“Türküstan” kitabxanası Şirvani Ədilli



Yüklə 2.91 Kb.
PDF просмотр
səhifə4/10
tarix19.07.2017
ölçüsü2.91 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

vəzninin xüsusi halı kimi də baxmaq olar. Bu 
baxımdan  əruz  əslində yalnız  metrik yox, sillabik-
metrik vəzndir. 
Bəs  əruzda misralarda heca saylarının bərabər 
olmaması fikri haradan qaynaqlanır? Bu yanlış fikir onun-
la  əlaqədar meydana çıxmışdır ki, ərəb müəllifləri  şeirə 
hecalar və onların səslənişi baxımından yox, ərəb qrafi-
kasındakı  hərflərin sayı  və xüsusiyyəti baxımından ya-
naşmışlar. Problemin kökü burdadır. Ərəb dilində də əruz 
şeirinin səslənməsindən açıq-aşkar heca saylarının bəra-
bərliyini müşahidə edə bilərik.  
Bütün bu yanlış baxışlar  əruzvəznli türk poeziya-
sının inkişaf tarixinin də düzgün qiymətləndirilməməsinə 
səbəb olmuşdur. Guya əruz vəzninin türk dilinə  tətbiq 
olunması ərəb və fars dilləri ilə müqayisədə həddən artıq 
çətin və problemli olmuş,  şairləri bu həmişə narahat 
etmişdir. Əsas və demək olar ki, yeganə problem kimi isə 
türk sözlərində saitlərin süni uzadılması göstərilir. Əslində 
isə  şeirdə  əruzun tələbi ilə saitlərin süni uzadılması 
(“imalə”) klassik poeziyamızda nəinki böyük problem 
hesab edilməmiş, hətta bir ənənəyə çevrilmişdir. Belə 
uzanmalara  ərəb və fars şeirində  də rast gəlinir. Bunu 
böyük bir problemə, faciəyə çevirmək lazım deyil. Bu hal 
hətta heca vəznində  də  (bax, səh. 39-40), musiqimizdə 
də baş verir. Özü də türk şeirində bu uzanmalar əsasən 

 
45
uzun hecaları daha çox olan əruz qəliblərindən istifadədə 
baş verir. Halbuki, əruzda uzun və qısa hecaların balans 
təşkil etdiyi və  hətta qısa hecaların daha çox olduğu 
qəliblər də var. Yəni  əruz uzun hecaların çoxluğu de-
mək deyil. Əruzvəznli türk  şeirində imalələrə yol 
verməmək də mümkündür  (daha  ətraflı  məlumat üçün 
bax, 13, səh. 3-17).  
Əgər doğrudan da əruz vəzninin türk dilinə  tətbiq 
olunması həddən artıq çətin və problemli olubsa, bəs son 
min illik yazılı türk poeziyasının böyük əksəriyyəti  əruz 
vəznində necə yaradılmış, dahi şairlər necə yetişmişdir? 
Ədəbiyyatşünaslarımız bir az da irəli gedərək son min illik 
əruzvəznli türk poeziyasını  təmiz türk poeziyası yox, 
“ərəb-fars təsirli poeziya” adlandıraraq bu böyük milli 
sərvətimizi qiymətdən salırlar. Halbuki əruz yalnız bir 
poetik vasitədir, nə  ərəb, nə  də fars dili demək deyil 
və onun ritmik ünsürləri türk folklorunda da var (bax, 
yenə ora).  
Ən nəhayət, XX əsrin  əvvəlindən təmiz türkcədə, 
imalələrə demək olar ki, yol vermədən əruz şeiri yazmaq 
ənənəsinin başlanması  və çox uğurla davam etdirilməsi 
əruzun türk dilinə uymaması haqqında irəli sürülən fikir-
lərin yanlış olduğunu praktiki olaraq sübut etdi. Təmiz 
türkcədə  əruz yaratma ənənəsi M.Ə.Sabir, A.Səhhət, 
T.Fikrət,  Ə.Vahid, S.Rüstəm, S.Vurğun, M.Seyidzadə, 
M.Müşfiq, M.Şəhriyar, C.Xəndan, H.Qəni, B.Azəroğlu, 
B.Vahabzadə, Qabil, H.Mail, B.Pünhan, Ş.Fazil və b. ya-
radıcılığında yaranmış və davam etdirilmişdir. Bu gün də 
bu hərəkatın A.Buzovnalı,  İ.Fəhmi,  Ə.Qurbanlı  və adını 
bilmədiyimiz onlarla gənc, istedadlı nümayəndələri var. 
Fikrimizcə,  əruzvəznli yaradıcılıqda bu müsbət  ənənənin 
yaranmasının  əsas səbəbi XX əsrdə  məhz təmiz  ədəbi 
dilimizin formalaşması  və bu dildə kütləvi tədrisin aparıl-
ması olmuşdur. Artıq təmiz  ədəbi dilimizin təsiri altında 
formalaşmış  şairlərimiz istəsələr də  əruz vəznində yaz-

 
46
dıqları  şeirləri yad leksik və fonetik ünsürlərlə yaza bil-
məzlər və ya bu onlar üçün daha çətin olar. 
 
 
Azərbaycan əruzunun sadələşdirilmiş 
qəliblərinin siyahısı 
 
Bu siyahıda əvvəlki kitabımızdakı (13) siyahı ilə mü-
qayisədə bəzi qəliblərin bölgülənmə variantlarında əlavə-
lər var. Həmçinin istifadəsi yeni aşkar edilmiş  səri-3 və 
həzəc-19 qəlibləri siyahıya əlavə edilmişdir. Beləliklə qə-
liblərin sayı artıq 78-yə çatmışdır. Digər fərqli cəhət on-
dan ibarətdir ki, bu siyahıda qəliblərin X.İ.Əhməd təfilələri 
ilə ifadəsi verilməmişdir. 
 
Həzəc bəhri 
 
1.  
Dadah-dahdah  dadah-dahdah  dadah-dahdah  dadah-dahdah
     
     Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər
 
                                                                    İ. Həsənoğlu 
 
2
.  
Dadah-dahdah  dadah-dahdah   dadahdah 
  Cənabından səva yoxdur gümanı 
              X. B. Natəvan 
 
3

Dadah-dahdah   dadah-dahdah  
    Yıxılmış gördüyun dövran 
                                       S.Vurğun 
 
4.  Dadah-dahdah  dadahdah  dadah-dahdah   dadahdah 
     Dəva dərdimə qılma ki, dərdin xoş davadır 
                                              Q. Ə. Bürhanəddin 
 
5.  Dadah-dahdah  dadahdah   
     Könül hicrində qandır 
                                   C. Rəmzi  

 
47
6. Dadah-dadah  dadah-dadah  dadah-dadah  dadah-dadah 
    Payız çağında hər səhər soyuq-soyuq külək əsər 
                                                         A. Səhhət 
 
7.  Dadah-dadah  dadah-dadah 
     Baharın özgə hüsnü var 
                                   Ə. Cəmil 
 
 
  8. Dah-dahda  dadah-dahda  dadah-dahda  dadahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadahdah 
      Aydanmı, Günəşdənmi yarandın, de, nədənsən? 
                                                        S. Vurğun 
 
 
9. Dah-dahda  dadah-dahdah  dah-dahda  dadah-dahdah    
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dadah  dahdah  dah  dahda-dadah  dahdah   
      Heç şəm ilə ram olmaz pərvanələriz bizlər  
                                           Qövsi Təbrizi 
 
10.  Dah-dahda  dadah-dahdah    
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dah  dahda-dadah  dahdah 
       Alqış sənə, ey zəhmət 
                                   A. Şaiq 
 
 11. Dah-dahda  dadah-dadah  da-dahdah 
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 

 
48
       Dah  dahda-dadah  dadah-dadahdah 
       Məcnun deyə tən edir xəlayiq 
     M. Füzuli 
 
12.  Dah-dah-dah  dah-dadah  dadahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dahdah-dahdah  dadah-dadahdah 
       Qurbandır  hər  şeyim  vətənçün 
                                                     Şərti 
 
13.  Dah-dahda  dadah-dahda  dadahdah 
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dah  dahda-dadah  dahda-dadahdah 
       Neft olmasa işlərmi zavodlar 
       M. Müşfiq 
 
14.  Dah-dahda  dadah-dahdah  dah-dahda  dadah  
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dah  dahda-dadah  dahdah  dah  dahda-dadah  
       Sövda ilə əqlimdir bir tac ilə sər 
          Q. Bürhanəddin 
 
15.  Dah-dahda  da-dahdah 
 
Və ya:  
 
         Dah dahda-dadahdah 
         Dəng oldu qulağım 
                                   M. Ə. Sabir 

 
49
16. Dahdadah  dadah-dahdah  dahdadah  dadah-dahdah 
 
Və ya: 
 
 
     Dahda-dahda  dah-dah-dah  dahda-dahda  dah-dah-dah 
     Söylədi gəlim qoy bir şurə mən də bülbül tək 
                                               Ə. Raci 
 
17.  Dah-dahda  dadah-dahda   dadah-dahda  dadah 
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadah 
       Zahid yüyürür məscidə əcr almaq üçün 
                                       M. Ə. Sabir 
 
18.  Dah-dahda  dadah-dadah   dadah-dahda  dadah 
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dah  dahda-dadah  dadah-dadah  dahda-dadah 
       Jurnal, qəzetə çıxır ki, millət oxusun 
                           M. Ə. Sabir 
 
  19. Dah-dahda  dadah-dahda   dadah-dahda  dadah-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahdah 
      Çох güldürəcəksənmi, gülüm, üstümə düşmanı? 
                                                         Ə. Qurbanlı 
 
 
 
 

 
50
Rəməl bəhri 
 
1. 
Dahda-dahdah  dahda-dahdah  dahda-dahdah  dahda-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
     
Dah-dadah  dahdah-dadah  dahdah-dadah  dahdah-dadahdah 
 
Və ya: 
 
Dah-dadah  dahdah-dadahdah  dah-dadah  dahdah-dadahdah 
      Şövqi-vüslət əldən aldı taqətü səbrü qərarın 
                                                  M. H. Səhhaf 
 
2.  
Dahda-dahdah  dahda-dahdah  dahda-dahdah  dah-dadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
     
Dahdadah  dahdah-dadah  dahdah-dadah   dahdah-dadah 
     Sevgidir, yalnız məhəbbətdir həyatın gövhəri 
                                                                       Ə. Vahid 
 
3.  Dahda-dahdah  dahda-dahdah  dahdadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dahdadah  dahdah-dadah  dahdah-dadah  
      Ey üzü gül, ləbləri mərcanımız 
          İ. Nəsimi 
 
4.  Dahda-dahdah  dahda-dahdah      
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
 

 
51
     Dahdadah  dahdah-dadahdah  
     Gündə bir baş, gündə bir qan 
Ü. Hacıbəyli
 
 
5.  Dada-dahdah  dada-dahdah  dada-dahdah  dada-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
Dadadah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadahdah 
 
Və ya: 
 
Dadadah  dahda-dadahdah  dadadah  dahda-dadahdah 
Sinə gərdim yağıya əzm ilə son hərbə girişdin 
                                                                     S. Rüstəm 
 
6.  Dada-dahdah  dada-dahdah  dada-dahdah  dadadah   
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dadadah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadah 
      Daş ürəklərdə yanıb daşları sındırdı muğam 
                                                      B. Vahabzadə 
 
7.
  
Dada-dahdah  dada-dahdah  dada-dahdah    
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dadadah  dahda-dadah  dahda-dadahdah 
      Bir ölümlə ayı mən göydə qapardım 
                          F. Qoca 
 
8.
  
Dada-dahdah  dada-dahdah  dadadah    
 
    Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 

 
52
     Dadadah  dahda-dadah  dahda-dadah 
     Çevirib laylaya “can” kəlməsini 
         M . Dilbazi   
 
9.
  
Dada-dahdah  dada-dahdah   
 
     
     Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
     Dadadah  dahda-dadahdah 
     Səni alqışlayır ümmət 
                                  Ə. Nəzmi 
 
10.  Dada-dahdah  dadadah    
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dadadah  dahda-dadah 
       Sənə coşmaq yaraşır 
                               S. Rüstəm 
 
11.  
Dada-dahda  dahda-dahdah  dada-dahda  dahda-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dadadah  dadah-dadahdah  dadadah  dadah-dadahdah 
      Nə üzüqaralıq etdim, mənə bu cəfa neçindir? 
                                                    S. Ə. Şirvani 
 
12.  Dada-dahda   dahda-dahdah    
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dadadah   dadah-dadahdah   
      Vuracaq düz ortasından 
                                  B. Pünhan 

 
53
13.  Dada-dahda  dahdadah   
 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
       Dadadah  dadah-dadah   
       Bu nə novbahardır 
                              M. Ə. Ləli 
 
Mütədarik bəhri 
 
1.  Dahdadah  dadah  dahdadah  dadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dahda-dahdadah  dahda-dahdadah 
      Səndən əl çəkib kəsməm ülfəti 
        M. Ə. Ləli 
 
2.  Dahdadah  dahdadah  dahdadah  dah 
     Elm ilə əqli təkmil edək biz 
                                          Rza Zəki 
 
3.  Dahdadah  dahdadah  dahdadah  dadah 
     Gövhərim, kövsərim, sağərim gözəl 
                    C. Rəmzi 
 
4.  Dahdadah  dadah 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dahda-dahdadah  
      Olmur olmasın 
                        Ə. Nəzmi 
 
5.  Dahdadah  dahdadah  dadah  dadah 
     Tapmadım, tapmadım  macal, macal 
                          H. M. Şükuhi 

 
54
6.  Dahdadah  dadah  dahdadah  dadah  dahdadah  dadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
     Dahda-dahdadah  dahda-dahdadah  dahda-dahdadah 
     Gül camalına düşsə toz əgər, qan olar könül 
                                           M. Ə. Ləli 
  
7. 
Dahdadah  dadah  dahdadah  dadah  dahdadah  dadah dahdadah  dadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
Dahda-dahdadah  dahda-dahdadah  dahda-dahdadah  dahda-dahdadah 
Nəqdi-canımı xaki-payinə bəzl edim həmən, ey gülüm, gülüm 
                                                                    Ö. Kəşfi 
 
8.  Dadadah  dadadah  dadadahdah 
     Sanasan canımın canısan sən 
         Q. Bürhanəddin 
 
9.  Dahdah-dahdah  dahdah-dahdah  
     Rədd olsun bəy, rədd olsun xan 
                    Ü. Hacıbəyli 
 
Rəcəz bəhri 
 
1
Dahdah-dadah  dahdah-dadah  dahdah-dadah  dahdah-dadah 
   Axır zamanın fitnəsi şol gözləri şəhla imiş 
                                           İ. Nəsimi 
 
2.
  
Dahdah-dadah   dahdah-dadah   
     
Aşiq olan kamil gərək 
                         Ş. H. Rəncur xanım 
 
 

 
55
3. Dahda-dadah  dadah-dadah  dahda-dadah  dadah-dadah 
    Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam 
                                                             İ. Nəsimi 
 
 
4. Dahda-dadah  dadah-dadah       
    Başdan iki, bədəncə bir 
                                    S. Fazil 
 
5.  Dadah-dadah  dahda-dadah    
     
Koroğlunun bir atı var 
                                Ü. Hacıbəyli 
 
6
. Dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadahdah 
    Köhnə fikir, tazə libas geysə cəhalət! 
                   F. Sadıq 
 
7. 
Dadah-dadahdah  dadah-dadahdah 
 
Və ya: 
 
    Dadahda-dahdah  dadahda-dahdah 
    Üzün görəydim, çıxaydı canım 
     M. H. Səhhaf 
 
8.  Dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadah  dahda-dadah  
     Ey dediyin cümlə yalan qovlu qərarın yox imiş 
                                                İ. Nəsimi 
 
Müzare bəhri 
 
1. Dah-dahda   dahda-dahda   dadah-dahda   dahdadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
 

 
56
      Dah   dahda-dahda   dahda-dadah   dahda-dahdadah  
      Bilməm bu nazənin kimin istəkli yarıdır 
                                       Ə. Vahid 
 
2  Dah-dahda   dahda-dahdah   dah-dahda   dahda-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
     Dah  dahda-dahda  dahdah   dah  dahda-dahda  dahdah 
     Nemət ki, getdi əldən, qan ağlamaq rəvadır 
                                                 M. Ə. Sabir 
 
3.  Dah-dahda  dahda-dahdah   
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dahda  dahdah  
      Açmış bənövşə, sünbül 
                                     H. Cavid    
 
4.   Dah-dahda  dahdadah   dah-dahda   dahdadah 
 
 Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dahdadah   dah  dahda-dahdadah 
      Yaran, gəlin bu gün, fürsət məqamıdır  
                              N. Vəfa 
 
5.   Dah-dahda   dahdadah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
      Dah  dahda-dahdadah 
      Bir carə tapmışam 
                              Ə. Raci 

 
57
Münsərih bəhri 
 
1. Dahda-dadah  dahdadah   dahda-dadah  dahdadah 
    Oğlumuz ay Xansənəm, bir yekə pəlvan imiş 
                                                     M. Ə. Sabir 
 
2. Dadah-dadah  dahdadah  dadah-dadah  dahdadah 
    Uşaq mənimdir əgər, oxutmuram əl çəkin 
                                            M. Ə. Sabir 
 
3.  Dahda-dadah  dahdadah  dadah-dadah  dahdadah 
     Bilməz idim bir belə ağır olar ayrılıq 
                                                          Şərti 
 
4.  Dadah-dadah  dahdadah  dahda-dadah  dahdadah 
      Unutmaram heç zaman söylədiyin sözləri 
                                                        
Şərti
  
 
5.  Dahda-dadah  dahdadah 
     Çəkdi niqabın günəş 
                              Seyid Zərgar 
 
 6.  Dadah-dadah  dahdadah    
      Qayıtmaram bir daha 
                                      Şərti 
 
7. Dahda-dadah   dahda-dahda   dahda-dadahdah   
    Daği-firaqına ehtimal nə mümkün 
                         M. Füzuli 
  
8.  
Dahdah-dadah  dadahdah  
     Çox yatma, dur, a tənbəl 
                                   A. Səhhət 
 
 

 
58
Müctəs bəhri 
 
1. Dadah-dadah  dada-dahdah  dadah-dadah  dada-dahdah 
 
Daha ahəngdar bölgülənmə ilə: 
 
    Dadahda  dahda-dadah  dahda-dahda  dahda-dadahdah 
 
Vəya: 
 
    Dadahda  dahda-dadahdah  dadahda  dahda-dadahdah 
    Könüldə nuri-məhəbbət, gözümdə pərdeyi zülmət 
                                                              H. Cavid 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə