Ümidim haqdır, haqlıdır yolum Kərim Məşrutəçi Sönməz



Yüklə 176.65 Kb.
tarix23.06.2017
ölçüsü176.65 Kb.
Ümidim haqdır, haqlıdır yolum
Kərim Məşrutəçi Sönməz
Həyatı. Kərim Məşrutəçi Sönməz Çağdaş Güney Azərbaycan poeziyasının ən istedadlı nümayəndələrindəndir. Şairin poeziyasını klassik şeirlə çağdaş şeir arasında körpü kimi dəyərləndirir, O, Güney ədəbiyyatında daha çox “İsanın son şamı şairi” adı ilə tanınır. Sönməz 1928-ci ilin yazında Təbrizdə Ibrahim kişinin dünyaya gəlmişdir. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra toxuculuq fabrikində çalışmıştır.1 Ailədə olan maddi sıxıntılar onu 14-15 yaşından işləməyə, atasına maddi kömək göstərməyə vadar etmiş-dir. Maddi sıxıntılar çəksə də, daim oxumağa, təhsil almağa güclü meyl göstərmiş, gündüzlər işləyib axşamlar oxumuş və Təbrizdə orta məktəbi bitirmişdir. Sonra isə Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olmuş, ali təhsil almış və özəl bir bankda işə başlamışdır. Gənc yaşlarından uşaqların təhsil alması qayğısını çəkmiş, ikisinifli kurs təşkil etmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatının və zəngin mədəni irsinin ardıcıl tədqiqatını aparan Sönməz həm də onun ən fəal təbliğatçılarından biri olmuşdur. Mətbuatda müntəzəm şeirlər və ədəbi-tənqidi yazılarla çıxış etmiş, 1979-cu ildə İran İslam İnqilabından sonra ölkədəki nisbi azadlıqdan faydalanaraq əsərlərini kitab şəklində buraxmışdır. Şair 1987-ci ildə quzeyli qardaşlarının dəvətilə Bakıya gəlmiş və burada böyük məhəbbətlə qarşılanmış, xüsusi diqqət və qayğı görmüştür. 1990-cı ildə "Qaranquş yazı gözlər" adlı şeirlər kitabı bütün Türk dünyasının sevilən şairi Bəxtiyar Vahabzadənin xeyir-duası ilə Bakıda çap2 olunmuşdur. Qırx ildən sonra Vətənin digər yarısına-Quzeyinə gəlmək qismətinə yazılan Sönməz qan qardaşları ilə yaxın təmasından bəxtiyar olur, ürəyi fərəhdən coşub-daşır, doğma ellərdə yaşadığı sevinc, iftixar duyğularını silsilə şeirlərində, eləcə də “Yaşa taleyim”də özünəməxsus şəkildə ifadə edir. Heyrət içində olan şair gördüklərinə şaşırıb qalır. Çünki quzeyli soydaşlarının da “Sözləri öz sözü kimi səslənir,Vətənə sevgidə lap özü kimidirlər, Şəki, Şamaxı, Şuşa ona Təbrizi kimi, nə qədər doğmadır:

Qırx illik həsrətlər qovuşan kimi,
Biz qucaqlaşırıq tapışan kimi,


Göy ulduz yağdırır kəhkəşan kimi,
Duyğular gələndə cuşa, taleyim!

1979-cu ildən etibarən o, “Varlıq” jurnalının daimi əməkdaşlarından biri olmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatının böyük təəssübkeşi kimi Ü.Hacıbəyovun “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” adlı monu-mental əsərini və B.Vahabzadənin “Atılmışlar” poemasını əski əlifbada nəşrinə nail olmuş, ustad Şəhriya-rın “Heydərbabaya salam” mənzuməsini fars dilinə tərcümə etmişdir. Sönməzin farscaya çevirdiyi “Heydərbaba-ya salam” uğurlu poetik tərcümə sayılır. O, çağdaş Güney Azərbaycan ədəbiyyatında lirik şair kimi tanınır və sevilir.

Bədii irsinin tədqiqi. Filosof şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə Sönməzin xalq həyatından və bədii təfəkküründən qaynaqlanan lirikasına yüksək dəyər vermişdir: «Sönməz şeirin, sənətin kökünü, mayasını xalq həyatından ayırmır. Xalqın dərdindən, istək və arzusundan cücərməyən şeiri məqbul saymır. «Allah-əkbər» deyə-deyə xalqı soyanlara lənət nəğmələri oxuyur.»3 Sönməzin şeirlərini oxuyarkən odlu misralarıyla qəlblərdə Azərbaycana məhəbbət, sevgi ocağı çatan böyük vətənpərvər şair Səhəndi də xatırlayır: “Cənubi Azərbaycanın görkəmli şairi Sönməzin kitabını vərəqlədikcə gözlərim önündə Vətənin dərdləri ilə sinəsi şan-şan olmuş Səhənd canlanır. Şairliyi bir yana, o, hissini, həyəcanını gizlətməyi bacarmayan, sözü özünü ifadə edən səmimi bir insan idi. Bakıya hər gəlişində görüşlərimiz toy qarışıq yasa bənzərdi. Qucaqlaşardıq, içimizdəki hönkürtü yaşa dönüb gözlərimizdən axıb qurtarmayınca ayrılmazdıq. Həmin iç hönkürtüsünü mən indi Sönməzin şeirlərindən eşidirəm və Səhəndlə görüşlərimiz elə bil təkrar olunur.” 4 Filologiya elmləri doktoru Sabir Əmirov “Sönməzin poeziyası”, “Hərarəti səngiməyən ocaq”, “Həsrət çələngi” adlı silsilə yazılarında, Filologiya üzrə Fəlsəfə doktoru Xuraman Hümmətova “İsanın son şamı” və “Qaranquş yazı gözlər” kimi məqalələrində çağdaş Güney poeziyasının görkəmli nümayəndəsi kimi tanınıb sevilən bir şairin sənət dünyasına nəzər salır, yaradıcılığının poetik xüsusiyyətləri açır. X.Hümmətova şairin poeziyasını Güney Azərbaycanın şanlı-şövkətli keçmişini, bu gününü və gələcəyini parlaq şəkildə əks etdirən güzgüyə bənzətmişdir: “Şeirlərindən iç dünyası, ağrı-acıları, kədər və sevinci, istək və arzusu görünməyən şairə şair demək olarmı? Sönməzin poeziyası bu sualın layiqli cavabıdır desək, yanılmarıq. Çünki şair öz qəlbini xalq həyatının əsl sənət aynasına döndərə bilmişdir. Yad nəfəsdən səslənməyən, yad tüstüdən hislənməyən bu parlaq güzgüdə “Təbriz ürəkli” bir diyarın qəhrəman keçmişi də, böyük ümidlərlə yaşayan bu günü də, gələcəyi də qabarıq görünməkdədir.”5 S.Əmirov Sönməzin bütövlükdə yaradıcılığına böyük qiymət verərək yazır:

S. Əmirov “Sönməzin poeziyası”, “Hərarəti səngiməyən ocaq”, “Həsrət çələngi” adlı silsilə yazılarında, X. Hümmətova “İsanın son şamı” və “Qaranquş yazı gözlər” kimi məqalələrində çağdaş Güney poeziyasının görkəmli nümayəndəsi kimi tanınıb sevilən bir şairin sənət dünyasına nəzər salır, yaradıcılığının poetik xüsusiyyətlərini açır.6 S.Əmirov Sönməzin bütövlükdə yaradıcılığına böyük qiymət verərək yazır: “Sönməz Cənub poeziyasında yüksək ədəbi-bədii dəyərli şeirlərin, dördlüklərin, bayatıların, qəzəllərin, habelə, sənətkarlıqla yazılmış poemaların müəllifidir. Şübhəsiz, poetik baxımdan ədəbi hərəkatın keçdiyi yollarda şairin ən dərin iz buraxan qələm məhsulu “İsanın son şamı” poemasıdır”7. Böyük Mirzə İbrahimov Sönməzin məşhur “Sənsizləmişəm” şeirini xüsusi bir həssaslıqla təhlil edir: “Cənub yazıçı və şairlərini yandıran, ürəklərini dağlayan budur ki, yüz illərlə İran şahları və hakim dairələri ancaq Azərbaycandan nə qoparacaqları ilə maraqlanmışlar, onun şəhər və kəndlərini abad etmək, xalqının güzəranını yaxşılaşdırmaq, uşaqlarını məktəblə, xəstələrini həkimlə və dərmanla təmin etmək kimi adi humanist qayğılardan uzaq olmuşlar. Öz qələm yoldaşları kimi şair Sönməzin də ürək ağrısı ilə dolu sözlərini anlamaq duymaq, anlamaq çətin deyil:



Dərd məni yandırır, amma odu yox,

Odu ağzımda həyatın dadı yox.

Demirəm dərdlər içində adı yox,

Deyirəm mən belə mənsizləmişəm...”8

Güneyin tanınmış nasiri və ədəbiyyat tədqiqatçısı Gəncəli Səbahi “Şerimiz zamanla addımlayır” məqalələr məcmuəsində şairin həyat və yaradıcılığının bəzi məqamlarını açıqlamış, Sönməzi qələmdaşla-rından fərqləndirən cəhətləri yansıtmışdır. Tanınmış tədqiqatçı alimlər Mirabbas Aslanov “Bir arzum var” və “Məhəbbətdə böyük ecaz var (“İsanın son şamı” poeması haqqında)” məqalələrində9, Mirəli Mənafi isə “Vətənpərvər şair” adlı yazısında10 şairi təkcə lirik şeirlər müəllifi kimi deyil, dərin fəlsəfi məzmunlu dəyərli poemalar yazan yaradıcı sənətkar təqdim edirlər. İstiqlal şairimiz Xəlil Rza Ulutürk isə Sönməzin “İsanın son şamı” əsərini “Düşündürən poema”11 adlandırmışdır. Hazırda AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı şöbəsinin elmi işçisi Lətifə Mirzəyeva “Kərim Məşrutəçi Sönməz” adlı monoqrafiya üzərində işləyir.



Yaradıcılığı. Kərim Məşrutəçi Sönməz hələ yaradıcılığa başladığı ilk illərdən lirikşeirləri ilə diqqəti cəlb etmişdir. Bu əsərlərdə Sönməzin iç dünyası, mənəvi aləmi – əzabları, kədər və sevinci, arzu və istəkləri büsbütün görünməkdədir. Güney şairlərinin yaradıcılığının ana xətti Vətən–doğma Azərbaycan, ana dili, onların taleyidir. Ayrılıq, həsrət, Vətəndə vətənsizlik dərdi nisgilli qələm sahiblərinin ən kövrək, həssas mövzularındandır. Sönməz də Vətənin, xalqın mənliyini, ləyaqətini öz mənliyi, dərdini şəxsi dərdi, ələmi sayan, fəryad qoparan, duyğuları üsyan edən vətənpərvər söz ustadıdır. Xalqının mövcud durumuna qarşı etiraz, üsyan duyğuları, ah-fəryadı onun orijinal üslubda, təsirli bədii dildə qələmə aldığı “Sənsizləmişəm” şeirində aydın ifadə olunur və bu şeirAzərbaycan poeziyasının ən gözəl nümunələrindən sayılır.

Şair böyük qəhrəmanlıq tarixinə malik, şanlı-şövkətli yurdu Azərbaycan haqqında insanı dərindən düşündürən söz və ifadələr işlədir, doğma vətənində-ana dili yasaqlanmış, milli hüquqları əlindən alınmış ata-baba yurdunda özünü Vətənsiz sayır. Bu ağır dərd öz Vətənini, el-obasını sonsuz məhəbbətlə sevən şairin qəlbini göynədir, ruhunu odsuz-ocaqsız yandırıb-yaxır. Vətəndə vətənsizliyi həyatının mənasını, ağzının dadını belə itirməyə, ən nəhayət, ölümə bərabər sanır. Odur ki, şair mənliyini-itirilmiş hüquqlarını-ana dilini-Vətənini imdadına yetməyə çağırır, “Qayıt, fəryadıma yet! Mən sizsiz bir heçəm”- deyə hayqırır:



Ey mənim mənligim imdadima yet!

Bircə gəl mənlə qovuş, dadıma yet!?

Məni bas bağrına, fəryadıma yet!

Axı, gör mən necə sənsizləmişəm.12

Bu şeirdə şairin yaşadığı ziddiyyətli ictimai-siyasi mühitin çətinlik və məhrumiyyətləri, bu çətinliklər qarşısında onun və bütövlükdə xalqının əlacsızlığı apaydın duyulur. “Zirvəsi çənli-dumanlı bel idim” misrası isə assosiativ olaraq Koroğlu və dəlilərinin oylağı olan məşhur Çənlibeli xatırladır. Və bu xatırlama təsadüfi xarakter daşımır. Sönməz Babəklər, Koroğlular, Səttarxanlar yurdunun bu aşağılamaları haqq etmədiyini vurğulayır, bumərdlərin varisləri olan ərənlərin hələ ki, vəziyyətdən çıxış yolu tapa bilməməsi kədərini artırır:



Səndə ərdəmli ərənlər yaşamış,

Səttara, Babəkə tənlər yaşamış,

O qədər elcə bilənlər yaşamış,

İndi mən ərsiz, ərənsizləmişəm.
Dərdimin yox adı, “ünvanı desəm”,

Heyrətə daldırar insanı, desəm.

Başqa bir sözlə bu mənanı desəm?!

Öz diyarımda vətənsizləmişəm.13
Bu, şair qəlbinin niskil və nostalji duyğularının, istiqlal yanğısının poetik ifadəsidir. Şairin dərdləri-ni, göz yaşlarını görə bilmirik, çünki Sönməz içində ağlayır. Ancaq misralarındakı od, alov insanın üzünü qarsır. Axı, şairin xalqının qismətinə bir ömür qəm yükü daşımaq, ikiyə bölünmüş bir tale yaşamaq düşüb. Öz vətənində, elində vətənsizlikdən, dilinin yasaqlanmasından böyük dərd, ağır cəza isə yoxdur. Şeirdəki səmimiyyəti, yanğını, ana dilinə, elinə dərin sevgini duymamaq, bu sevginin oduna qızınma-maq mümkünsüzdür. Bu, həqiqətdir. “Nə deyim?” cinas qafiyəli lirik şeirindən bircə bəndə nəzər salan oxucu şairin hətta görkəmli alim Abbas Zamanova ünvanladığı şeirinin nüvəsində də Vətən, xalq, el qayğısı və məhəbbətinin durduğunun şahidi olur:

Gəldi çatdı göndərdiyin qızılgül,
Sən özün də, bir gül kimi qızın, gül.
Bahar kimi elin gülsün, özün gül.
Allah sənə kömək deyim, nə deyim!14

Məhəbbətin izharının ifadə üsullarından biri qızılgüldür. Şair qızılgül aldığı sevdiyi insanı xalqın sinəsində döyünən istiqanlı ürəklə müqayisə edir, elin də, sevdiklərinin də bahar kimi gülməsini arzulayır… El gülərsə, bəxtiyardırsa, deməli, şairin özü də, istəklisi də məsud, bəxtiyardır.

Sönməz lirik şairdir. Hansı mövzuda yazmasından asılı olmayaraq əsərləri, xüsusilə lirik şerləri səmimi, təsirli və oxunaqlı, ahəngdardır. Şair oxucunu yaşadığı real məkandan qoparıb öz iç dünyasına apara bilirsə, deməli, sənətdə, ədəbiyyatda sözünü deyə bilmişdir. Sönməz öz qəlbini xalq həyatının əsl sənət aynasına çevirməyi bacaran sənətkardır. Yad nəfəsdən süslənməyən, yad tüstüdən hislənməyən bu parlaq güzgüdə “Təbriz ürəkli” bir diyarın qəhrəman keçmişi də, böyük ümidlərlə yaşayan bu günü də, gələcəyi də qabarıq görünməkdədir:



Əsgərəm, vətən dərdim,

Qövr edən, bitən dərdim,

Mən bir əkinçiyəm ki,

Can əkdim, vətən dərdim.

və ya


Küləkdə gül əsəndə,

Gül istər gülə sən də.

Vətən! Könlüm arzular:

Ağlaya, gülə səndə …

yaxud


Al badə, ver sağlığı.

Arzum dünya sağlığı.

Mən varam! Deyərəm,

Qoysa dil yoldaşlığı.15

Şairin bayatı janrına güclü meyli aydın şəkildə müşahidə olunur. Görünür, ürəyinin sızıltılarını, nisgil və dərdlərini bu səpkili şeirlərində daha təsirli ifadə edə bilir. Ancaq şair bu dərdi tək çəkmir, Ana vətən, onun dağı, daşı, torpağı, selləri, suları, bir sözlə, bütün təbiəti onunla birgə ağlayır, dərdinə məlhəm olur.

Bu qısa, lakonik nümunələrdə yurdunun azadlığı, işıqlı sabahı uğrunda canından keçən mərd oğullara ağlayan şairin ağısına qoşulan yer, göy, dağ, dərə, hətta şəhidlərin məzarı üzərinə səpilmiş gülab da ağlayır. “Şəhidin qəbri üstə səpilmiş gülab ağlar”,- deyərkən Sönməz sanki 20 yanvar faciəsi qurbanlarının da məzarının üzərinə gülab səpir, həm Cənubda, həm də Şimalda zaman-zaman imperiya maraqlarının qurbanlarının müqəddəs ruhlarını yad edir. Vətən dərdi onun bütün şeirlərinin misraları arasından boy verir:

Kim görüb ki, mən özümdən boy deyim?

Sınamamış hər şənliyə toy deyim?

Urmu gölü nədən şordur, qoy deyim:

Mən o göldə üzə-üzə ağlaram…16
Epik və lirik əsərlərdə bədii sual adətən müəllifin dilindən verilir və nəticə etibarilə o, sualın cavabını yaxşı bilir, amma həmin anı ədəbi ictimaiyyətin və cəmiyyətin diqqət mərkəzində saxlamaq üçün fikrini sual şəklində ifadə edir. Həmin sualı cavablandırmaq üçün hərə bir ünvan axtarır, yuxarıdakı misralarda da biz eyni tendensiyanı görürük. Lakin bir maraqlı cəhət var ki, bəndin sonuncu misrasında şair cəmiyyətə ünvanladığı sualları özü cavablandırır: «Urmu gölü nədən şordur, qoy deyim: Mən o göldə üzə-üzə ağlaram». Bu misralarda ayrılıq, həsrət və hicran dərdinin son akkordu duyulur. Riyakarlıqdan, saxtakarlıqdan və fantastik yalanlardan uzaq olan, yalnız gördüklərini, həyatın acı həqiqətlərini yazan şairin Vətəninin bölünməsindən yana üzülüb dərd çəkdiyinə, ayrılığın fərağında, həsrətin odunda qovrularaq Urmu gölündə üzə-üzə ağladığına oxucunu inandırırır. Eyni zamanda isə misra daxilində orijinal mübaliğə yaradır, o böyüklükdə gölün suyunun şairin göz yaşlarından şorlaşması, əlbəttə, bədii tapıntıdır.

Mövcud durumdan çıxış edərək “Qaf dağının zirvəsindən yol çəkilsə uçuruma, bəlkə keçib getmək olar. Lakin inam, imkan yolu mənim üçün bağlanmışdır” yazsa da, əslində heç bir məhrumiyyətə boyun əyməyərək qələmə aldığı “Mən vətən qədrini bilən şairəm, Anamdan əzizdir bu torpaq mənə, Uğrunda “Öl” desə, ölən şairəm, Süngüyə çevirb söz silahımı, zalımın bağrını dələn şairəm”, özünü şair sayanlara “dilin varlığın, güvənliyindi, danışan beynindi, həm mənliyindi, çox yazdın bülbüldən, güldən, dalğalı dənizdən, sonalı göldən, bir az da eldən yaz, el inciməsin” misraları onun sənətkar mövqeyi və bağlanan yollarının üstündəki hansı hədəflərə qarşı mübarizə apardığı gizlənir. Bu təzadlı müqayisələrdəki aydınlıq və emosionallıq onun söz sənətinin incəliklərinə yiyələnmə səviyyəsinin göstəricisidir.

Daim yeni söz axtarışında olan Sönməzin şair ürəyi haqsızlıqlar içərisində rahatlıq tapa bilmir. Bu narahatlığı o, oxucuya dönə-dönə xatırladır ki, “Zərrədə dünyalar yatır, Zərrəni sındırsan, vulkanlar qopar…” Şair bu misralarda həyat və zamanın formulu, əsasən də, mütərəqqi cəmiyyətlərdəki yaşamın düsturunu vermişdir. Müxtəlif yozumlu bu sətirlərdə bir dünya həqiqətin yatdığını «Ona könlündəki tufandan danış» fikri də isbatlayır. O, məhz “Zərrə” şeirində hər insanı-fərdi bir zərrə hesab edənlərin ideyasına qoşulur və zərrəyə dünyaların sığışdığına eyham vurur. Əgər zərrə (insan-fərd) sınarsa, vulkanların – inqilab tufanlarının qopacağı ismarıcını cəmiyyətlərə ünvanlayır.

Sönməz bütöv Vətən dərdi ilə yaşayan, hər iki Azərbaycanın kədərinə qəmlənib sevincinə sevinməyi bacaran vətəndaş şairdir. O, Quzey Azərbaycan xalqının yurda sədaqət, ayrılıq, hicran duyğularının ifadəsi olan və muğamla birlikdə ifa olunan “Qarabağ şikəstəsi”nə yazdığı eyniadlı şeirdə maraqlı paralellər aparır. Adi qarğı-qamışdan düzəldilmiş çalğı alətinə-neyə səslənir. Kim sənin hansı eybini görüb ki, könüllər oxşayan, səssiz fəryadlara səs, lal sükutlara nəfəs verən, sınıq könüllərin sirdaşı, eniş-yoxuşlu yolların yoldaşı olmağı bacaran, nə olursa-olsun, heç vaxt haqdan keçməyən və bu qədər gözəlliyə, bütövlüyə, tamlığa sahib olduğun halda, nə üçün “Şikəstə” adlandırıb. Şair neyin dilindən çox maraqlı cavab verir, quru nəfəs, dalğalı dənizdə kuşuldayan küləyəm, ancaq dar-düdük yoldan, quru qəmişin içərisindən keçərkən yorulur, töyşüyür və xəstələnirəm, elə bu zaman da bəstələnirəm... Səsimi kəsmək istədilər, naləmi susdurmaq istədilər, susmadım, şərəfim hündürlüyündə uca qamətimi diri-diri basdırmaq istədilər, basdırılmadım, basılmadım və şikəstə ney oldum. Şair çox ustalıqla neyin söylədiklərinə ictimai məzmun verir. Cövhəri, mayası ot-ələfdən, qamışdan olsa da, insan nəfəsindən güc aldığına, insan qüdrətinə söykəndiyinə görə ney bu qədər təzyiqlərə sinə gərir, dayanır, polad kimi dartılmır və əyilmir. Sönməz “Polad sınar, əyilməz” ata sözünə söykənərək eyham poetik fiqur yaradır oxucuya çatdırır ki, güclülərə gücü çatmayan Qarabağlını - Azərbaycan xalqını əymək yox, ancaq sındırmaq mümkündür, sınan qəlbin fəryadı isə şikəstəyə çevrilir.



Nəhayətdə,

Gücüm güclərinə çatmayanda

Yenə də əyilmədim, sındım.

Fəqət, Şikəstə oldum.

Oldum müqavimət üsturəsi.

Zorun qarşısında sınan, lakin

Əyilməyən Qarabağ şikəstəsi!17

Etiraf edək ki, quşların da sevə bildiyini, çör-çöpdən, ot-ələfdən, hər nədən olsa da, özünün qurduğu yuvada yaşamağı əsarət altında bütün rahatlığı və komfortu olan şəraitdə bir ömür sürməkdən daha üstün saydıqlarını, əmin-amanlığın, yəni azadlığın onlar üçün hər şeydən öndə gəldiyini “Quşlar da sevir” şeirində obrazlı şəkildə təsvir edən Sönməzin yaradıcılığının leytmotivi o taylı-bu taylı bütün Azərbaycan-dır. Şair mənalı ömrünü Azərbaycanın və xalqının xoş sabahına qovuşmasına, şeir və poemaları, memuar xarakterli əsərləri, xoş əməlləri ilə insanların qəlbində elm, zəka və təfəkkür məşəli yandırmağa, poeziyanı sevdirməyə, ədəbiyyatın yüksəlişinə sərf etmişdir.



Poemaları. Sönməz öz yaradıcılıq nümunələri ilə Güney Azərbaycanda milli demokratik ruhlu böyük ədəbiyyatın yaranmasına və inkişafına xidmət etmişdir. “Ağır illər”, «Əliboş getmə», «Böyük dərd» və «Babam özü gələcəkdir» lirik-publisistik poemalarında şair Güney Azərbaycan xalqının istiqlal uğrunda mübarizəsinin, milli demokratik inqilabın bədii səlnaməsini yaratmış, 21 Azər hərəkatının və İran İslam İnqilabının tarixini vərəqləmişdir. Ustad Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasına yazdığı nəzirənin - “Ağır illər” poemasının da yer aldığı eyniadlı kitab müqəddiməni əvəzləyən misralarla başlayır və oxucunu sanki sonrakı səhifələrdə tanış edəcəyi “ağır illər”in müsibətlərinə hazırlayır:

Deyirlər, kitaba müqəddimə yaz,

Kağızım boyandı, yazım ağladı.

Sığınıb sazıma pənah apardım,

Sızladı əlimdə sazım ağladı.18

Şair “Pul”, “Anam”, “Qış gecələri” və “Bayram xatirələri” bölmələrində özünün uşaqlıq xatirələ-rinin işığında, xalqın gündəlik həyatının, məişətinin təsvirləri fonunda, pərdəarxasında yaşadığı ağrıları, acınacaqlı taleyini, ağır günləri qələmə almışdır. “İri həcmli bu əsərdə ürək parçalayan lövhələrlə qarşılaşır, öz ana dilində yazmaq bir yana qalsın, danışmaq hüququndan belə məhrum edilmiş böyük bir xalqın tarixi faciəsi ilə tanış oluruq”19.

Düz danışsa, bir kimsənin sözü yox,

Amma bax ki, yüz sözdə bir düzü yox,

Çaxmağın da belənçi bərk üzü yox

Günü göydə görə-görə danırlar,

Bu milləti necə qanmaz sanırlar.
Ərbab baxsa Mərəndə, ya Miyana,

Verilişlər yanaşacaq o yana,

Məcal vermir yatmışlar bir oyana.

Lay-lay deyir gülüm, sən də yat ginə,

Başqa fikri xəyalından at ginə!20

Sönməzin siyasi lirikası patetikadan, şüarçılıqdan, süni çağırışdan uzaqdır. Onun istedadı, yüksək təxəyyülü, geniş dünyagörüşü, qələminin gücü fəlsəfi tutumlu poemalarında daha aydın və qabarıqdır. Təsadüfi deyil ki, Sönməzi el arasında, sənət dünyasında daha çox tanıdan “İsanın son şamı” poemasıdır. Bu əsər sanki Sönməzin sənət aləmində kimlik kartıdır. Görkəmli ədəbiyyatşünas alim Həmid Məmmədzadənin təbirincə desək, bu poemalarda “sanki şairin ümumbəşəri ideyaları daha vüsətli üfüqlərdə öz əzəmətini daha tam, daha bütöv şəkildə cilvələndirir. Ayrıca kitab şəklində buraxılmış “İsanın son şamı” poeması şairə ədəbi şöhrət qazandırdı, oxucular haqlı olaraq onu “İsanın son şamı” şairi adlandırdılar. Bu poemadakı parlaq ideyalar, insanpərvər fikirlər, həyəcanla vicdanı silkələyən, oxucunun ruhunun dərinliyinə nüfuz edən mühakimələr haqqında gərək ayrıca bəhs olunsun”.21

Qeyd etdiyimiz kimi, Sönməz lirik şairdir və bütün poemalarında lirizm başlıca üslub keyfiyyəti kimi qabarıqlaşır. Poetik monoloq, xitab, lirik ricət, xatirat şairin üslubunu şərtləndirən mühüm bədii vasitələr kimi özünü göstərsə də, o, müəyyən ibrətamiz əhvalatlardan, şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrindən, xalqın dilində yaşayan hekayətlərdən aldığı süjetlərdən də sənətkar məharəti ilə istifadə edir. «İsanın son şamı» və «İtin vəfası» poemalarının mövzusunu o, məhz xalq arasında yayılmış əfsanə və rəvayətlərdən götürmüş, poetik sözün qüdrətilə mükəmməl sənət inciləri yaratmışdır. Xüsusən «İsanın son şamı» poeması süjet xəttinə, fikir və ideyaların fəlsəfi-didaktik mahiyyətinə, humanist ruhuna görə müəyyən monumentallıq kəsb edir və həcminin böyüklüyünə görə də şairin digər poemalarından fərqlənir.

Dahi italyan rəssamı Leonardo da Vinçinin həyatı ilə bağlı Avropada, həmçinin Şərqdə çoxlu əfsanə və rəvayətlər yayılmışdır. Sönməzin də nəzmə çəkdiyi bu rəvayətlərdən birinin məzmunu belədir ki, tanınmış bir rəssam Yəhudanın xəyanəti nəticəsində İsanın dara çəkiləcəyi gün ərəfəsində peyğəmbərin son şamını təsvir etmək, bu mövzuda böyük bir əsər yaratmaq istəyir. Lakin o, həm İsanın parlaq simasını canlandıracaq bir cavan, həm də Yəhudanın xain simasını əks etdirən başqa bir model tapmalıydı ki, naturadan eskizlər çəksin və düşündüyü əsəri yarada bilsin. Rəssam böyük çətinlik qarşısında qalır. Lakin xoşbəxt bir təsadüf nəticəsində o, varlıların qapısında işləyərək gündəlik ruzisini qazanan və külfətini aclıqdan xilas edən yoxsul kişinin oğlu Renato ilə rastlaşır. Rəssamın sevinci yerə-göyə sığmır. Renatonun parlaq siması, həyat nəşəsi yağan çöhrəsi sanki onun xəyalında canladıracağı gənc İsanın nurlu, işıqlı çöhrəsinin eynidir. Leanardo oğlanın üzündə İsa peyğəmbərə layiq ilahi cizgilər görür və onun surətini kətan üzərində yaradır. Lakin onun sevinci uzun sürmür. Çünki o, xəyanət mücəssəməsi olan Yəhudanın da surətini istədiyi kimiçəkməlidir və əgər buna nail olmazsa, məqsədinə çata bilməyəcəkdir. Aradan nə az, nə çox, düz qırx il keçir, rəssam Yəhuda kimi təsəvvür etdiyi insan simasına rast gəlmir. İşin yarımçıq qalması isə ona mənəvi əzab verir və nəyin bahasına olursa-olsun, dünyadan köçünü çəkəcəyi günədək əsəri tamamlamaq istəyir. Rəssam dəmir çarıq geyir, əlinə əsa götürür, ömrünün qoca, düşkün çağındaYəhudaya bənzər adam axtarışına çıxır. Yenə də növbəti bir təsadüf onu sevindirir. Bir çay körpüsündən keçərkən məşəqqətli həyatın əzab-əziyyətlərindən beli bükülmüş, heybətli siması tükürpədən bir adama rast gəlir, dərdini ona danışır, çəkəcəyi əsər üçün model olmağa qocanı razı salıb emalatxanasına gətirir. Yəhudanın obrazını yaradandan sonra zəhmət haqqını alıb gedərkən həmin qoca geri qayıdıb vaxtilə rəssamın İsa surətində çəkdiyi cavanın özü olduğunu söyləyir... Rəssam heyrətindən donur, fırçası əlindən düşür, taleyin amansızlığı, həyatın vəfasızlığı bu insan aşiqini büsbütün sarsıdır. Şairin məqsədi bu süjeti nəzmə çəkmək deyil, ondan istifadə etməklə müasir həyatın ağırlığını, cəmiyyətin reallıqlarının ağ və qara qütblərini oxucuya göstərmək, insanın ağlını, qəlbini, düşüncələrini mənəvi saflıq, sosial ədalət uğrunda mübarizəyə səfərbər etməkdir.

Poemanın əvvəli və sonluğu (proloq və epiloq) məhz bu fikri özündə ehtiva etməkdədir. Əsər vətənin qürub mənzərəsinin təsvirilə açılır. «Yorğun günəş» qürubu ilə də gözəldir, füsunkarlığı, əsrarəngizliyi ilə insanı heyrətləndirir, ay ona «salamat qayıt», ulduzlarsa «gülə-gülə», - deyib vidalaşır. Şair bu sətirlərdə bir neçə məqama toxunur: Aləmə işıq saçan günəş hər gecə ayrılığa, dünyanı səfərə çıxmağa məhkumdur. Başqa sözlə, al-əlvan gündüzlərin də ömrü qısadır, hər işıqlı gün axşam öz yerini zülmət gecəyə verməlidir, yəni, həyatda hər şey keçicidir, əbədi olan isə insanlıq və saf mənəviyyat, xeyirxahlıq, yaxşılıq, bir də işıqdır. Bəs niyə insan nankordur, “bu əbədi dolanışıq həqiqətin görə-görə, zərurətin bilə-bilə”22 təkəbbürdən əl çəkmir?

Beləcə, Vətən təbiətinin möhtəşəmliyi, əsrarəngizliyi, al-əlvanlığı içərisində insan əməllərinin naqisliyi şairin həssas ürəyində bir etiraz, üsyan duyğuları oyadır. Onun Miyana şəhər meydanında gördüyü dəhşət, faciəli səhnə isə heç bir dini-əxlaqi, sosial-mənəvi meyarla ölçülə bilməz. Bir stəkan şərab içdiyinə görə yazıq, yoxsul bir kişini qırmancla döyüb öldürürlər, atasının harayına yetən oğlanı da şallaqlayırlar və cəsədin ayaqları altına atırlar. Şallaqların zərbəsindən gəncin dərisi soyulur, qanına qəltan olur, ancaq amansız üsuli-idarənin qansız buyruqqulunun-fərraşın qəddarlığı qarşısında inildəmir, “uf” da demədən mətanətlə fiziki ağrıya dözür. Bundan sarsılan şallaqçı xəstələnib yatağa düşür. Sönməz öz oxucusunun diqqətini bu qəribə və paradoksal vəziyyətə yönəldir: hər şey keçici olduğu, dünya malı dünyada qaldığı halda, insan oğlu nədən bir-birinin qənimidir?



Bu gün dünya

Tərbiyətlə, məhəbbətlə

Ən yırtıcı heyvanların

Xasiyyətin dəyişdirir,

İnsanlarla qovuşdurur.

Sən indi də öyünürsən

İnsanları tapdamaqla.23

Cəza, zülm nə qədər şiddətli olursa, zalımın buyruqqulu-şallaqçı əməllərindən dəhşətə gəlir, mənəvi sarsıntı keçirir. Bu misralarda poemanın əsas ideyası ifadə olunmuşdur: «İnsanları tapdamaqla, əzməklə öyünənlər» özləri zülmə, cəzaya məhkumdurlar. İnsan ucadır, müqəddəsdir, fəqət onu həyatın əzabları, amansızlıqları fəlakətə, qəddarlığa sürükləyir, çirkablar içərisinə yuvarlayaraq günahkara, cinayətkara, oğruaya, quldura, əxlaqsıza çevirir, bütün saf duyğuları məhv edir, mənəvi dünyasını tar-mar edir…

Müəllif poemada başlıca olaraq bu ideyanı irəli sürür, onun bədii təcəssümünə nail olmaq üçün xatırlatdığımız məlum süjetdə ibrətamiz əhvalatı yada salır və bu bədii üsuldan uğurlu bir vasitə-bəddi priyom kimi istifadə edir. İnsan qəlbinin dərinliklərinə şölə saçan bu ibrətamiz rəvayətlə həyatın iki üzü – ağ və qara qədər təzadlı qütbləri, gecəsi və gündüzü bir insanın, yoxsul Renatonun, uşaqlıqdan yetim və qayğıdan, mərhəmətdən uzaq böyüyən, ilıq bir nəfəsə, xoş bir təbəssümə, mehriban bir sözə möhtac qalan talesiz gəncin simasında bütün aydınlığı ilə görünür. Həm də taleyin hökmü, sərt gərdişi ilə bu qütblərin necə dəyişdiyini, bir-birini əvəz etdiyini poema müəllifi məharətlə canlandırır. Renato iztiraba düçar olmadığı günlərdə aydan arı, sudan durudur, nə qəlbində, nə də üzündə acılar, əzablar iz qoymayıb. Gəncin simasındakı işıq, gözlərindəki ilahi duruluq, məsumluq, saflıq, baxışlarındakı mərdanəlik, duruşun-da canlanan vüqar, əzəmət, etik davranışı, rəftarındakı mədəniyyət, əxlaq, tərbiyə, incəlik bütün ruhunu çulğayan həyat eşqi, yaşamaq həvəsi rəssamı vəcdə gətirir. O, sanki əsl İsanı tapmışdır:

Baxışından üsyan yağır,

Gülüşündən zəhmət yağır,

Yerişindən göz sevinir.

Duruşundan rizzət yağır,

Görən deyər: - Bu İsadır!

Azğınlara yol göstərər,

Qansızlara qan bağışlar,

Acizlərin əlin tutar,

Cansızlara can bağışlar.

Lap elə bil Məsihadır.24

Deməli, təbiət insanı saf, müqəddəs, günahsız yaratmışdır. O, bütün mənəvi-əxlaqi dəyərlərin layiqli varisi və daşıyıcısıdır. Onun simasında Allahın nuru təcəssüm etməkdədir, başqa sözlə, ilahilik, ilahi saflıq insanın özündə, qəlbində, xislətindədir. Yəni, Allah, əslində, özünü yaratdığı varlıq vasitəsilə dünyaya tanıdır. Bu məqamda «ənəlhəq», «Mən Allaham, Allah məndədir» sufi təlimi və böyük Nəsimi yada düşür və bu fəlsəfi baxışın ümumbəşəri mahiyyəti bir daha fərqli biçimdə öz parlaq ifadəsini tapır: Yer üzünün əşrəfi insandır. Əsərdə belə bir fikir ardıcıl izlənir ki, eyni xislətə malik insanı, mayası eyni xəmirdən yoğrulmuş insan oğlunu həyat həm zülmətə, həm də işıqlı dünyaya qovuşdura bilər. Əgər həyat ədalət qanunları ilə idarə olunmursa, onda insanın insanlıqdan, mərhəmət və humanizmdən uzaq düşməsi labüddür. Renatonu da uçuruma sürükləyən səfalətdir, ədalətsiz dünyanın rəzalətləri, məşəqqətli həyatdır. Varlığını dərk edərək həyata atıldığı yeniyetmə çağlarında, qəlbi həyat, yaşamaq eşqi ilə coşub-çağlayan vaxtında atasının vəfat etməsi onun qol-qanadını sındırır, «belini qırır». Bundan sonra gənc oğlanın əsl faciəsi başlanır. Şəfqətə, köməyə ehtiyacı olan məqamında hamı ondan üz çevirir, dərdinə qalmır, sanki hər kəs ürəyinə daş bağlayır. Beləcə, əli hər şeydən üzüləndə, bütün qapılar üzünə bağlananda, möhtac qalıb, köməyə, yardıma çağıran səsi, harayı eşidilməz olanda, bir xoş sözə, məhəbbətli qucağa həsrət çəkdiyi günlərdə Renato yolunu azır, işıq, aydınlıq axtardığı halda, zülmətə düşür, yolkəsənlərin caynağına keçir. Bu saf, ayna təki tərtəmiz qəlbə ləkə salan, onu «ovlayan və tovlayan» İblisə satılan Adəm oğludur. İblisliyi, mənfurluğu, şərəfsizliyi məhz insan xisləti yaşadır, həyatın özü doğurur. Bu uçuruma yuvarlanmamaq üçün sadəlövh, saf insanı qoruyacaq əsas vasitə məhz sosial-əxlaqi qanunlar olmalıdır və bu qanunların keşikçiləri əyri olun yolçuları olmamalıdırlar. Cəmiyyətin mizanı pozulduqda, yaxşılar yamana çevrilir, adillər zalıma dönür, günahsızlar günah girdabında qərq olurlar. Deməli, Allah da, İblis də insanın xislətində, özündə, mənəviyyatındadır. Ölməz Hüseyn Cavidin yazdığı kimi:



İblis nədir? Gümlə xəyanətlərə bais,

Ya hər kəsə xain olan insan nədir? İblis!25

Renato öz etirafı ilə rəssama sübut edir ki, o, hələ insanlığını büsbütün itirməmişdir. Taleyinə əsən qasırğalar qəlbini daşa döndərməmiş, gözəlliklərlə dolu həyatdan tamamilə üz çevirməmişdir. Qoca, həs-sas, mehriban sənətkarın diqqəti, qayğısı və nəvazişi indiki siması ilə Yəhudaya bənzər Renatonun – gənc ikən İsa kimi sevilən Renatonun ürəyini riqqətə gətirir, başına gələn bütün faciələri açıb danışır, rəssamın aramsız göz yaşları onun daxilindəki çirkabı yuyub aparır. Siması yenə də işıqlanır, saflaşır, büllurlaşır. İblisə döndərilmiş insan əsl insanın qayğısı, mərhəmət və şəfqəti ilə ilahiləşir, uçurumlardan keçib yenidən ağ qütbə qovuşur. Sönməz şair ustalığı ilə mükəmməl ümumiləşdirmələr aparır. Gənc Renatonun sözləri ilə bütün dövrlərdə insan cəlladlarını, gəncləri doğru yoldan azdırıb uçuruma sürükləyən, səfalətə yuvarlayan insanlığın və mədəniyyətin qənimlərini hakim mühafizəkar qüvvələr tənqid hədəfinə çevirir. Poetik sözün qüdrətilə şair «böyük Fani»,-deyə-deyə qara zülmət yaradanları, məzlumları, avam xalqı cəhalətdə saxlayanları, xalqın ölüm-dirim mübarizəsində zalımlara arxa-dayaq olaraq haqqın yolunu bağlayanları, «İsa», «Allah», – deyib yaradıcı adamları alovlarda, tonqallardayandıran zülmkarları, bilik, mədəniyyət ocaqlarını söndürüb kor qoyan xalq düşmənlərini ittiham edir. Renatonun ittihamları Sönməzin ifşa hədəfini sərrast bəlli edir, insan ovçularının iç üzünü tamamilə açıb göstərir:



Məsul kimdir? Sənsən, yamən?

Ya göydəki böyük Fani?

Ya onlar ki, -Tanrı, -deyib, - İncil, - deyib,

Həqiqəti, haqqı deyən, düz danışan insanları

Zəncirləyib, iradəsin hey qırırlar?

Ya onlar ki, qılınc kimi zalimlərə qarşı duran,

Tudələri ayıq salan. İşıq saçan qələmləri

görün kimlər söndürürlər.

Harda kültür ocağı var, harda bilik çırağı var.

Hansı yurddan işıq gəlir,

Vurub dərhal söndürürlər!26

Şairin qənaəti belədir ki, insan gərək öz həmcinsinin şərəfini qorumağı ən müqəddəs qanun kimi dərk etsin, insan özünün və digər bəşər övladlarının qədrini bilməsə, ümumbəşəri dəyərlərdən də məhrum olar, nəfsinə qul olanlar həyatı ancaq tamah gözü ilə görənlərin xidmətçisinə çevrilər. İnsanı hər kim alçaldarsa, onun özü də alçalar, səfalət və rəzalətin dirçəlməsinə kömək etmiş olar. Təsadüfi deyil ki, poemanın epiloq-sonluğunda da proloq-önlüyündə olduğu kimi, həmin ibrətamiz hekayət - «Miyana şallaqçısı» xatırlanır. Şair oxucusuna “üzü ağ, damağı çağ, ürək gözü açıq olsun” diləyilə bərabər bir ismarıc da yolla-yır: “Miyanadan” yolunuz düşsə, o insafsız şallaqçıya dastanımı töhfə verin, oxuyub ayıq olsun-qəflətdən ayılsın və bisin ki, tələbəni qədimdəki tək fələqqəyə bağlamaqla o, elm öyrənməz, gərək öyrənməyə marağı olsun, biçin vaxtı sünbülləri danlamaqla dən ayrılmaz, əldə kəskin oraq olmalı, xırmanda vəl sürülməlidir, çömçəni sındırmaqla su qaynamaz, şorba bişməz, qarın da doymaz, bunun üçün od-ocaq gərəkdir, qaranlığı quru-quru tapdamaqdan bir şey çıxmaz, qaranlıqla vuruşmaq üçün əlində gur işıqlı çıraq olmalıdır...

Aydındır ki, müəllifin hədəfi müasir həyatın təzadları, qanunsuzluqları, ədalətsizlikləridir. Cəmiyyəti elə qanunlarla idarə etmək lazımdır ki, insan azadlığı dərk etsin və köləyə çevrilməsin. Təbiidir ki, digər poemalarında da Sönməzin bu ideya-estetik mövqeyi öz siqlətini saxlayır, müəllifin fikir və düşüncələrinə aydın yol açır. Bu baxımdan «İtin vəfası» poeması diqqəti cəlb edir. Əsərin mövzusu şifahi xalq ədəbiyyatından alınmışdır. İbrətamiz bir əhvalat süjeti əvəz etmiş olur. Bu da poemaya nağılvarilik ruhu aşılayır. «İtin vəfası»nda da insanı mənəvi-əxlaqi saflığa, haqq-ədalətə, humanizmə çağırış motivləri bədii niyyəti, müəllif qayəsinin əsasını təşkil edir. Şifahi xalq ədəbiyyatında folklorda itin vəfası, insana sonsuz sədaqəti haqqında çoxlu bədii nümunələr var. Müəllif «bu poema V.Hüqonun şeirindən mütəəssirdir», -desə də, həmin əfsanə folklor nümunəsi, şifahi xalq yaradıcılığının məhsuludur.

Yiyəsiz qalmış ac-yalavac küçə itini bir qoca evinə gətirir, qayğı göstərir. Evdə bəslənən it bir gün qotur xəstəliyinə tutulur və qoca heyvanı azdırmaq qərarına gəlir. Lakin harada azdırırsa, it qayıdıb gəlir. Qoca öz daxili əzablarını, vicdanının səsini boğaraq iti çay qırağına aparır, belinə daş bağlayıb suya atır. Evə dönmək istəyərkən əsən güclü külək kişinin börkünü-papağını çaya salır. Qoca peşimançılıq çəkə-çəkə evə gəlir. Bir müddətdən sonra qapı arxadan çırmaqlanır, qoca qapını açır və gözlərinə inanmır. Xəstə it ağzında sahibinin börkü yenə qayıdıb gəlmişdi.

Qoca dərin psixoloji sarsıntı keçirir, itin vəfasına heyran qalır, bu dilsiz heyvana qarşı insafsızlıq, qəddarlıq etdiyinə görə peşiman olur. Müəllif qocanı iki hissin çarpışmasında təsvir edir:

Bir çaya baxdıqca, bir qotur itə,

Qocanın tükləri biz-biz dururdu.

Tutduğu hədəfə yaxınlaşdıqca

Nigaran ürəyi artıq vururdu.27

Və bu daxili vuruşda insan məğlub olur. Həmin məğlubiyyət bir ibrət dərsi kimi yüksək bədii məna kəsb edir. Müəllifin məqsədi insanda mütləq qəddarlıq axtarmaq deyil, həyatın doğurduğu fənalıqların, pisliklərin nəticəsində insan ürəyində qeyri-insaniliyə yol açıldığını oxucuya təlqin etməkdir:



Sanki bəşəriyyət can üstündədir.

İnsanlıq çəkirdi son nəfəsini.

Bəşəriyyət tarixin belə ağır məqamına, «canvermə» həddinə gəlib çatdığına görə də adı böyük hərflə yazılan İnsan ilahi qüdrətini itirir, xırdalaşır, cılızlaşır, bir növ yazıqlaşır.

Sönməzin bədii məntiqi diqtə edir ki, insan gərək hər an uçurum qarşısında dayandığını dərk etsin, öz məhvərindən çıxmış dünyanı xeyirxah əməlləri, humanizmi ilə məhvərinə qaytarmağa cəhd göstərsin, sellər, daşqınlar güc gəlsə də, çayı məcrasından çıxıb daşmağa qoymasın.

Ümumiyyətlə, Sönməz poeziyasında hakim mövqe tutan nikbinlik və mübarizlik, ədalətin qüdrətinə, haqqın əzəli və əbədiliyinə inam səciyyəvi keyfiyyət kimi poemalarında da ön plandadır. “Ağır illər”, «Əli-boş getmə», «Böyük dərd» və «Babam özü gələcəkdir» lirik-publisistik poemalarında şairin mübarizliyi, qətiyyəti, nikbinliyi birbaşa hiss edilən, duyulan poetik xüsusiyyətlər kimi dərk olunur. «Babam özü gələcəkdir» xalq şairi Balaş Azəroğluna, «Əliboş getmə» əsəri isə siyasi mühacir, vətəndən didərgin düşən Musəviyə müraciətlə yazılmışdır. Bu poemalarda poeziyanın vətəndaşlıq qayələri, sənətkarın ictimai-siyasi fəallığı, elin-obanın taleyinə cavabdehlik duyğusu daha qabarıq nəzərə çarpır. Elə bu baxımdan da publisistik məqamlarla poetik ricət və monoloqlar qovuşur, çarpazlaşır, bir məcraya düşür. Müəllifin və ya lirik“Mən”in azadlıq hərəkatı ilə bağlı fikir və qənaətləri dolğun bədii ifadəsini tapır:



Ümidim haqqadır, haqlıdır yolum,

El kimi sarsılmaz bir dayağım var.

Mənim bu qaranlıq, yorğun gecədə

Məhəbbət ünvanlı şəm-çırağım var.28

Şair «qaranlıq gecədə» azmayacağına, yolunu çaşmayacağına əmindir. Çünki öz əməlində haqlı olduğuna inanır. İnam çırağını yandıran isə onun elinə-obasına sonsuz məhəbbətidir. Görünür şairin adına “Sönməz” təxəllüsünü əlavə etməsi də bu əbədi məhəbbət “şəm-çırağı”ının heç vaxt sönməyəcəyinə, özü-nün və sözünün timsalında daim yanacağına əminliyindən qaynaqlanmışdır. Və bu çırağın ikinci adı Balaş Azəroğlunun da dediyi kimi, Məşrutə, yəni inqilab çırağıdır.

Sönməzin yaşadığı rejim təkcə onun yox, neçə-neçə şairin, elm adamı və sənətkarın, bir sözlə, bütöv bir xalqın ruhunu, duyğu və düşüncəsini buxovlayır, əməyini istismar edir, talelərinin, ömür yollarının rəzalət və məhrumiyyətlərlə üzləşməsinə səbəb olurdu. O, xalqın dilinə, ruhuna, yaddaşına qənim kəsilən istismarçıların cəsarətlə tənqid edir və bu durumdan çıxış yolları axtarırdı. Sönməz üzünü dostuna tutaraq deyirdi:

Qardaşım Musəvi, ey sadiq insan!



Nisgilin yandırır ürəyimizi...

Bir könlün bu tayda, biri o tayda,

Dibərdi dağılsın ayıran bizi!



Diktator şahların qanlı əliylə

Yeddi qat istemar çürütdü bizi.

Qoymadı bir azad nəfəs alsın el,

Qurşun tək qaynadıb əritdi bizi.29

Fars şovinizminin və sovet ideologiyasının meydan suladığı, insan ruhunun əsarətdə qaldığı bir vaxtda o taylı-bu taylı xalqın həsrətini qələmə alması bir şair kimi onun sözünə və milli ruhuna sədaqətindən, yaralı Azərbaycanın sarsılmaz ruhundan xəbər verirdi. Poemanın geniş imkanlarından qol-qanad açan Sönməz göstərirdi ki, insanın cismi əsarətdə, əli-ayağı qandalda ola bilər, ancaq onun duyğularını, düşüncəsini əsarətdə saxlamaq mümkün deyil. Duyğular sərhəd tanımır, çərçivəyə sığmır, buxovu, qandalı olmur. S.Vurğunu, S.Rüstəmi, M.Rahimi, Ə.Tudəni, M.M.Çavuşini həsrət və məhəbbətlə yad edən şair Güney Azərbaycanın unudulmaz sənətkarı Səhəndi və B.Vahabzadəni yada salır, çox sevdiyi Bəxtiyar müəllimin şərəfinə Səhəndin oğluna Bəxtiyar adını qoyduğunu xatırlayır.

İctimai məzmun daşıyan, maraqlı mövzusu və yüksək poetik məziyyətlərilə oxucunun ruhuna dərin təsir göstərən «Mən ana deyəndə» poemasında yenə də şairin milli idealına, ənənəyə sadiqliyi yansıyır. Yurdu doğma anası tək sevən Sönməz bu müqəddəs varlıqla Azərbaycanı-Təbrizi eyniləşdirir:

Mən: -Ana! - deyəndə, tər basır məni,

Utancaq cumuram öz-özümdən mən.

Təbrizi, deyirlər, qalmalı deyil,

Çünki qalmamışam Təbrizimdə mən…30

«Yeni yol» xatirə, səyahət poemasında şair otuz illik bir zaman məsafəsindən xəyalən gənclik illərinə, yaxın keçmişə, onun üçün artıq əlçatmaz olan çağlara qayıdır, Tehran yaxınlığındakı möhtəşəm Usun dərəsinə səfər etdiyi «dağçılarla» - alpinistlərlə birlikdə sıldırımlardan, qayalardan keçib zirvələrə çatmaq üçün can atdığı günləri anır, bu acılı-şirinli, kövrək xatirələri bir-bir misralara düzür. Burada şairin poetik duyğuları insan və təbiət anlayışı fonunda canlandırılır. Lirik-romantik səpkili poemada Ana təbiətin gözəlliyi heyranlıqla tərənnüm olunur. Usun dərəsinin füsunkarlığını, burada təbiətin ecazkar görünüşünü şair “gözəlliyin kamalı” kimi dəyərləndirir və dağçıların aynaya bənzətdiyi ürəkləri tək səfalı olduğunu yansıdır. Onun fikrincə, «gözəlliyin kamalını» yalnız kamil adamlar anlayar, onu layiqincə dəyərləndirə bilər. Qorxulu sıldırımlardan keçib zirvəni fəth etmək, bu fəthin yaratdığı bəxtiyarlıq duyğuları ilə nəşələnmək kamala yetmiş zövq və ağıl sahiblərinin, aqil-kamil insanların qismətinə düşməlidir. Bu səfər nə qədər fərəhli və nəşəlidirsə, o qədər də təhlükəli və çətindir. İnsan iradəsi, insan dözümü burada da sınaqdan çıxır, gözəllik eşqinin nələrə qadir olduğu poetik dillə bəyan edilir. Tikanlıq içində bitən qızılgül kimi ətir saçan misralar filosof şairin pak və səmimi ruhundan, saf duyğularından xəbər verir. O, özü ilə bərabər addımlayan dağçılarla-alpinistlərlə bərabər, onlara qarşıda yol göstərən bələdçidən də söhbət açır.



Nə yaxşı ki,

Bizim müdrük bələdçinin

Aram üzü, görən gözü, dərin sözü,

Aslan kimi duruşuğu,

Qaflan kimi yaraşığı,

Ürək verir, ilham verir dağçılara.

Bu sıldırım hər nə qədər

ucadırsa, yüksəkdirsə,

Onun ruhi, iradəsi

Sıldırımdan da yüksəkdir.

Belə dağçı dağda təkdir,

Dağ dalğalı tufanlarda,

O, sarsılmaz bir nəhəngdir.31

“Yeni yol” poemasında qəhrəmanlığı, igidliyi ilə diqqəti çəkən bələdçinin cəsarətini dəyərləndirdikcə, eyni zamanda onun simasında dağ vüqarlı igid oğulların əzəmətli heykəlini gözlərimiz önündə canlandıran şair insanı ucalığa, məqsədinə aparan bir yol anlamını yaratmaqla bərabər rəmzi olaraq bələdçinin mənən daha yüksəkliyə-əbədiyyətə qovuşduğunu vurğulayır. Dağçıların bələdçisi bu sınaqdan qəhrəman kimi çıxır, öz cəsarəti, riski ilə bütün dəstəni heyran qoyur. Böyük ailə başçısı olan bələdçini bu qorxulu sınağa çəkən hansı hisslər, hansı duyğulardır? Heç şübhəsiz, bələdçinin və onunla eyni yolu gedən dağçıların əbədi mücadiləsinin məqsədi, əsas qayəsi ilahi gözəlliyə, mənəvi ucalığa yetmək eşqi, həvəsi! Çünki böyük iradə, məqsəd adamları alpinist olurlar! Onlar həyat üçün təhlükəli sıldırımlı dağlara qalxaraq mənəvi ucalıq axatarırlar! Həm də mücərrəd mənada deyil, real vətən təbiətinin gözəlliklərinin eşqi, bu ilahiliyə olan dibsiz məhəbbətin qanadlarında!.. Usun dərəsinin füsunkarlığı şairin ruhunu yerindən oynadır, onun romantik duyğularını lirik şeirə, misralara çevirir. Poemada əsrarəngiz təbiət gözəllikləri ilə insan gözəlliyi üzvi, əbədi bir vəhdətdə dərk edilir. Bu vəhdət pozularsa, ümumən gözəllik qanunları pozular və nəticədə nə təibət kamil gözəlliyini saxlayar, qovuşar, nə də insan. Dünya yetim qalar. Şübhə yoxdur ki, bu üzvi vəhdəti eyni zamanda məna gözəlliyi, məzmun dərinliyi tamamlayır, harmoniya yaranır. Əks halda, poetik əsər, lirik şeir oxucu rəğbəti qazana bilməz. Sönməzin əsərləri mətləb aydınlığı, tənqid hədəfinin sərrastlığı ilə seçilir. «Yeni yol» poemasında da o, insan həyatının bircə andan ibarət olduğunu, yəni “ölümün gözlə qaş arasında” olduğunu, bu adi, həm də qeyri-adi mətləbi anlatmağa çalışır:



Qəribədir,

Dırmaşmağı mümkün olan bir qayadan

Enmək olmur!

Dibi bağlı bir cığırdan dönmək olmur.

Uçurumla bircə qarış aramız var,

Önüm səddir,

Həyatımız bir astaca püfə bənddir.32

Təbiətin səfalı qoynunda gəzib dolaşan şair dağların zirvəsindən boylanan xəyallarına doğru addım-layır, vüqarlı dağların əzəməti onun ruhu qədər yenilməz, ünyetməzdir. Sönməz yolunu ilk olaraq vüqarlı dağların döşünə qalxmaqdan əbəs yerə salmır. Çünki o, yaxşı bilirdi ki, bütün müqəddəs yollar elə ucalıqdan, məhz mənəvi ucalıqdan başlayır. İlham pərisinin şairin ruhunu çulğaması onun təbiətlə qəlbi dağlar arasında olan dünyasıyla eyniyyət təşkil etdiyindən xəbər verir. Şair sətiraltı mənada vurğulayır ki, insanın əsas yolu onun içindən başladığı yoldur, onu zirvələrə ucaldan bu yol, yenidən içinə, özünə qayıdır. Bu isə ali insanın mənəvi ucalığından xəbər verir. Əsərin əsas məqsədi budur. Ölümü gözə alıb sıldırım dağı yüksələ bilməyən insanın mənən ucalmağa nə fiziki, nə də mənəvi gücü, qüdrəti yetər. Sərhəd bilməyən duyğularının qanadında xəyallar aləmindən çıxıb əbədiyyət üfüqünə can atan şair ruhun haqqa təslim olmasının, sirat körpüsünü keçib haqqa qovuşmanın nə qədər dərin anlam daşıdığını vurğulayır. Onu bu ruhla öz içindən qoparıb aparan yol sonda bəşəriyyəti üzüntülərdən sıyrılıb çıxmağa çağırır və sanki insanın pak ruhunu cismani əzablardan xilas edir. Təbii ki, şair burda amansız təbiət dedikdə, həm də insan təbiətini nəzərdə tutur. Poemada şairin narahatlığı açıq-aydın hiss edilir. Bu da cəmiyyətlərdə hələ də azadlıq ruhunun tam bərqərar olmaması, insanlığın hələ tam açılmaması, həyatın-yaşamın sirlərinin bütünlüklə aydınlaşmaması ilə bağlıdır. Amma şair hər hansı bir əsərini qələmə alarkən boğazdan yuxarı söz işlətməyib, ürəklə yazıb, qəlbində yaşatdıqlarını ağ vərəqlərə köçürüb:

Şair dediyin axmasa al qan ürəyindən,

Bir gül dərə bilməz o gülüstan ürəyindən,

Bir zərrə çıraqdır ki, yanar hər gecə, gündüz,

Sorsan ki, tökər yağ ona hardan-ürəyindən .

Şairin hələlik sonuncu əsəri dərin fəlsəfəyə söykənən “Üçüncü göz” poemasıdır.Ömrünün müdriklik çağında qələmə aldığı bu poemada rəmzi obraz olan, ingilis, fars, türk, erməni dillərini bilən Hacıleyləyin dili ilə din pərdəsi, ruhani ləbbadəsi, keşiş libası altında gizlənən din xadimlərinin-şarlatanların törətdiyi şərəfsiz əməllər, haqsızlıq və cinayətlər çevik bıdiipriyomlar vasitəsilə açılır. Sönməz uzun illərin təcrübəsi sayəsində özünün dəst-xəttini yaratdı, çətinliklə, yaradıcılıq əzablarına qatlaşaraq sənət zirvəsinə ucaldı və Güney Azərbaycanın tanınmış söz ustadı Əlirza Sərrafinin söylədiyi kimi: “Sönməz Təbrizin ictimai-ədəbi mühitinin yetişdirdiyi bir şəxsiyyətdir... Azərbaycan mədəniyyəti ab-havasından qidalanaraq özünü yetiş-dirdi. Özünü tənqid edərək dəyişdirə-dəyişdirə yetişdirdi. Dünən yıxıla-yıxıla böyüyən uşaq, sonra tapda-nıb bərkiyən bir gənc bu gün yazıb-yaradan bir el şairi oldu. Yanıb yaşadan sönməz ocaq oldu. Bir el oğluydu, el atası oldu.”33

Sönməzin əsərləri fəlsəfi tutumluluğu, məzmun və məna gözəlliyinin forma gözəlliyi ilə üzvi surətdə vəhdət təşkil etməsi daim diqqəti cəlb edir, oxucunu düşünməyə sövq edir, gerçəkliyi, tarixi həqiqətləri dərk etməsində yardımçı olur. Fəlsəfə və sənət əsərlərinin qarşılıqlı əlaqəsini zəruri edən əsas cəhət isə onların gerçəkliyi dərk etmək üsulundakı ümumiliklə bağlıdır. Yaradıcılığına əsasən fəlsəfi ümumiləşdirmələr xas olan “Sönməz güneyli-qüzeyli müasir ümumazərbaycan poeziyasında özünəməxsus yaradıcı-lıq dəst-xətti olan sənətkardır.34
Ədəbiyyat:

1.İbrahimov M. “Ümid və kədər poeziyası”, “Azərbaycan”, 4 say, 1988.

2.Cənubi Azərbaycan Ədəbiyyatı Antologiyası. III c, Bakı, "Elm", 1988.

3.«Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı problemləri», Məqalələr toplusu, Bakı, 1993.

4.Sönməz K.M.Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989.

5.Cavid H. Seçilmiş əsərləri, II cild, Bakı, 2006.

6.Cənubdən səslər, Bakı, “Yazıçı”, 1987.

7. Nəbioğlu S. Bu karvanın yolu Güneyədir, Bakı, “Nurlan”, 2007

8.“Ədəbiyyat” qəzeti, 12 noyabr 2010-cu il.

9.Vahabzadə B. “Ağır illər” nəğməkarı, Seçilmiş əsərləri, V cild, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 2002.

10.”Yeni fikir” qəzeti, №15, 13 aprel 1990.

11.X. Hümmətova. “İsanın son şamı”, «Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı problemləri», Bakı, 1993.

12.Nəbioğlu S. “Həsrət çələngi”, “Kredo”, 2012 7 iyul, №26, s.6; 14 iyul, s.6; 21 iyul, s.6.

13.Nəbioğlu S. “Sönməzin poeziyası”, (“Qaranquş yazı gözlər” kitabı haqqında), Ədəbiyyat və incəsənət, 20 aprel 1990.

14.Əmirov Sabir. “Zamanın axarı ilə-Cənubi Azərbaycan ədəbi prosesi”, “Azərbaycan”, 1986, №9, s.175-182.

15.Mehdibəyova M. “Kərim Məşrutəçi Sönməz və onun “Şeh muncuğu” kitabı haqqında bir neçə söz”, Bakı, “Elm”, 2003.

16.XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında demokratik ideyalar (1900-1985-ci illər), Bakı, 1990.

17.Vahabzadə B. “Ağır illər” nəğməkarı, Seçilmiş əsərləri, V cild, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 2002.

18.“Ədəbiyyat” qəzeti, 12 noyabr 2010-cu il.

19.Məmmədli P. Varlıq” jurnalında ədəbiyyat məsələləri, Bakı: “Elm”, 2000: Cənubun söz sərrafı, “Xalq” qəzeti, 1996-cı il.

20.”Varlıq” jurnalı, Tehran, 1988, №67, s.81.

21. Aslanov M. “Bir arzum var”, “Azərbaycan müəllimi”, 08 yanvar 1988-ci il, №3;

22.“Məhəbbətdə böyük ecaz var (“İsanın son şamı” poeması haqqında)”, “Azərbaycan müəllimi”, 11 may 1988-ci il,№38.

22.Mənafi M. “Vətənpərvər şair” “Azərbaycan müəllimi”, 01 iyun 1983-cü il, s.4.

23.Rza X. Düşündürən poema», “Ədəbiyyat və incəsənət” qəz., 10 aprel 1983.
Kitabları

1.“Ağır illər”, Təbriz, 1390 (2001).

2.“İsanın son şamı”, Təbriz, 1979.

3.”Bu yaşda”, Şeirlər, Tehran, 2002. 135s.

4.”Şair oğlum”. (Heydərbaba dağından Şəhriyara cavab), Tehran, 2007. 59 s.

5.“Şeh muncuğu”, “Əndişe-yi nou” nəşriyyatı, Təbriz, 1374 (1995).

6.“Üçüncü göz”, Tehran, İlsiz.

7.“Həsrət çələngi-şeirləşmələr və xatirələr”, “Dorsa” nəşriyyatı, Tehran, 1381(2002).



1İran Türk Edebiyyatı Antolojisi, V c. Atatürk Üniversitesi Basımevi, Türkiye, Erzurum, 2002, s.76. (tərtib edən Ali Kafkasyalı)


2Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989.

3Yenə orada, s.5.

4 Bax:Yeni fikir” qəzeti, №15, 13 aprel, 1990.


5Bax:”Yeni fikir” qəzeti, №15, 13 aprel, 1990.

6Yenə orada.

7Sabir Əmirov.Bu karvanın yolu Güneyədir, Bakı, “Nurlan”, 2007. s.22.

8İbrahimov M. “Ümid və kədər poeziyası”, “Azərbaycan”, 1988, №4, s.136.

9 Aslanov M. “Bir arzum var”, “Azərbaycan müəllimi”, 08 yanvar 1988-ci il, №3; “Məhəbbətdə böyük ecaz var

(“İsanın son şamı” poeması haqqında)”, “Azərbaycan müəllimi”, 11 may 1988-ci il,№38.



10 Mənafi M. “Vətənpərvər şair” “Azərbaycan müəllimi”, 01 iyun 1983-cü il, s.4.

11 Rza X. “Düşündürən poema“, “Ədəbiyyat və incəsənət“, 10 aprel 1983-cü il.

12 Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989, s.22.

13 Yenə orada, s.21.

14Ədəbiyyat” qəzeti, 12 noyabr 2010-cu il, s.2-4.

15Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989.15.

11Sönməz.“Şeh muncuğu”, “Əndişe-yi nou” nəşriyyatı, Təbriz, 1374(1995), s.81.


16


17 Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989, s.107.

18.Bəxtiyar Vahabzadə. “Ağır illər nəğməkarı”, Seçilmiş əsərləri, V cild, Bakı, “Azərbaycan” nəşriyyatı, 2002, s.480

19Yenə orada, s.483

20Sönməz K.M . Ağır illər, Təbriz, 1342 (2003), s.179.

21Xuraman Hümmətova. “İsanın son şamı”, «Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı problemləri», Bakı, 1993. s.103.

22Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989, s.196.

23Yenə orada, s.196

24Yenə orada,s.195

25Cavid H. Seçilmiş əsərləri, II cild, Bakı, 2006, s.130.

26 Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989, s.222.

27Sönməz K.M. Qaranquş yazı gözlər, B., Yazıçı, 1989, s.148.

28Yenə orada, s.116

29 Yenə orada, s.131.

30Yenə orada, s.161.

31Yenə orada, s.163

32Yenə orda, s.166

33 Sitat: Sabir Əmirov.Bu karvanın yolu Güneyədir, Bakı, “Nurlan”, 2007.s.22 kitabından.

34Yenə orada,s.22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə