Введите название главы (уровень 2) Введите название главы


Tenglamalarni o’rgatish metodikasi



Yüklə 46,01 Kb.
səhifə2/3
tarix07.06.2023
ölçüsü46,01 Kb.
#126449
1   2   3
RAYHONA

Tenglamalarni o’rgatish metodikasi.

2 - sinfda o'quvchilarni tenglama yechishga o'rgatish murakkab jarayon hisoblanadi va o'qituvchidan katta mehnat talab etadi.

Boshlang’ich sinf o'quvchilariga tenglamalarni yechishga o’rgatishda, ulardagi tenglama haqidagi tushunchalarini shakllantirish; ularning tenglama yechish usullari haqidagi bilim va ko'nikmalarini rivojlantirish; matematika darslarini hayot bilan bog'lagan holda ularning o'qishdagi faolligini oshirish va fikrlash qobiliyotini charxlash.

Tenglama tushunchasi haqidagi bilimlarni qoidalarga tayanib, lahlil qilgan holda tenglama yechishga o'rgatish va misollar yorgamida mustahkamlashni amalga oshirish lozimdir.

Dastlab, o'quvchilarga tenglamalarni tanlash usuli bilan yechishga doir mashqlar beriladi. Tenglamadagi noma'lum son "darcha" bilan ifodalanadi. Tenglik to'g'ri bo'lishi uchun "darchaga" qanday sonni qo'yish kerakligini o'quvchilardan so'raymiz va ular og'zaki topadilar, tekshirishni ham og'zaki bajaradilar ( 6+7=13; 12 - 9=3; 16-9 =7). Keyin tenglama atamasini noma'lum son ekanligini tushuntirib o'tamiz. Kerakli sonni tanlab, o'rniga qo'yganlaridau so'ng bunday tengliklar tenglamalar deb atalishini aytamiz. Ya'ni "tenglamani yechish degan so'z, x ning o'rniga qo'yganda tenglik to'g'ri bo'ladigan sonni topish" demakdir.

Boshlang'ich sinflarda, xususan, II sinfda o'quvchilarga bir noma'lumli tenglamalarning ba'zilarining yechilish usullari bilan tanishtiramiz. Tenglamalarni yechishda quyidagi qoidalarni bilish o'quvchilarga qiyinchilik tug'dirmaydi:


Noma'lum qo’shiluvchini topish uchun yig'indidan ma'lum
qo’ shiluvchini ayirish kerak.
Noma'lum kamayuvchini topish uchun ayirmaga ayiriluvchini qo'shish kerak.
Noma'lum ayiriluvchini topish uchun kamayuvchidan ayirmani ayirish kerak.
Noma'lum bo’linuvchini topish uchun bo'linmani bo'luvchiga ko’paytirish kerak.
Noma'lum ko'payuvchini topish uchun ko'paytmani ko’paytuvchiga bo'lamiz.

O’qituvchining tenglama bilan tanishtiruvi ushbu ko'rinishdagi masalalarni yechish bilan amalga oshiriladi: "Noma'lum songa 4 ni qo’shishdi va 12 hosil qilishdi. Noma'lum sonni toping?" Masala bo’yicha x+4=12 tenglama tuziladi. Keyin o'quvchilarga "tenglamada nima ma'lum?" (Ikkinchi qo'shiluvchi 4 va yig'indi 12) "Nima noma’lum?” (Birinchi qo'shiluvchi). ''Noma'lum qo'shiluvchini qanday topish kerak?" (Yig'indi 12 dan ma'lum qo'shiluvchi 4 ni ayirish kerak) savollari bilan murojaat qiladi.


Yechilishi: x+4=12
x=12-4 x=8

Tenglama yechib bo'lingandan keyin tekshirish qilinadi: x=8 8+4=12; 12=12 bo'ladi. Demak, bo'linuvchi x va 60 sonlarining ayirmasi bilan ifodalangan, bo'luvchi 4, bo'limna 80. Noma'lum bo'linuvchini topish uchun bo'linmani bo'luvchiga ko'paytirish kerak va tenglamaning davomini yechish o'quvchilarga qiyinchilik tug'dirmaydi.


Misol: x · 7+210=259
x · 7=259-210
x · 7=49
x=49:7
x=7 hosil bo’ladi. 7· 7+210=259
Tenglamalar tuzib masalalar yechishni o’rgatish metodikasi
Matematika darsligi o'quvchilarni ba'zi xil masalalarni tenglamalar tuzib yechishga o'rgatishni nazarda tutadi. Masalalarni tenglamalar tuzish bilan qo'shish, ayirish, ko'paytirish va bo'lish amallarining noma'lum sonlarini topishga doir sodda masalalar yechishga o'rgatish va misollar bilan birgalikda matnli masalalarni tenglamalar yordamida yechib o’quvchilarning bilimlarini mustahkamlash muhim vazifa hisoblanadi. Mantiqiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish va rivojlaritirishga, o'z fikrlarini mustaqil bayon qila olishga zamin yaratib, o'quvchilarni fikrlash dunyoqarashini kengaytirib, ularni zehnini va hozirjavoblik fazilatini tarbiyalash bosh maqsaddir.
Matematika darsligi o'quvchilarni ba'zi xil masalalarni tenglamalar tuzish bilan yechishga o'rgatishni nazarda tutadi. O'quvchilar masalalarni tenglamalar tuzish bilan yechishni o'rganib olishlari uchun ular masaladagi berilgan va izlanayotgan miqdorlarni ajratib olishi kerak bo'ladi. Tenglamalarni tuzish yordamida sodda masalalarni yechish ikkinchi sinfdan boshlanadi. Ikkinchi sinfda tenglamalar tuzish usuli bilan qo'shish, ayirish, ko'paytirish va bo'lish amallarining noma'lum komponentlarini topishga doir sodda masalalar yechiladi.
O'quvchilarga mavzu yuzasidan masalalar yechib ko'rsatamiz.
Masalan, "Savatda bir necha anor bor edi. Bog'dan yana 17ta anor uzib kelib savatga solingandan keyin savatdagi anorlar 32 ta bo'ldi, Avval savatda nechta anor bo'lgan?".
Oldin bu masalani qisqacha shartini.tuzib olarniz:
1) oldin savatdagi anorlar sonini x bilan belgilab olamiz;
2) savatdagi anorlar va yana terib kelib qo'shilgan anorlar sonini (X+17) deb olamiz;
3) barchasi 32 ta bo'ladi va tenglama quyidagicha tuziladi: x + 17 = 32.
Bor edi - ? anor
Uzib kelindi - 17 ta anor
Barchasi - 32 ta bo'ldi.
Masalani tenglama usul bilan yechishda o'quvchining taxminiy mulohazalari: "savatdagi anorlar sonini x bilan belgilasak, uzib kelingan anorlar 17 ta, barchasi 32 ta bo'ldi va savatda qancha anor bo'lgan?" demak, masalaning shartiga ko'ra tensrlama tuzib ishlaymiz.
Yechish: x+17=32
x=32-17
x = 15 demak, savatda 15 ta anor bo'lgan.
O'quvchilar uchun eng qiyin vaziyat noma'lumni to'g'ri o'rinda ishlatib, tenglamani to'g'ri tuzishdir. O'quvchilarda tushunchalar hosil bo'lishi uchun shunga o'xshash masalalardan yana bir nechtasini tushuntirgan holda ishlab ko'rsatamiz,

1. Masala. Voleybol to'garagida 17 ta o'gil bola va bir necha qiz bolalar bor edi. To'garakka yana 8 ta qiz qo'shib olingapidan keyin qiz bolalar soni o'g'il bolalar sonidan 4 ta kam bo'ldi. Shaxmat to'garagida qancha qiz bola bo'lgan?


1) o'g'il bolalar 17 ta;
2) bir nechta qiz bolalarni x bilan belgilaymiz;
3) to'garakka yana 8 ta qiz qo'shiladi;
4) qiz bolalar soni o'g'il bolalar sonidan 4 ta kam.
Tenglamani quyidagicha qilib tuzib olamiz:
demak, o'g'il bolalar - 17ta; qiz bolalarni - x + 8 - x
Yechish: x + 8 - 4 = 17
x + 4 = 17
x = 17 - 4
x = 13 qiz bolalar soni 13 ta ekan.
Shunday qilib boshlang'ich sinfning boshidan oxirigacha sonli tenglik va tengsizliklar, o'zgaruvchili tengsizlik, tenglamalarni o'qitish, tenglamalar tuzib masalalar yechish jarayoni tizimli oddiydan murakkabga davom ettiriladi.
2. Agar o'ylangan sonni 2 marta va 17 ta orttirilsa, 47 hosil bo'ladi. Shi: sonni toping?
Tenglamani quyidagicha tuzamiz: x · 2 + 17 = 47
Yechish:
x · 2 + 17 = 47
x · 2 = 47 - 17
x · 2 = 30
x = 30:2
x = 15 demak, o'ylangan son 15 ekan. Javobiga ishonch hosil qilishimiz uchun tekshirib ko'ramiz, x = 15 15 · 2 + 17,= 47 javob to'g'ri ekan.

3. Bola 5 ta ruchka va 35 so'm turadigan jurnalga 60 so'm to'ladi. 1 ta ruchka necha so'm turadi?


Yechish: 5 · x + 35 = 60
5 · x = 60-35
5 · x = 25
x = 25:5
x = 5
Tekshirish: 5 · 5 + 35 = 60 demak, javob x = 5 (1 ta ruchka 5 so'm turar ekan)
Boshlang’ich sinf matematika darslarini o’tishda noan’anaviy usullardan foydalandim. Darsning ta’limiy maqsadi: o'quvchilarda tenglama haqidagi tushunchalarni shakllantirish va ularni yechish usullari haqidagi bilim va ko'nikmalarni hosil qilib, matematika darslarini hayot bilan bog'lab o'qishdagi faolligini oshirish va fikrlash qobiliyatini charxlash.
Darsning turi: yangi bilim beruvchi.
Darsning jihozi: darslik, daftar, ruchka va xattaxta.
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism:
a) salomlashish;
b) o'quvchilarning darsga tayorgarliklarini nazorat qilish;
c) dav'omatni aniqlash. .
2. Yangi mavzu bayoni:
Tenglama tushunchasi haqidagi bilimlarni qoidalarga tayanib analiz qilgan holda tenglama yechishga o'rgatish va misollar yorgamida mustahkamlash.
Dastlab, o'quvchilarga tenglamalarni tanlash usuli bilan yechishga doir mashqlar beriladi. Tenglamadagi no'malum son "darcha" bilan ifodalanadi
Tenglik to'g'ri bo'lishi uchun "darchaga" qanday sonni qo'yish kerakligini o'quvchilardan so'raymiz va ular og'zaki tojfadilar, tekshirishni ham og'zaki bajaradilar (6+7=13; 12 - 9=3; 16-9 =7). Keyin tenglama atamasini no'malum son ekanligini tushuntirib o'tamiz. Kerakli sonni tanlab, o'rniga qo'yganlaridan so'ng bunday tengliklar tenglamalar deb atalishini aytamiz. Ya'ni "tenglamani yechish degan so'z, x ning o'rniga qo'yganda tenglik to'g'ri bo'ladigan sonni topish" demakdir.
Boshlang'ich sinflarda, xususan, II sinfda o'quvchilarga bir no'malumli tenglamalarning ba'zi xillari yechilishlari bilan tanishtiramiz.
Tenglamalarni yechishda quyidagi qoidalarni bilish o'quvchilarga qiyinchilik tug'dirmaydi:
1. Noma'lum qo'shiluvchini topish uchun yig'indidan ma'lum qo'shiluvchini ayiiish kcrak.
2. Noma'lum kamayuvchini topish uchun ayirmaga. ayiriluvchini qo'shish kerak.
3. Noma'lum ayiriluvchini topish uchun karpayuvchidan ayirmani ayirish kerak,
4. Noma'lum bo'linuvchini topish uchun bo'linmani bo'luvchiga ko'paytirish kerak.
5. Noma'lum ko'payuvchini topish uchun ko'paytmani ko'paytuvchiga bo'lamiz.
O'qituvchining tenglama bilan tanishtiruvi ushbu ko'rinishdagi masalalarni yechish bilan amalsa oshiriladi: "Noma'lum songa 4 ni qo'shishdi va 12 hosil qilishdi,
Noma’lum sonni toping?" .
Masala bo'yicha x+4=12 tenglama tuziladi. Keyin o'quvchilarga “tenglamada nima ma'lum?'' (Ikkinchi qo'shiluvchi 4 va yig'indi 12) “Nima noma’lum?" (Birinchi qo’shiluvchi) "'Noma'lvm qo'shiluvchini qanday topish kerak?" (Yig’indi 12 dan ma’lum qo’shiluvchi 4 ni ayirish kerak) saavollari bilan murojaat qiladi.
Yechilishi: x+4=12
x=12-4
x=8
Tenglama yechib bo'lingandan keyin tekshirish qilinadi: dcmak.x= 8
8+4=12 12=12 bo’ladi.
Noma'lum sonni topish uchun, ko'paytmani ko'paytiruvchiga bo'lamiz.
Misol: (x- 60): 4=80
x-60 = 80 · 4
x-60=320
x = 320+60
x=380 hosil bo’ladi.
(380-60):4=80
Demak, bo'linuvchi x va 60 sonlarining; ayirmasi bilan ifodalangan, bo'luvchi 4, bo'linma 80. Noma'lum bo'linuvchini topish uchun bo'linmani bo'luvchiga ko'paytirish kerak va tenglamaning davomini yechish o'quvchilarga qiyinchilik tug'dirmaydi.

Misol: x · 2+21=25


x · 2=25-21
x · 2=4
x=4:2
x=2 hosil bo'ladi,
2 · 2+21=25
O'quvchilarning olgan bilimlarini tekshirish maqsadida "Jim" o'yinini o'tkazamiz.
O'yin topshirig'i: o'quvchilarning og'zaki hisoblashga doir malaka va ko'nikmalarini mustahkamlash, fikrlash qobiliyati va tasavvurini shakllantirish.
O'yin jihozi: magnitli doska, turli shaklda berilgan misollar yozilgan ko'rgazmalar, raqamli kartochkalar.
O'yin bayoni: o'qituvchi o'yinning sharti bilan o'quvchilarni tanishtiradi. " Magnit doskaga turli shaklda misollar yozilgan rasm yopishtirib qo'yiladi. So'ng o'qituvchi qaysi misolni ko'rsatsa, o''sha misolning javobini raqamli kartochka orqali ko'rsatishi lozim. Bunda, oddiydan murakkabga qarab ish tutilsa maqsadga muvofiq bo'ladi. Mana bu shaklga yaxshilab ahamiyat bering, 25 hosil qilish uchun 8,9,6,4,5,7 sonlariga qaysi sonlarni qo'shsak hosil bo'ladi, javobini raqamli kartochkalar yordamida ko'rsatishingiz kerak, deb tushuntiriladi.Bo'sh katakchalar o'rniga shunday son qo'yinki, undan 100 hosil bo'lsin deb aytiladi. O'quvchilar tez fikrlab javobini raqamli kartochkalar orqali topqirligini o'stirishga yordam beradi. O'qituvchi o'quvchilarning raqamli kartochka orqali to’g'ri javob berganliklarini, kim xatolikka yo'l qo'yganliklarini o'z vaqtida baholab rag'batlantirib borishi kerak.
Sunday o'yinlar o'quvchilarning og'zaki hisoblashi va qiziqishining ortishiga katta yordam beradi. Shunday qilib o'yinimizni yakunlab uyga vazifa beramiz.
O'quvchilarga mavzu yuzasidan masalalar yechib ko'rsatamiz.
Masalan, "Savatda bir necha anor bor edi. Bog'dan yana 17ta anor uzib kelib savatga solingandan keyin savatdagi anorlar 32ta bo'Idi, Avval savatda nechta anor bo'lgan?".
Oldin bu masalani qisqacha shartini tuzib olamiz:
1) oldin savatdagi anorlar sonini x bilan belgilab olamiz;
2) savatdagi anorlar va yana terib kelib qo'shilgan anorlar sonini (X+17) deb olamiz;
3) barchasi 32 ta bo'ladi va tenglama quyidagicha tuziladi: x + 17 = 32.
Bor edi - ? anor
Uzib kelindi - 17 ta anor
Barchasi - 32 ta bo'ldi.
Masalani tenglama usul bilan yechishda o'quvchining taxminiy mulohazalari: "savatdagi anorlar sonini x bilan belgilasak, uzib kelingan anorlar 17 ta, barchasi 32 ta bo'ladi va savatda qancha anor bo'lgan?" demak, masalaning shartiga ko'ra tenglama tuzib ishlaymiz.
Yechish: x+17=32
x=32-17
x = 15 demak, savatda 15 ta anor bo'lgan.

O'quvchilar uchun eng qiyin vaziyat noma'lumni to'g'ri o'rinda ishlatib, tenglamani to'g'ri tuzishdir. O'quvcllilarda tushunchalar hosil bo‘lishi uchun shunga o'xshash masalalardan yana bir nechtasini tushuntirgan holda ishlab ko'rsatamiz.


1. Masala. Voleybol to'garagida 17 ta o'gil bola va bir necha qiz bolalar bor edi. To'garakka yana 8 ta qiz qo'shib olingapidan keyin qiz bolalar soni o'g'il bolalar sonidan 4 ta kam bo'ldi. Shaxmat to'garagida qancha qiz bola bo'lgan?
1) o'g'il bolalar 17 ta;
2) bir nechta qiz bolalarni x bilan belgilaymiz;
3) o'garakka yana 8 ta qiz qo'shiladi;
4) qiz bolalar soni o'g'il bolalar sonidan 4 ta kam.
Tenglamani quyidagicha qilib tuzib olamiz:
demak, o'g'il bolalar - 17ta;
qiz bolalarni - x + 8 - x
Yechish: x + 8 - 4 = 17
x + 4 = 17
x = 17 - 4
x = 13 qiz bolalar soni 13 ta ekan.
Shunday qilib boshlang'ich sinfning boshidan oxirigacha sonli tenglik va tengsizliklar, o'zgaruvchili tengsizlik, tenglamalarni o'qitish, tenglamalar tuzib masalalar yechish jarayoni tizimli oddiydan murakkabga davom ettiriladi
2. Agar o'ylangan sonni 2 marta va 17 ta orttirilsa, 47 hosil bo'ladi. Shi: sonni toping?
Tenglamani quyidagicha tuzamiz: x · 2 + 17 = 47
Yechish: x · 2 + 17 = 47
x · 2 = 47 - 17
x · 2 = 30
x = 30:2

x = 15 demak, o'ylangan son 15 ekan. Javobiga ishonch hosil qilishimiz uchun tekshirib ko'ramiz:


x = 15 15 · 2 + 17 = 47 javob to'g'ri ekan.
1-guruh 2-guruh 3-guruh
17 - x = 5 x - 7 = 15 35 - x = 14
3 nafar o’quvchi tenglamani yechadi
Dam olish daqiqasi o'tkaziladi.
Bir, ikki bu hisob
Raqamlarni o'ylab top?
Hisob darsi aql darsi
Savollarga javob top!
Keyingi shartda doskaga masala yoziladi, qaysi guruh chiqib to'g'ri yechsa shu guruh g'olib bo'ladi.
3. Masala. "Bilmasvoyga yordam bering", Shartga ko'ra masalani tenglama usulida yechamiz. Qaysi guruh shu masalani yecha olsa shu guruh rag'batlantiriladi.
Do'konda bir kunda 265 kg shakar sotildi. Sotuvdan keyin do'konda yana 138 kg shakar qoldi. Dastlab do'konda necha kilogramm shakar bo'igan? Masalaning qisqa sharti:
Sotildi - 265 kg
Qoldi - 138 kg
Bo'lgan - ? arifmetik usul: 265 + 138 = 403kg shaker
Yechish: x - 265 = 138
x= 138+265
x= 403
Javob: Dastlab do'konda 403 kg shakar bo'lgan.
Masalani to'g'ri ishlagan o'quvchini guruhini rag'batlantiramiz va darsni yakunlab, uyga vazifa beramiz.
Darsni yakunlash: o'tilgan dars yangi bilim beruvchi va mustahkamlovchi dars bo'lib, dars davomida faol qatnashgan o'quvchilar rag'batlantiriladi.
Uyga vazifa: O'tilgan mavzu yuzasidan o'quvchilar o'zlari mustaqil tenglama usuli bilan yechiladigan masalalar tuzib kelish.
3-sinf o’quvchilari bilan so’rovnoma o`tkaziladi
1. Tenglik, tengsizlik nima?
2.Sonli va harfiy ifodaga misol keltiring.
3. Tenglama deganda nimani tushunasiz?
4. Tenglama tuzib yechishga doir masala tuzing.
3-sinf jami 30 ta o’quvchidan 26 ta o’quvchi a’lo va yaxshi, 2 ta o’quvchi qoniqarli, 2 ta o’quvchi qoniqarsiz javob berdi.
Xulosa qilib aytganda, pedagogik amaliyot davrida o’tkazilgan tajriba sinov ishlari natijasida matematika darsining sifati va samaradorligi oshdi.
Boshlang’ich sinflarda algebraik materiallarni o’rgatish metodikasi ya’ni tenglik va tengsizliklarni o’rgatish metodikasi, sonli ifodalarni o’rgatish metodikasi, tenglamalarni o’rgatish metodikasi, tenglamalar tuzib masalalar yechishni o’rgatish metodikasi bayon etildi.
Maktabning boshlang’ich sinflarida algebraik materiallarni o’rgatishda asosiy amaliy maqsadlar ko’zda tutiladi, chunki tenglamalar, sonli va harfiy ifodalar xossalarini o’rgatish, kerakli tasavvurlarni barpo etish,

Xulosa.
Boshlang’ich ta’limni 1-4 sinflar qamrab oladi, hamda o’quvchilarning fan asoslari bo’yicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim o’zlashtirish extiyojini, asosiy o’quv-ilmiy va umummadaniy bilimlarni milliy va umumbashariy qadryatlarga asoslangan ma’naviy – axloqiy fazilatlarni, mehnat ko’nikmalarini ijodiy fikrlash va atrof muhitga ongli munosabatda bo’lish va kasb tanlashni shakllantiradi.
Boshlang’ich ta’limning umumiy o’rta ta’lim olishi zarur bo’lgan savodxonlik, bilim va ko’nikma asoslarini shakllantirishga qaratilgandir. Maktabning 1-sinfiga 6-7 yoshdan qabul qilinadi. Boshlang’ich sinflarda algebraik materiallarni o’rgatish metodikasini puxta ishlab chiqish boshlang’ich sinf o’qituvchisining vazifalaridan biridir.
Boshlang’ich sinf o’quvchilariga matematika darslarida algebraik materiallarni o’rgatish metodikasi mavzusini o’rganib, ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqib va ularni o’quv jarayoniga tatbiq etdik.
Boshlang’ich sinflar ta’lim jarayonida matematika darslarida tenglik, tengsizlik, tenglama tushunchasini shakllantirish, boshlang’ich sinflarda matematika darslarida sonli ifoda, harfiy ifodalarni o’rgatish metodikasini, boshlang’ich sinflarning o’quvchilarini tenglamalar tuzib masalalar yechishga o’rgatish metodikasini, boshlang’ich sinf matematika darslarida algebraik materiallarni o’rgatishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullari, boshlang’ich sinflarda amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiya jarayonida algebraik materiallarni o’rgatish bo’yicha ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish va ularni ta’lim amaliyotiga tadbiq etish yo’llarini ko’rsatib beradi. Ta’lim jarayonida anketa, savol-javob, suhbat, umumlashtirish, kuzatish, pedagogik eksperiment metodlaridan foydalanish mumkin.

Yüklə 46,01 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin