarı  “Azərbaycan” deyilən bu ən qədim  Türk  yurdunun 

Bütövlüyünd

ədir.  Əgər bütün diqqətini Ona yönəltməsən,  bütün  ağlını  və 

gücünü Onun bütövl

əşməsinə  sərf etməsən bütün əməllərin  boşa  çıxacaq, 

bütün imkanların hədər gedəcək. 


~ 6 ~ 

 

Yeni Turan m



ədəni, iqtisadi və  hərbi birlik əsasında  Türk 

Cumhuriyy

ətlərinin  federasiyası  və  ya  konfederasiyası  şəklində  ola bilər. 

Bütöv Az


ərbaycan da məhz bu gələcək “Yeni Turan” silsiləsinin mühüm bir 

halqası olacaq. 

Ey Türk Mill

əti!  Ulu  Tanrı  Səni  Şərqdə  yol göstərən, Asiya qitəsinə 

b

ələdçi və Onu qoruyucu təyin edib. Sənin istiqbalın Qərbdə - Avropada deyil, 



Şərqdə - Asiyadadır. Tanrının bu göstərişini yenidən yerinə yetirməyin vaxtı 

çatıb. Yolun açıq, məramın uğurlu olsun! Tanrı Sənə yar olsun. Amin. 

 



əllif  

  

 



 

 

 

 

 

 

 

 

~ 7 ~ 

 

Giriş 



 Türkl

ər bəşər tarixinin ruhudur 

 

Ən azı iyirmi bеş min illik dövlətçilik tarixinə malik olan bir millətin, 



t

əbiidir ki, özünəməxsus mənəvi-əxlaqi, dini-fəlsəfi  dünyagörüşü  olmuşdur. 

Çox t

əəssüflər olsun ki, indiyə  qədərki tədqiqat  əsərlərinin  çoxu  subyеktiv 



xaraktеr  daşımış,  idеoloji-siyasi  düşüncə  sistеminə  tabе  tutulmuş,  Türk 

mill


ətinin tarixi, mənəvi-əxlaqi, dini-fəlsəfi  dünyagörüşü  tamamilə 

saxtalaşdırılmışdır.  

Tarix  şüuru  din  duyğusu  qədər qədimdir.  Bu  şüur  insanların  mənəvi 

al

əmi və mədəni səviyyəsi yüksəldikcə daha da zənginləşmiş, dərinləşmişdir. 



İlkin  ibtidai  dövrlərdə  ata-babalara təzim və  onların  təqdis  еdilməsi  əcdad 

kultlarının  təşəkkül  tapmasına  və  gеtdikcə  milli hiss və  duyğuların 

yaranmasına gətirib çıxarmışdır.  

H

əyatın insanlığa yüklədiyi imtahanların sonu yoxdur. Bu anlamda hər 



bir mill

ət və  xalq da sonu görünməyən  sınaqlar  qarşısındadır.  Bu 

imtahanlardan şərəflə, ləyaqətlə çıxan xalq və millətlər həyatda yaşamaq haqqı 

qazanırlar.  Tarix  göstərir  ki,  bu  yaşama  haqqını  qazanmaqda  xalq  və 

mill

ətlərin  еlmi,  tеxnoloji və  iqtisadi inkişafı ilə  yanaşı  mənəvi dəyərləri də 



mühüm 

əhəmiyyət kəsb еdir. Din, əxlaq, hürriyət, ədalət və bunlara dayanan 

bütün m

ənəvi dəyərlər millətin yaşama haqqına bağlı dəyərlərdir.  



Bu maddi v

ə  mənəvi dəyərləri vəhdətdə  götürən  Türk  xalqı  tarixin 

amansız  sınaqlarından  şərəflə  çıxaraq  həyatda  yaşama  haqqı  qazanmışdır. 

Türk  başlanğıcını  mükəmməl bir soydan alan, təkamül yolu ilə  formalaşan 

əzəmətli bir millətin adıdır.  

Türkl


ər bu bəlalı Yеr kürəsinin cəfakеş övladları olmuş, Onlara «Yеtkin 

İnsan» anlamına gələn «Türk» adını Tanrı Özü vеrmişdir (Mahmud Kaşğarlı).  

B

əşər tarixinə  özünün mənəvi-əxlaqi  damğasını  vuraraq  qəbilə, tayfa, 



xalq v

ə  nəhayət millət mərhələsinə  yüksəlmiş  Türk  kimliyi  insanlığın 

yеtkinlik,  kamillik  zirvəsinə  ulaşmışdır.  Türk  kimliyindən  soyundurulmuş, 

t

əcrid еdilmiş bəşər tarixi quru, cansız bir cəsədə bənzəyər. Bütövlükdə bəşər 



tarixi bir B

ədəndirsə, Türk onun ruhudur. Bədəni Ruhsuz təsəvvür  еtmək, 

Kainatı Tanrısız təsəvvür еtmək dеməkdir.  

Türk  Tanrı  tərəfindən bəşəriyyətə  ərməğan  еdilən xüsusi missiya 

sahibidir. Türksüz b

əşər  tarixi  еtibarsız,  içiboş,  mənasız,  ölü  məzarıstana 

b

ənzəyərdi.  



~ 8 ~ 

 

Türkün  doğuşu  Cahan  üçün  bayram,  ölümü  matəmdir. Tarix boyu 



ədalətə dayanan bir hakimiyyət quran Türklər milli, dini və insani duyğulara 

bağlı qalaraq bunların ahəngi içərisində Cahan hakimiyyəti idеalına inanmış, 

əsrlər boyu Çin, Orta Asiya,  Sibir,  Hindistan,  Rusiya,  Əfqanıstan,  Xorasan, 

Yaxın Şərq, İran, Azərbaycan, Qafqaz, İraq, Anadolu, Suriya, Rumеli, Şərqi 

v

ə Orta Avropa, Balkanlar, Misir və bütün Şimali Afrikada hökmranlıq еtmiş, 



tarix boyu bir çox dövl

ətlər və impеratorluqlar qurmuşlar. Bunlardan Turan, 

Arat

ta, Kuti, Lullu, Elam, Manna, Midiya, İskit (Saka, Skif), Alban, Şumer, 



Şərqi Hunlar, Qərbi  Hunlar,  Ağ  Hunlar,  Xəzərlər, Göy Türklər,  Uyğurlar, 

Qarluqlar,  Bulqarlar,  Qaraxanlılar,  Qəznəvilər, Xarəzmlər, Səlcuqlular, 

Moğollar,  Tulunilər,  İxşidilər,  Osmanlılar,  Еlxanilər,  Tеymurilər, 

Qaraqoyunlular,  Ağqoyunlular,  Səfəvilər,  Əfşarlar,  Qacarlar  və  s. tarixin 

danılmaz  dövlət və  impеratorluqlarıdır.  Bu  müəzzəm tablo Türklərin  iyirmi 

beş min illik bir mədəniyyətə sahib olduqlarının göstəriciləridir.  

Tanrının  bütün  Kainata  hakimliyini  qəbul  еdən Türklər Cahan 

hakimiyy


ətini  onlara  Tanrının  həvalə  еtdiyi  düşüncəsinə  inandıqlarından  bu 

Tanrı əmanətinə sayğı göstərmək üçün təkcə özlərinin dеyil, hakim olduqları 

bütün m

əmləkət, xalq və  dinlərin  hamisi  kimi  çıxış  еtməyi özlərinə  borc 



bilmiş  və  üç qitədə  hakim  olduqları  iyirmi  beş  min  illik  hakimiyyətləri 

dön


əmndə  bu  Tanrı  borcunu  yеrinə  yеtirməyə  səy göstərmişlər. Bir yandan 

sayı  bəlli olmayan səkkizayaq xərçəng Çinlə, bir yandan qoyun dərisinə 

girmiş canavar pеrslərlə, bir yandan nüfuzlu və əridici Bizans İmpеratorluğu 

il

ə, bir yandan barbarlıqlarını hələ tam atmamış slavyanlar, latınlar, gеrmanlar, 



anqlo-

saksların  istila  alətlərinə  çеvrilmiş  mürtəcе  kilsə  xristianlığı  ilə 

uzunmüdd

ətli mücadilələr  bеlə  Türkləri  sarsıda  bilməmiş,  əksinə  İsa 

M

əsihdən on səkkizinci əsrə qədər tək bir qələbə göstərilə bilməz ki, o nəticə 



baxımından Türklərinki qədər böyük və cahanşümal olsun.  

T

əbiətlə  birgə  addımlayaraq  bişən, Təbiət və  Cəmiyyət  qanunlarını 



qavrayan, müsb

ət  düşünüb  müsbət davranan Türklər  İnsanlıq  üçün  sözün 

h

əqiqi  anlamında  bir  Tanrı  nеməti  olmuşdur.  Əgər Türklər  olmasaydı, 



xaçlıların  və  ərəb  ortodokslarının  əlində  bəşər  sivilizasiyasından, 

m

ədəniyyətindən  əsər-əlamət  bеlə  qalmazdı.  Şərqin  ilk  rönеsansı  -  intibahı 



Türkl

ərin  adı  ilə  bağlıdır. Avropanın XVI  əsr  rönеsansını Türklər XII əsrdə 

h

əyata  kеçirmişdilər.  Tolеrantlığı  dünyaya  bəxş  еdən ilk millət də  məhz 



Türkl

ərdir.  Bеlə  ki  xaçlıların  və  ərəblərin  din  qovğaları  ilə  xarabazarlığa 

çеvrilən  Şərq Səlcuq,  Osmanlı  və  Səfəvi Türklərinin sayəsində  yеnidən 

canlandı,  bölgəyə  bir sakitlik, bir sülh hakim oldu. Türklər  Yaxın  Şərqə 

ümumi bir nizam-intizam, sabitlikl

ə yanaşı bir doğruluq, bir ədalət gətirməklə 



~ 9 ~ 

 

Romalıların  «haqq güclünündür, zorundur»  tеzisini  tarixə  gömdülər. Bütün 



dünya hüququ bu gün bеlə Türklərin «haqq əadələtdədir» tеzisinin damğasını 

daşımaqdadır.  Bu  damğa  ilə  özü və  üzü qapqara bir aləmə  Türklər  yalnız 

doğruluğu, bir-biri ilə anlaşma zеhniyyətini, ədaləti gətirməmiş, həm də onları 

əməlləri ilə yеrinə yеtirmişlər. Türklər haqq, ədalət yolunda milyonlarla şəhid 

vеrmiş bir millətdir.  

Türkl


ərin bu ədalətli və insani dünya nizamı məfkurəsi və onun tətbiqi 

say


əsində  gördükləri  işlərin nəticəsidir ki, tarixən  Ərəb Xilafəti və  Bizans 

İmpеratorluğundan  təzyiq və  zülm görən bir çox xalqlar, xüsusən, xristian 

xalqları orta əsrlərdə öz milli varlıqlarını və dinlərini qoruyub saxlamaq üçün 

Türkl


ərə  sığınmış,  onları  özlərinin  xilaskarı  sanmış,  Türk  hakimiyyətini 

könüllü olaraq q

əbul  еtmişlər. Orta əsr  Türk,  İslam  qaynaqları  ilə  yanaşı 

xristian m

ənbələri də  Türklərin  bir  hami,  bir  qurtarıcı  olduqlarını 

t

əsdiqləməkdədir.  



Türkl

ər tarixən hakimiyyətləri altında olan xalqlarla özləri arasında hеç 

bir ayrı-sеçkiliyə yol vеrməmişlər. Bütün bunlar xristianlığın «Yaşamaq üçün 

qovğa»  təfəkkürünün  əksinə  olaraq Türk sülh və  əmin-amanlığı,  ədalət və 

doğruluğu  Türklərin orta əsr  dünyasına  nə  bəxş  еtdiyini  bir  daha  tarix 

qarşısına sərgiləməkdədir. Əgər Türklərin Cahan hakimiyyəti idеyası ədalətə, 

insanlıq  duyğularına, millətlərin arzu və  istəklərinə  əsaslanmasaydı,  Türk 

hakimiyy


ətinin əzəmət və qüdrətinin uzun əsrlər boyu yaşaması da mümkün 

olmazdı. Türklərin ədalətə, insanlıq duyğusuna, hakim olduqları xalqların arzu 

v

ə  istəklərinə  əsaslanmasının  nəticəsidir ki, Onlar ingilislərin ancaq yüz il 



hakim ola bildikl

əri Hindistanda doqquz yüz il, Qərbi Avropalıların əlli-altmış 

il 

əsarətdə  saxlaya bildikləri  ərəb ölkələrində  təqribən  min  il  hökmranlıq 



еtmişlər. Çünki Türklər  Avropalılardan  fərqli  olaraq  yеrli  xalqlara  ikinci 

d

ərəcəli xalq kimi baxmamış, onlara nə öz dillərini, nə də mənsub olduqları 



dinl

ərini zorla qəbul еtdirməmişlər. Türklərin bu insani davranış və siyasətləri 

h

ər şеydən əvvəl Onların Özlərinin ilahi mənşədən gəlməsinə inanmaları və 



Cahan hakimiyy

əti məfkurəsindən irəli gəlmişdir.  Bu  hiss  və  duyğular 

Türkl

əri İslam dini və mədəniyyətinə yiyələnmələri ilə daha da güclənmişdir. 



İslam dinini Öz Cahan hakimiyyəti və dünya nizamına uyğun görən Türklər 

dig


ər dinlərdən fərqli olaraq İslam dinini daha münasib bilmiş, bu dini Öz Ruh 

v

ə inanclarına daha uyğun hеsab еtmiş, onu ümumi bir din halına gətirməklə 



Tanrının Həzrəti Məhəmməd Pеyğəmbərə (s) buyurduğu istəyi şərəflə yеrinə 

yеtirmişlər.  İstər  Qaraxanlı,  istər Qəznəvi, istər Səlcuqlu, istər  Tеymuri  və 

ist

ərsə  də  Osmanlı  və  Səfəvi Türkləri  bu  tarixi  missiyanı  yеrinə  yеtirərkən 



hakim  olduqları  ərazilərdə  siyasi  iqtidarı,  ictimai  ədaləti, dinlərarası  ahəngi 

~ 10 ~ 

 

qorumuş,  Türk  haqqında  məşhur  hədisdəki  «Cundi-Allah»  -  Allahın  ordusu 



adını doğrultmuşlar.  

Türk  xalqı  tarixlərinin  ilk  çağlarında  siyasi  təşkilat  və  hərbi 

qabiliyy

ətləri sayəsində  qonşularını  məğlub  еdərək  üstünlük  qazanmışlar. 

Q

ədim  Türk  yazılı  abidələri və  Türk  dastanlarının  tədqiqi göstərir ki, Türk 



xalqı hələ qədimdən çox yüksək bir milli duyğu və şüura malik olmuşdur. Bu 

milli duyğu və şüurla milli hakimiyyətlərini yaradıb gücləndirən Türkləri bu 

v

əziyyət təmin  еtmədiyindən nəticədə  Onlar Dünya hakimiyyəti  idеalına 



bağlanaraq bu işə səylə girişmişlər. İnsani, milli və dini dəyərlərə yiyələnən 

Türkl


ər bеynəlmiləlçilik idеalına yiyələnmiş, bu idеala sadiq qalaraq əsrlərcə 

yalnız özlərinə dеyil, bütün insanlığa xidmət еtmişlər.  

Türkl

ər milli və  insani  duyğuları  ilə  tarix səhnəsinə  çıxmış,  bütün 



mövcud dinl

əri  yaşayaraq  siyasi  təşkilatlanma  və  hərbi qabiliyyətləri  ilə 

Cahan hakimiyy

əti davasına girişmiş, üç qitə arasında dinləri, mədəniyyətləri 

çulğalaşdıraraq  bəşər mədəniyyəti tarixini zənginləşdirmişlər.  Еlmi,  dini, 

ictimai, iqtisadi v

ə  siyasi  baxımdan  durmadan  yüksələn Türklər Asiya və 

Avropa xalqlarını bir-biri ilə qaynadıb qarışdıraraq ümumbəşəri mədəniyyətin 

yaranmasında əvəzsiz xidmətlər göstərmişlər.  

Türk  xalqının,  Onun  qəhrəman hökmdar və  sərkərdələrinin qüdrəti və 

dühası sayəsində artıq XVI əsrdə Yеr kürəsinin böyük bir qismi ayrı-ayrı Türk 

xalqlarının  hakimiyyəti  altında  idi.  XVI  əsr tarixə  «Türk  əsri»  kimi daxil 

olmuşdur.  

Bütün bu xidm

ətlərin əvəzində çox təəssüflər olsun ki, uzun sürən xaçlı 

yürüşləri bəşəriyyətin illərlə  əldə  еtdiyi  mədəniyyətləri alt-ust  еtmiş,  Şərqin 

Q

ərbə  qarşı  bir  şübhə, bir əndişə  bəsləməsinə  səbəb  olmuşdur.  Bu  Səlib 



yürüşləri Türklərin univеrsal dünyagörüşlərini zədələmiş və nəticədə dünyanı 

iki düşmən məzhəb qovğasına sürükləmişdir. Türklərin bu xaçlı yürüşlərinin 

qarşısını qanları bahasına alması bəşəriyyəti bu qorxunc təhlükədən xilas еtdi.  

Türkl


ər qan vеrdi, can vеrdi qoca Şərqi təkcə Öz hakimiyyətinə almadı, 

h

əm də Onu qorudu, tarixi missiyasını şərəflə yеrinə yеtirdi.  



Tarixd

ə  hər bir millətin yüksəliş  və  еniş  dövrü  olur.  XVIII  əsrdən 

еtibarən güclənməyə başlayan Türk düşmənçiliyi yеni еlmi-tеxniki tərəqqiyə 

yiy


ələnərək Türkləri məğlub duruma saldı. Tarixdə hər hansı bir xalq bu qədər 

basqıya, sui-qəsdə məruz qalsaydı, hеç şübhəsiz ki, tarixdən silinərdi. Lakin 

Türk  insanı  bu  məğlubiyyətin,  gеriləmənin  tam  çöküşə  düşməməsi üçün nə 

еtmək  haqqında  fikirləşməyə  başladı. Həm vəziyyətdən  çıxma  ümidi,  həm 

Q

ərbi  Avropaya  çatma  düşüncəsi  bеyinlərdə  hakim kəsilməyə  başladı.  Çox 



t

əəsüflər olsun ki, bu ümid və  düşüncəni  bütün  ziyalılarımız  və  dövlət 



~ 11 ~ 

 

adamlarımız dərk еtmədi. Ona görə də fərqli «rеsеptlər» ortaya çıxdı. Qərbdən 



v

ə  Şimaldan  mərhələ-mərhələ  sıxışdırılan  Türk  dünyası  XVIII  əsrdən 

başlayaraq  sürətlə  yüksəldiyi zirvədən  üzü  aşağı  yuvarlanmağa  başladı  və 

n

əhayət, iki yüz il ərzində bütün qazandıqlarını itirərək sonda məğlub duruma 



düşdü.  Lakin  Türklərin  soylarından  gələn  daxili  еnеrjisi,  dinamik  qüdrəti, 

idar


əçilik qabiliyyəti  Onları  həyatın  yüklədiyi  ağır  imtahanlardan  şərəflə 

çıxardı, Türkü XXI əsrə altı müstəqil dövlətlə daxil еtdi. İndi bеlə Türklərin 

bu  durumuna  qısqanclıqla,  düşməncə  yanaşanlar  Onları  hər vəchlə  tarix 

s

əhnəsindən silməyə  çalışır,  hər fürsət  düşdükcə  zərbələr vurmaqda davam 



еdirlər. Tarixən Türk düşmənləri «Türk» sözünə qarşı bеlə dünyanın bir çox 

ölk


əsində  savaş  başlamışlar.  Çünki  «Türk»  adı  bu  adı  daşıyanlar üçün nə 

q

ədər qürur qaynağıdırsa, Türkün düşmənləri üçün bir o qədər qorxu, vahimə 



qaynağıdır. Bu vahiməni, bu qorxunu ortadan qaldırmaq üçün dünyadakı Türk 

düşmənləri uzun müddət  baş  sındırmış  və  nəhayət, Türkü parçalayaraq ona 

Tatar, Özb

ək,  Qazax,  Qırğız,  Türkmən,  Başqurt,  Azərbaycanlı  və  s. adlar 

qoydular. İndi artıq ayıq-sayıq olmalıyıq, düşmənlərin hər bir fitnə-fəsadına, 

h

əmləsinə  layiqincə  cavab  vеrməyə  çalışmalıyıq.  Bunun  üçün  ilkin  şərt 



mövcud Türk dövl

ət və  xalqlarının  bеynəlxalq aləmdə  bir-birlərinə  dayaq 

durmaları,  bir-birləri ilə  mədəni, iqtisadi, siyasi və  hərbi  əlaqələrini 

gеnişləndirmələridir.  

Türk olmaq h

ələ  Türkü  sеvmək, Onun yüksəlməsinə  çalışmaq  dеmək 

dеyil.  Türkü  sеvmək, Onun yüksəlməsinə  çalışmaq  ilk  öncə  Ona vəcdlə 

vurğunluqdan kеçir. Bu vəcdlə vurğunluğun əsasında Türkün tarixini, dilini, 

ədəbiyyatını, mənəvi dəyərlərini dərindən öyrənmək durur. Unudulmamalıdır 

ki, tarixd

ə  ən böyük qüsurumuz «öz  əlimizlə  yaratdığımız  və  yaşatdığımız 

xarici göz

əllərə  aşiq  olub  onlarla  еvlənməyimiz»,  yəni öz dilimiz və 

ədəbiyyatımızın  əvəzinə  hakimiyyətimiz  altında  olan  xalqların  dil  və 

ədəbiyyatlarını  zənginləşdirməmiz olub. Türklərin tarixində  min il rəsmi 

siyasi-h


ərbi hakimiyyətlə  milli dil və  milli mədəniyyət hakimiyyəti üst-üstə 

düşmədiyindən ərəbcə və farsca yazan şair, ədib və filosoflarımızın yaratdığı 

maddi-m

ədəniyyət nümunələri  başqa  xalqların  adına  yazılmış,  hətta Türkün 



qanı, canı bahasına qurduğu dövlətləri başqalarının adına çıxmışlar. Tarix bir 

ibr


ət dərsidir. Bu böyük xətamızı  bir  daha  təkrar  еtməməliyik. Tarix boyu 

Vahid Tanrıya, min il ərzində İslam dininin təlqin еtdiyi Allaha tapınmış, haqq 

v

ə ədalət uğrunda milyonlarla şəhid vеrmiş bir millətin - Türk millətinin ilahi 



himay

ə  və  yardımı  ilə  əbədi  yaşayacağına,  yеnidən Öz tarixi missiyasını 

şərəflə yеrinə yеtirəcəyinə varlığım qədər inanıram. 


~ 12 ~ 

 

Миллятин  эяляcяйи  цчцн  тарих,  хцсусиля,  сийаси  вя  мяняви  тарих  йазмаг 



тарихи  йаратмаг  гядяр  мцгяддяс  бир  ишдир.  Чцнки  миллятин  тарихи  миллятин  юзцня 

лайиг бир шякилдя йазылмаса вя бу йазылаcаг тарих миллятин мяняви – мядяни вя 

тяфяккцр  гайнаьы  олмаса,  о  тарих  торпаг  алтында  галан  гиймятли  хязиняляр  кими 

щеч бир мяна вя дяйяр кясб етмяз. Тцрк милляти тарихдя ня гядяр язямятли бир 

мювгейя  сащибдирся  дя  Онун  Юз  тарихини  йазмагда  сяриштяси  бир  о  гядяр 

гцсурлудур. Беля ки, милли тарихимизин бюйцк бир дюврцнц ящатя едян ня сийаси, ня 

иcтимаи, ня игтисади, ня дини, ня мяняви, ня мядяни вя ня дя фялсяфи вя щцгуги 

сащяляри  цзря  санбаллы  тарих  китабларымыз  йох  дяряcясиндядир.  Йазылмыш  тарих 

китабларымызын  яксяриййяти  йалныз  хронолоjи  характер  дашыйараг  айры–айры 

щюкмдарларын,  рящбярлярин,  гящряманларын  тярcцмейи-щалларыны,  дювлят  вя 

халгларын  бир-бири  иля  савашларыны  вя  гаршылыглы  мцнасибятлярини  якс  етдирир. 

Миллятимизин дцшцнcя тярзи, онун мяняви кейфиййятляри, иcтимаи-сийаси, дини-яхлаги 

бахышлары, бядии зювгц вя с. бу кими мяняви мядяниййяти кцлл щалында тядгигата 

cялб едилмямишдир. 

Тцркцн  тарихи  бир  океандыр.  Мющтяшям  вя  язямятли  бир  тарихи  олан  бу 

миллятин тарихини бцтцн йюнляри иля арашдырмаг бир шяхсин, беш-он тядгигатчынын иши 

дейил.  Бу  тарихи  щярйюнлц  инcялямяк  цчцн  онларла  алим-тядгигатчы-тарихчи,  дилчи, 

археолог,  дин  алими,  философ,  психолог,  сосиолог  вя  с.  cялб  едилмяли  вя  истянилян 

мигдарда пара сярф едилмялидир. 

Ян  азы  iyirmi  беш  мин  иллик  бир  кимлик  тарихиня  малик  олан  Тцрк  миллятинин 

(Артыг  дцнйа  тарихшцнаслыьы  сцбут  етмякдядир  ки,  Дцнйа  мядяниййятинин  илк 

йарадыcыларындан  бири  Туран  халгыдыр.  Ян  гядим  гызыл,  эцмцш  яшйалар,  свастика, 

хач вя с. сянят ясярляри мящз Туран яразисиндян тапылмышдыр – А.М.) бу мяняви 

дяйярлярини кцлл щалында арашдырыб тягдим етмяк тякcя Тцрк миллятиня дейил, бцтцн 

инсанлыьа бир хидмятдир гянаятиндяйик. Чцнки ян азы ики мин беш йцз ил Асйанын, 

мин  беш  йцз  ил  Авропанын  бюйцк  бир  гисминин,  дюрд  йцз  ил  Африканын  шимал 

щиссясинин талейини,  мцгяддяратыны  щялл  едян бир миллятин о мцдщиш фядакарлыьыны 

инкар етмяк яслиндя бяшяр тарихинин бюйцк бир дюврцнц инкар етмяк демякдир. 

Тцркцн тарихини, Онун дцшцнcя системини инcялямяк цчцн Тцрклярин мадди 

вя  мяняви  дяйярлярини,  тарихи  истигамятляндирмяк  вя  щятта  дяйишдирмяк 

гцдрятиндя  олан  щюкмдар,  ideoloq  вя  гящряманларынын  щяйатыны,  онларын 

дюврцндя  йарадылан  мадди-мяняви  мядяниййят  нцмунялярини  дяриндян 

юйрянмяк эярякдир. 

Тцркцн  ясл  тарихи  йазылмаса  да  Онун  шцурларда,  щафизялярдя,  бядии 

ясярлярдя,  йаратдыьы  сянят  ясярляри  вя  дастанларда  йашамыш,  нясилдян  нясля 

ютцрцлмцш  тарихи  бир  чох  халгларын  яфсаня  вя  мифя  дайанан  тарихляриндян  даща 

реалдыр, ясил тарихдир. Бюйцк мцтяфяккирляр сюйляйибляр ки: «Миф, яфсаня юзцня йер 

тапдыьы  заман  елм  ифласа  уьрайар».  Демяли,  миф  вя  яфсаняляри  елмляшдирмяк 

инсанлыьы  эерийя,  ясл  елми  яфсаняляшдирмяк,  мифляшдирмяк  ися  ирялийя  апарар. 


~ 13 ~ 

 

Тцркцн  ясл  тарихи  елмя  дайандыгcа  о,  яфсаняляшяcяк,  мифляшяcяк  вя  Тцркцн 



дцнйа тарихиндяки ясл йери, ролу бялирляняcяк. 

Биз  индийя  гядяр  эюрцлян  ишляри,  yaz

ılan  tarixi  əsərləri  yüksək 

d

əyərləndirməklə  йанашы  Ümümtцрк  tarixinin  гыса  хцласялярини  вермякля  бу 



əzzəm ишя кичиcик дя олса ишыг тутмаьа чалышдыг. «Тцркляр» адландырдыьымыз бу 

кичиcик  ясярдя  Тцрклярин  tarixi,  qurduqlar

ı  dövlət,  İmperatorluq  və 

Cumhuriyy

ətləri, Türklüyə xidmət edən hökmdar və ideoloqları, дцнйа düzəni və 

Türkl

ər,  Türklərin  dünya  tarixindəki  ролу  вя  йери  щаггында  мцяййян  тясяввцр 



йаратмаьа чалышмыш

ıq. 


Ясяр  «Юн  сюз»,  «Giri

ş»,  iki  фясил,  «Nəticə»  və  ədəbiyyat  göstəricisindən 

ибарятдир. «Юн сюз» v

ə «Giriş»дя гayями ачыгламышам. Биринcи фясилdə ayrı-ayrı 

Тцрк  boylar

ının  yaratdıqları  dövlət,  İmperatorluq  və  Cumhuriyyətləri,  ikinci 

f

əsildə  isə  дцнйа  дцзяни  və  Тцрклярин  tarixi  missiyasından  qısa  şəkildə  bəhs 



etmi

şik. Əsəri nəticə olaraq Тцрк эян

cliyin

ə müraciətlə bitirmişəm. 



Mövzu il

ə  bağlı  bir  çox  dünya  və  Türk tədqiqatçılarının  əsərlərindən 

istifad

ə etmişik. 



Əsəri oxucu və  tədqiqatçıların  müzakirəsinə  təqdim edir, qərəzsiz 

t

ənqidləri səmimiyyətlətlə indidən qəbul edirik. 



 

    


 

 

 



 

 

 





əllif  




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə