TÜrkməN ŞEİRİ antologiyasi (XVII – XIX əsrləR) Bakı – 2011



Yüklə 2.4 Mb.
səhifə2/17
tarix02.12.2016
ölçüsü2.4 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

OLMUŞAM
Bir pərivəş nazənin yara giriftar olmuşam,

Qan udub hicrində, vəsli-yar üçün zar olmuşam.

Mən özümdən, dostlarım, sanma, xəbərdar olmuşam,

Bu cüdalıq dərdindən divanə kərdar olmuşam,

Həsrəti-ənduh ilə rüsvayi-bazar olmuşam.
Yüz müalic baxsa, ayrılmaz tənim bimardan,

Çəkmişəm yüz dərdi ələs bəzmində bir yardan,

Dəmbədəm ölməyə yetcək dil açıb naçardan,

Şikvə qılma, ey dila, bu çərxi-kəcrəftardan,

Qisməti-ruzi-əzəl ilən giriftar olmuşam.
Şəmivəş başdan çıxar hər gecə şövqi-iştiyaq,

Dərd ilə bir ahi-dil çəksəm yanar həftüm rəvaq,

Dur edibdir Yusifim Yaqub tək məndən iraq,

Ey yaranlar, eyb qılman eyləsəm suzi-fəraq,

Dosta zarü ədular əlində xar olmuşam.
Əsgəri-dərdü bəla birlə dola ........ mir,

Biəba meydan ara sürən səməndini gəlir.

Mən kimi cisminə hər yandan dəyib min zəxmi-tir,

Varmıdır aləm ara qəm əlində olan yesir?

Cami-qəmdən içəli söhbətə xumar olmuşam.
Basdı Məcnunu şahi-qəm ləşkəri-ənbuh ilə,

Oldu Şirin hicrində Fərhad ara bir kuh ilə,

Dan deyil keçsə ümmidi-ömrü ah-uh ilə,

Ötdü dünyadan yaranlar cümlə pür ənduh ilə

Məhzun söylər Əndəlib, özgə gülzar olmuşam.

SEVİRƏM
Ey şahi-nazik təbiət, gül üzünü sevirəm,

Ey qəmər üzlü, şəkər-şirin sözünü sevirəm,

Xoş qələm ol iki qaşi-qunduzunu sevirəm,

İşvə-naz ilən baxan nərgiz gözünü sevirəm,

Həm üzünü, həm gözünü, həm özünü sevirəm.
Bu nə dövlətdir ki, didarın tamaşa eyləsəm,

Sanki ol həzrəti-Yusifi sövda eyləsəm,

Ay üzün gördüm, özümü məsti-şeyda eyləsəm,

Eşqini, ey növbaharım, könlümə ca eyləsəm,

Həm başını, həm dışını, həm qaşını sevirəm.
Təxti-dünyanı gəzib, sən tək nigarı görmədim,

Sən kimi sahib-lətafət gülüzarı görmədim,

Sən kimi nazikbədən çeşmi-xumarı görmədim,

Dilrübalar içrə sən tək şəhriyarı görmədim,

Həm belini, həm əlini, həm dilini sevirəm.
Uyğuda gördüyüm ol şahi-cahanım sənmisən?

Ağlı-huşum alan ol qaşı kamanım sənmisən?

Könlüm içrə cay olan mehribanım sənmisən?

Qaməti-tubadan artıq şirin zəbanım sənmisən?

Həm dilini, həm ləbini, həm balını sevirəm.
Bu müxəmməsi sənin vəsfin ilən qıldım bəyan,

Əqli-huş yetməz sənin vəslinə, ey nazik xuram,

Vəsfini desəm tükənməz ta bu dəm yövmül-qiyam,

Mən qərib canım fəda qılsam, sənə olub qulam,

Həm boyunu, həm oyunu, həm huyunu sevirəm.

Şükr Allaha, sən kimi bir məhliqaya yetmişəm,

Çün kamalı afitab, qaşı qaraya yetmişəm,

Əndəlib binəvadır, mən ki, nəvaya yetmişəm,

Bu nə dövlətdir ki, sən tək padişaha yetmişəm,

Həm boyunu, həm oyunu, həm huyunu sevirəm.



DİLBƏR
Qurban olum gül üzə, badam qabağa, dilbər,

Görcək məni əl atdı qəmzən bıçağa, dilbər,

Ləlin meyin içmədən düşdüm ayağa, dilbər,

Olar nə cürə halım yetcək dəvaya, dilbər,

Qətlim gənəşin eylər zülfün qulağa, dilbər.
Ömür boyu qapında, ey mah, şəm tək yanaram,

Çıxsan sən xuram edib, başına dolanaram,

Xali-təbağın birlə köyünə mən dalaram,

Gənci-vüsalın istər, çün mar tək tovlanaram,

Rəhm eylə gözlərimdə qanlı bulağa, dilbər.
Şərh eyləsəm tükənməz həm dəm sifəti-hüsnün,

Bağ içrə gül qızardı alcaq bərati-hüsnün,

Əğyara həmdəm olmuş çox iltifati-hüsnün,

Ey şah, mən gədaya verməz zəkati hüsnün,

Bir görsədib özünü çəkdin qırağa, dilbər.
Baxışının arzusu qıldı qəddim xəmində,

Halım kimi pərişan oldu tənim cəbrində,

Qanlar udar həmişə könlüm ləbin qəmində,

Xalına ram oldum görcək məni-rəmidə,

Canlar quşunu zülfün saldı duzağa, dilbər.
Şövqündə, ey pərivəş, divanədir bu canım,

Hər nə günah qılsan sən, cürmanədir bu canım,

Mən xəstə binəvadan biganədir bu canım,

Vəsl axşamını tapan əfsanədir bu canım,

Şəmi-cəmalinə bax, baxma çırağa, dilbər.
Gül tək üzün qəmində yox məndə səbrü taqət,

Ruzi-şəb fərağından tapmaz zamanı rahət,

Sən olmayan zamanı qılmaz könül fərağət,

Cənnət sənin vüsalın, hicrin durur qiyamət,

Sədqə olsun gözündən, gəlgil qucağa, dilbər.
Sənsiz mənə gülüstan guya ki tari-suzan,

Şövqündə əndəlibi sarar nəvayi-əfğan,

Bil hüsnünün qədrini, səndən ötər bu dövran,

Zülmi-sitəm bədəl qıl, qoyma arada hicran,

Sədqə olsun qaşından, gəlgil qucağa, dilbər.
Rədd eyləmə qapından, ey nazənin, qulun mən,

Tün-gün şikəstə xatir, könlü həzin qulun mən,

Qəm dərdindən qaralan hinduyi-çin qulun mən,

Bazari-eşqə girən bir kəmtərin, qulun mən,

Mən zarı başından qılgil sadağa, dilbər.
Gül çöhrən et nümayən biçarə Əndəlibə,

Qılsan nə olur gəhi nəzarə Əndəlibə,

Rəhm eyləməzmisən heç avarə Əndəlibə,

Bir cəmi dolu tutgil meyxarə Əndəlibə,

Nazü itabı birlə varanda bağa, dilbər.

BU ÇARX
Həvəsli dehqanlara bir nazənin canan bu çarx,

Olsa su vəqti-əkində dolanır çəndan bu çarx,

İki yüz axça bahası olsa həm ərzan bu çarx,

Gurlayan su titrədər dirəkləri lərzan bu çarx,

Əşki-seylab gözlərindən axızır giryan bu çarx.
Hər səhərlər nalə eylər, hıçqırır şeyda olub,

Dolanır yüz nəğmə birlə bülbüli-guya olub,

Gölçə-gölçə yerlərə rəhmət suyu dərya olub,

Rəhmətindən göyərər cümlə nəbatat can bulub,

Həq-təala zikrin deyər, gecələr əfğan bu çarx.
Sən qulaq versən, yaxar, hər dəmbədəm avazı xoş,

Balaman, dütar, setardan yey olur, həm sazı xoş,

Su firavan olsa həm olar anda yazı xoş,

Dəmbədəm töksə təkər suyu fikirdən nazı xoş,

Biz kimi üftadələrin dərdinə dərman bu çarx.
Olsa guya bir səfər kim dolanmaqda cuş edər,

Yiyəsi yüz min sənalar birlə könlün xoş edər,

Mehriban olsa xuda kimə bu çarxı tuş edər,

Kim bu çarxın ləzzətin bilməz onu mədxuş edər,

Dər həqiqət, tanıyan elə əsli dehqan bu çarx.
İşbu çarxa mində bir ağac, bilin, dərkar olar,

Hər biri bir ləfz ilə zikri-xudaya zar olar,

Biri sübhan der, biri əlhəmdülillah yar olar,

Dolananda qısqanıb çərxi-fələk tək var olar,

Təkəri «hu-hu» deyib, bağırları biryan bu çarx.
Dirəyi baxıb səmaya ərşi-əla görgüsü,

Həq-təala birliyinə həm qüvvəlik vergisi,

Beləsi həq işinə daim tamaşa qılğusu,

Suyundan pəstü bülənd şurə zəminlər dolğusu,

Abi-rəhmətdən göyərir bağ ilə bostan bu çarx.
Lailahə-illəllah deyib, arpa-buğda baş olur,

Laşərikə vəhdətu deb qarğıdalı həm çaş olur,

Yerkökü, küncüt, kətən, düyü əcaib aş olur,

Çox əkin qarğıdalı, onun xüruşu məş olur,

Ehtiyat edin, ərənlər, olmasın viran bu çarx.
Həm üzüm peyda olub, əncir, həm zərdalılar,

Alma, kişmiş, qarpuzu, qovunu, qaralılar,

Püstələr, ənarlar, nabatıyü şaftalılar,

Süsənü sünbül, qızılgül açılıb, gül lalələr,

İşbu güllərin görüb, çəndan olur məstan bu çarx.
Kim ki bilməz bu çarxın ləzzətini heyvan olur,

«Su» deyib hey gözləsə, bil, axmağü nadan olur,

Daşmasa su yer üçün işimiz min əfğan olur,

Şükrüllah, Əndəlib, qıldı bu çarx cövlan olur,

Biz kimi üftadələrin dərdinə dərman bu çarx.

NƏ ƏCAİB, NƏ QİYAMƏT
Ey pərtövi-hüsnündə olan nuri-səadət,

Vey nəxli-qədin zibi-gülüstani-zərafət,

Yetirdi damağıma qədin nükhəti-rahət,

Bir qəmzə ilə baxdın, canım tapdı xəlavət,

Hay-hay, nə düşübdür bu xuraman qəddi-qamət,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Övraqi-camalında yazılmış xətti-reyhan,

Hər tün başının səmərəsi bir ayəti-Quran,

Şanından nüzul oldu onun «surəti-rəhman»,

Rəngin üzünə müzmər olur mənayi-əlvan,

Başdan ayağındır açılan tazə gülüstan,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Ol xali-siyahın ki, düşübdür zəkan içrə,

Bir müşki-Xətadan yeni gəlmiş Xotən içrə,

Hinduyi-şuxbadamın ikən əncümən içrə,

Ya nilufərindir, açılıbdır çəmən içrə,

Dürdanə dişindir, tapılıbdır Ədən içrə,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Mərgulələrin türreyi-tərrarın açıbdır,

Sünbül üzə sünbül güli-rüxsarın açıbdır,

Gül qönçələrin ləli-şəkərbarın açıbdır,

Sərv eybini nazik qədi-rəftarın açıbdır,

Can qəsdinə göz qəmzeyi-xunxarın açıbdır,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Külbəmə qədəm qoysan, öpərəm ayağından,

Gəh qəbqəbi-safi, gəhi simin sakağından,

Öldürməyə navək çıxarıbdır sadağından,

Qurbanın olum göz üzə badam qabağından,

Şərbət əzilər yəxyil-izam dodağından,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Ey qəmzəsi qanlar içici, gözləri cəllad,

Can almağa ustad yaradıbdır səni ustad,

İnsan demək olmaz sənə, ey hüsnü-xudadad,

Hüsnün güli-rənayü qəddin ərəri-şümşad,

Siratda məlaiksən u surətdə pərizad,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Ey müğbeçə, məhbubluğun həddən ötübdür,

Avazeyi-hüsnün külli aləmi tutubdur,

Üzün görəli cənnəti adəm unudubdur,

Rüxsari-camalında güli-lalə bitibdir,

Məşşateyi-təqdir səni xoş yaradıbdır,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Ey şux, səni görəli divanə olmuşam,

Hər gecə üzün şəminə pərvanə olmuşam,

Hicrində özüm qəm ilə qəmxanə olmuşam,

Ləli-ləbin soralı məstanə olmuşam,

Qəvvas kimi talibi-dürdanə olmuşam,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


Bülbülün işi, Əndəliba, ahü fəğandır,

Dildar gözündən neçə vəqt oldu nihandır,

Bir görməklə od tək üzünü yanmaq həmandır,

Bu fitneyi-dövran ki, həmə səndə əyandır,

Ey müğbeçə, cadu gözün aşubi-zamandır,

Bəh-bəh, nə gözəlsən, nə əcaib, nə qiyamət.


EY DİLBƏR
Qaraldı gül ruyindən ağ buludda tey dilbər,

Könüllərin istəyin görmədim sən dey dilbər.

Hüsni-camalın üçün dövləti dilə dilbər,

«La ilahə illəlah» sözü sürdü boy dilbər,

Nurlandı haq nurundan yanaqların, ey dilbər.
Uca qəddi-qamətin oldum gerçək yesiri,

Eşqin sevdası başa düşənlərin mən biri,

Dəyib oldum rüsvayi sən bəla oxun tiri.

Məni öldürmək üçün iki kirpik xəncəri,

Çəkdi qoşunun mənə, bu günümə vay, dilbər.
Göz önümdə həmişə qüssəli tozun giryan,

Camalın gülşənində baharın, özün giryan,

Xumardan dolub duran məst-sərxoş gözün giryan,

Haqqın nuru sayılan nuranə üzün giryan,

Bismillahın «sini»sən, ağzın qönçə tək, dilbər.
Sən yağmurlu buludsan mənə asmandan gələn,

Sən açılan qönçəsən bagü bostandan gələn,

Külbəmə dürlü mehman çəkib qüssəndən gələr,

Bu biçarən yanına qaçıb hicrandan gələr,

«La ilahə illəllah», səndən aman, ey dilbər.
Hər hansı vətən yaxşı nazik torpağın ilə,

Tikilən donlar yaxşı nurlu gövhərin ilə,

İyli yasəmən yaxşı qara zülflərin ilə,

Boğulan çəmən yaxşı sənin xəyalın ilə,

Yanağından utanıb, yerə girər gül, dilbər.
Fitnə varın törədən iki sanı məst gözün,

Kirpiklərin qəmzəsi tökər qanımız bizim,

Gövhər ləbin tərpənsə, səpər şəkərin özün,

Camalın yesiridir əhli bütün Təbrizin,

Ağzından çıxan sözün haqq ayəti dey, dilbər.
Görüb hüsni-camalın başa bir bəla aldı,

Saçın Əndəlib kimi onu bu eşqə saldı,

Danışmağa səninlə dilim bir meylə gəldi,

Kəminə aşiq bülbül kuyinin qulu oldu,

Kəramətə düşərəm səbab ilə, ey dilbər.

YAR
Talan salıb bağıma, hicran odun yaxdı yar,

Tükənməz qəmə düşdüm, başa firqət taxdı yar.

Ayrılıq dərdi məni məngənə tək sıxdı, yar,

Həsrət odu qəlbimi dağladı, həm yaxdı, yar.

Firqət meyi könlümə dola-dola axdı, yar.
Pakizə cənnət oldu cənanəmin önündə,

Xıdır gəlib durardı viran külbəm yanında.

Eşqim qanad çalardı külbəmin hər yerində,

Vüsal ümidli çıram rövşəndi öz öyümdə,

Hicranın qara yeli bu çıramı yıxdı, yar.
Aydan, gündən parlaqdı nuru onun üzünün,

Cana şəfa verərdi hər nəzəri gözünün,

Oğrun baxışı mənə bəxşişiydi özünün,

Balın şirnisi çoxdu, yoxsa yarın sözünün,

Qəlbə firqət müşkünün iyi dolub yıxdı, yar.
Qismətə bax, həyatda ayrı düşdüm yarımdan,

Ruhum, bədənim, canım dolu həsrət-zarımdan,

Fərqi nə göz yaşımın tufanların zorundan,

Qədd-qamətli yarım getdi mənzil-varımdan,

Xəzan əyyamı gəlib, bağa talan saldı, yar.
Batır kimi bilindi təzım edənlər ona,

Zülfünün hər bir teli bənzədildi altuna,

Əndəlib çəmən idi, çevrildi quru tənə,

Ənqa adın itirdi, məşhur quş bu gün yenə,

Bu vadidə çox adam mənə zarın baxdı, yar.


BAŞA TORPAQ!
Yar kuyində sərgərdan gəzməyən başa torpaq!

Xəstəlikdən sağlığa yazmayan başa torpaq!

Yar uğrunda ağrıya dözməyən başa torpaq!

Eşqin qəm dəryasında üzməyən başa torpaq!

Dildar ilə sarmaşıb gəzməyən başa torpaq!
Kim səhraya tutdu üz, mövsümü gəlib gülün,

Aşiq məşuqu ilə tutdu bir küncün öyün,

Yüz bahar sona çatdı, hər gül aldı öz yerin,

Örpəklə bəzəməsəm, ürək bağının gülün,

Vurmasın böylə ürək, tökülsün başa torpaq!
Bu gün təşnə ürəyi eşq dənzinə qərq eylə,

Meylə onun nə fərqi, olsa vəziyyət belə,

Boyun sərvi olmasa, boynuna zəncir bağla,

Tovuz kimi səkən yar çıxmasa bağa seyrə,

Gül yarpağı üzülsün, tökülsün başa torpaq!
Eşq yolunda ixlas et bir neçə gün, başarsan,

Ney satan yer nişansız, sən bu yolda çaşarsan,

Xoşdur yenə oturub, dilbərlə mey içərsən,

Gözündə nur olmasa, kordur deyə bilərsən,

Yarsız ləzzət alandan tökülsün başa torpaq!
Yun xirqə geyən sofu, meyi nuş etmək gərək,

Təqvalıqda özünə əzab vermə axmaq tək,

Götür bu gün badəni, olma böylə daşürək,

O yüz qatlı çalmanı dəyişmə yara, görək,

Sevgili yar olmasa, tökülsün başa torpaq!
Kirpikdə düyün oldu, yanaqdan axan yaşın,

Xəyalım düyün oldu zülfün tarı tək başın,

Qönçə tək düyün oldu qıya-qıya baxışın,

Tatar müşkü olsa həm üstün, ətrafın-dışın,

Yanaqda xal olmasa, tökülsün başa torpaq!
Yar ilə sirli-sirli söyləşməyən hər dilin,

Ürək zövqünün bunda yoxluğunu siz bilin,

Eşq sövdası kimdə yox – olmaz huşu əqlinin,

Tale oynadar onu, misli çövgən topunun,

Didar dizində bir dəm olmayan başa torpaq!
Bu ürək pak olarmı, olmasa eşq atəşi,

Ol qəmdən pak olarmı, çəkməsə fəğan başı?!

Yar qəmində yaxasın çak etməyən bir kişi,

Qiyamətdə, söyləyin, nə olar onun işi?!

Lalə yanaq dağını görməyən başa torpaq!
Gözəllik bazarında hər güldə Əndəlib var,

Hər kəs orda görkünü özü tək edər aşkar,

Bu bazarda bir azca ad-sanımız tanınar,

Tapılar ol bazarda hər bir mala xiridar,

Bazar içrə xiridar olmayan başa torpaq!

MAİL
Rəhmsiz yarın qəlbi müdama cəfa mail,

Ömrümizdən nə hasil, olmasa vəfa mail?!


Tək mənəmmi ol yarın bəlasına mübtəla,

Qəmə mübtəla hər kəs, yox ondan səfa mail.


Görürəm yürüb gedir yar rəqibin izindən,

Ölüm qapısı açıq, ömür bu gapa mail.


Sarı qaş yar görkünə heç nöqsanlıq verməyir,

Söz dəftərdə, tərifi başından vəsfə mail.


«Bu dərdə əlac tapar» deyib Loğmana vardım,

Dedi: «Əlacsız bu dərd, sataşan şəfa mail».


Cəfan ilə nə qədər ürək sinəmi döysün,

.............................................................


Arzuların məskəni Firidunun ürəyi,

Acizlərin pənahı xudaya tapa mail.


Əndəlib ruyi ilən arzu ipin bağlama,

Köpük tək görkün günü, deyil ol baxa mail.



BAŞINDA
Şahlıq ləlindən olan şahlıq tacı başında,

Bağın dirilik şəmin ay-gün yaxar daşında,

Cəbrayıl pəri ilə uçar Qafın qaşında,

Mələk varı şam-səhər mühafizə işində,

Ayı bölüb görkəzdin möcizənin başında.
«Aləmlərə mərhəmət» yetdin xitab bəxtinə,

Torpaq cismin oturdu böyük cənnət təxtinə,

Yüz min Süleyman tabe sən üzüyün qaşına,

Bil ki, Ruhül-əmin də düşdü qürbət daşına,

«Lövläk» donu əynində, «Ev ədna» tac başında.
Ərşdə arxayın gəzər Buraq adlı bu atın,

Doğru yolda yürüyür, əlbəttə ki, ümmətin,

Nemətli dəstərxanın bir tabağı cənnətin,

Kəlim, əgər olmasa xoşaçısı rəhmətin,

«İnni ənəllah» sözün alarmı dağ başında?!
Quran ayəti dəlil rəsulluq büsancına,

Yetdi nurundan Yusif gözəllik güvəncinə,

Cəbrayıl hacı olub, gələr sənin həccinə,

Xəlil bağından xoş iy yetirsən bir küncünə –

Sakar odu sçilər yüz min çəmən başında.
Qursağın səfasına «Əlmim nəşrəh» şayəd bil,

Qaradan qıvrım saçı sanki gülzarda sünbül,

Elm məclisinə – gül, ilahi sirrə – bülbül,

Mərdəbəsin yetirər balıqdan Aya, bilgil,

Qurşaq taxıb xidmətdə bərk duran var qaşında.
Hörmə saçın xoş ətri güli-İrəm bağının,

Gözü düşüb tubanın sərv boyuna sənin.

Bu öylər viran oldu qüvvətinə çiyinin,

Ümmətin nə qəmi var odundan cəhənnəmin,

Varsa sən tək inamdar şəfaətçi başında.
Təcəlli gülzarında boyun böyükdə durar,

Bəxtin başı meracda səndən yana naz qurar,

Binəva Əndəlibə özgə kim şəfa sunar,

Ey möcizə yiyəsi, umudu səndə arar,

Ol gün şəfaət eylə durub elin başında.

MƏSTANIM GƏLƏR
(«Mirzə Həmdəm» dastanından)
Qadir Allah əmri bilən

Kərəmli sultanım gələr,

Səhərlər nalə eyləyən

Gözləri məstanım gələr.


Qırx qulambeçə önündə,

Zəhərli xəncər qolunda,

Seyri-bazarın yolunda,

Mirzə xan tək canım gələr.


Ey yaradan Birivarı,

Səndən başqa yox qəmxarı,

Mövləvinin intizarı,

Dərdimin dərmanı gələr.


Yusif üçün hicran çəkdim,

Əndəlib tək fəğan çəkdim,

Mən özümü qurban çəkdim,

Qırx qulamlı xanım gələr.


Mövləvi mey haqdan içdi,

Qırx qulambeçə yetişdi,

Mirzəcanım mənə düşdü,

Mərdlik etsə rəhmi gələr.




QƏLƏNDƏR
(«Mirzə Həmdəm» dastanından)
Aşiqlik dərdi yamandır,

Getgil bu yerdən, qələndər.

Bu dünyanın vəfası yox,

Getgil bu yerdən, qələndər.


Aşiqlər yanıb köyməsin,

Sirrimi kimsə bilməsin,

Sultan Hüseyn görməsin,

Getgil bu yerdən, qələndər.


Sən bir aşiqi-şeydasan,

Ya məgər bir övliyasan,

Eşqin yolunda fədasan,

Getgil bu yerdən, qələndər.


Çox durma, keç bu dünyadan,

Dadmadın zövqi-səfadan,

Məqsədin dilə Allahdan,

Durma bu yerdə, qələndər.


Əndəlib tək şeyda olsam,

Mən yolunda fəda olsam,

Axır çağda səni görsəm,

Durma bu yerdə, qələndər.


Mirzəcanı çox incitmə,

Bu sözdə qaşını çatma,

Mən qəribi çox ağlatma,

Durma bu yerdə, qələndər.


YARIN LİBASI
(«Mirzə Həmdəm» dastanından)
Səbr eyləgil, ey can fərzənd,

Yetişər yarın libası.

Könlünə salmagil min dərd,

Yetişər yarın libası.


Könlündə onun qovğası,

Başında eşqin sevdası,

Xıtay, Xotən padişası,

Yetirər yarın libası.


Səbrsizlik etmə, zinhar,

Səbr qılan görər didar,

Aşiqlərə ərənlər yar,

Yetişər yarın libası.


Könlünü eyləmə tirə,

Yıxılarsan ulu yerə,

Məqsudu Allahdan dilə,

Yetişər yarın libası.


Könlünü eyləmə naxoş,

Namərd bilən olma yoldaş,

Dara düşsən tez mərdə qoş,

Yetişər yarın libası.


Dünyada çox, bitməz sözüm,

Səbrsizlik etmə, quzum,

İki dünya görər gözüm,

Yetişər yarın libası.



İLƏN
(«Leyli-Məcnun» dastanından)
Vardım ədəb sarayına,

Şənbə günü səba ilən,

Düşüb gözüm ayağına,

Bir neçə dilrüba ilən.


Lövhə açıb oxur sapaq,

Hər sapağı düz üç varaq.

Nur qoxular tabaq-tabaq,

Ağzı dolu səna ilən.


Bir pəri naz ilə baxar,

Baxışı canımı yaxar,

Danışsa şəkəri axar,

Ləblərindən şəfa ilən.


Bir pəri təzə, xoş-xürrəm,

Novgüli-bağ, lalə-fam,

Kağıli müşk, Leyli nam,

Yaşmaq örtər həya ilən.


Qapqaradır gözü-qaşı,

Qolunu salıb sarmaşır,

Oynayanda xub yaraşır,

Bir-birinə iba ilən.


Mən Qeysi oda saldılar,

Könlümü əldən aldılar,

Təzim edib əyildilər,

Xoş dedilər riza ilən.


İNDİ SƏN
(«Baba Rövşən» dastanından)
Xəznə nədi, Baba Rövşən,

Gəl arxama min indi sən,

Ağlın gedib, yıxılarsan,

Gözün möhkəm yum indi sən.


Hara varsam, ora gedək,

Göz görməyən yerə gedək,

Altı aylıq yola gedək,

Kəramətim gör indi sən.


Yoxsulluqdan oldun əda,

Sənə canım olsun fəda,

Borclu olmaq – qəhri-xuda,

Zinhar, həzər qıl indi sən.


Sür bazara, qula qatıb,

«Qulumdur» de, məni satıb,

Mədinəyə geri çatıb,

Cuhuda ver pul indi sən.


Əziz başım sənə quldur,

Borcunun əlacı budur,

Müsəlmansan, din rəsuldur,

Borcdan xilas ol indi sən.


Adım Əli Şahimərdan,

Bir də derlər şiri-yəzdan,

Dostlar mənə olar xəndan,

Sözüm qəbul qıl indi sən.


DÖVLƏTMƏMMƏD AZADİ

(1700 - 1760)
Dövlətməmməd Azadi türkmən ədəbiyyatında didaktik-moralist şair ki­mi məşhurdur. Qələmini və ömrünü gənc nəslin təlim-tərbiyəsinə həsr et­miş, öz tədris üsulunu və pedaqoji mə­ktəbini yaratmış, bunu dəstəkləyən əsərlər yazmışdır. Bu məna­da onu «türkmən Sədisi» adlandırmaq olar.

Dövlətməmməd Azadi 1700-cü ildə anadan olmuşdur. O, türkmənlərin göklən bo­yu­­nun gərkəz tayfasına mənsubdur. Ata­­sı Məxdumqulu Yonaçı da şair olmuş, bir çox maraqlı şeir­lər yazmışdır. Onun «Gürgənin» adlı şeiri in­di də məşhurdur. Azadi mollaxananı bitirdikdən Xivədəki mədrəsələrdən bi­rində oxumuş, ərəb və fars dillərini öyrənmiş, öz dövrünün bütün elmlərinə dərindən vaqif olmuş, bilgili alimlərdən biri kimi yetişmişdir. Təh­si­ni başa vurduqdan sonra öz doğma obasına qa­yıdaraq burada müəllim kimi fəaliy­yət göstər­mişdir.

Azadi dahi türkmən şairi Məxdumqulunun atası və mü­əl­limidir. Onun ailəsində bir-biri ardınca baş verən faciələr, uşaq­larının ölümü və bəzilərinin ata yurdunu tərk etməsi şairin səh­hətini hələ cavan ikən pozmuşdur. Nəticə­də Azadi altmış yaşın­da həyatla vidalaşmışdır.

Dövlətməmməd Azadinin ən məşhur əsəri «Vəzi-Azad» adlanan di­dak­tik-fəlsəfi mənzuməsidir. Bundan başqa, onun «He­kayəti-Cabir Ən­sar», «Mü­­na­cat», «Behiştnamə» adlı məs­nə­­vi­lə­ri, bəzi qəzəlləri də var. Bunlarda şa­irin fəlsəfi, əxlaqi və sosial görüşləri öz əksini tapır. Azadi hələ o dövrdə əda­lətli cə­miyyət, yetkin vətəndaş və milli dövlət ideyalarını irəli sür­müş, bir növ, mənzum konstitusiya yazmışdır.

Əsər dörd fəsildən ibarətdir. İlk fəsildə türkmən xalqının azadlıq idealı işlənmişdir. Şair burada türkmənlərin feodal-tayfa dağınıqlığına son ver­mək və müstəqil milli dövlət qurmaq zəruriliyini vurğulayır. Üstəlik, bu dövlə­tin quruluş şəklini, vəzifələrini, funksiyalarını dilə gətirir.

Əsərin ikinci fəslində Azadi humanizm, xeyriyyəçilik, comərdlik kimi mövzuları işləyir. Çünki qurulacaq dövlətin yaşaması üçün geniş abadlıq iş­ləri görülməli, yollar, kanallar, körpülər, karvansaralar, məktəblər, mədrəsə­lər, məs­cid­lər, səhiyyə ocaqları və digər sosial-mədəni müəssisələr vücuda gə­tiril­mə­lidir ki, bunlar da yalnız xeyriyyəçiliklə mümkündür.

Üçüncü fəsildə elm və alim problemi qoyulur. Şair bura­da daha ziyadə mənəvi məsələləri dilə gətirir, elmin və alimin cəmiyyət və dövlət üzərində­ki müsbət təsirini açıqlayır.

«Vəzi-Azad»ın son fəslində dərvişlərin vəzifələri barədə danışılır.

Bu əsərində bir sıra orijinal fikirlər irəli sürən, eyni za­manda XVIII əsr türk­mən cəmiyyətinin mənzərəsini verən Aza­dinin ədəbi və elmi dünyagö­rü­şünün formalaşmasında Ni­za­mi Gəncəvinin, Sədi Şirazinin, Xoca Əhməd Yəsəvinin, Əb­dürrəhman Caminin və Əlişir Nəvainin təsiri aydın sezilir, la­­­kin şair türkmən reallığına söykəndiyi üçün bir çox məsə­lələrdə özünəməx­susluğunu qoruyub saxlaya bilir. «Vəzi-Azad» bu gün də öz aktuallığını itir­məmişdir, gənc nəslin tərbiyəsində mühüm rol oynayır.

Dövlətməmməd Azadi öz şəxsiyyəti və poeziyası ilə başda oğlu Məx­dumqulu Fəraqi və nəvəsi Qurbandurdu Zəlili olmaqla türkmən ədəbiyyatı­nın bir çox nəslini tər­biyə etmişdir. Seydulla Seydi, Seyidnəzər Seydi, Şey­dayi, Məğrubi, Qayıbı, Talibi, Kəmi­nə, Molla Nəfəs və başqaları onun müs­bət təsiri ilə yetişmişlər.

Heç şübhəsiz ki, Dövlətməmməd Azadinin türkmən xal­qına əta etdiyi ən böyük əsəri oğlu, dahi şair və mütəfəkkir, atasının bədii və milli fikirləri­ni inkişaf etdirən və ən yüksək bə­dii səviyyəyə çatdıran Məxdumquludur.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə