Xalqımızda azadlıq, müstəqillik fikirlərini daha da gücləndirmiş oldu



Yüklə 19,75 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə10/80
tarix31.01.2017
ölçüsü19,75 Mb.
#7086
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   80

Xalq  nıaarifi.  Azərbaycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  yarandığı  ilk  gündən  xalq  maarifinin  və  mədəniyyətin  inkişafına 

xüsusi  diqqət  yetirird i.  Çünki  çar  hakimiyyəti  Rusiyanın  müstəmləkə  əsarəti  altında  olan  xalqlarrının  milli-siyasi  mən lik 

şüurunun  oyanmasına  hər  vasitə  ilə  mane  olmuşdu.  Çar  Rusiyasında  xalq  məktəbləri  dövlət  orqanizmində  "yaman  şişi" 

xatırladırdı. Höku mət, bir tərəfdən, xalq təhsilinin inkişafı ilə razılaş mağa məcbur o lurdu. Çünki dünyada elm və texnikanın  

sürətlə  inkişafı  Rusiyada  da  maarifin  və  xalq  təhsilinin  tamamilə  yenidən  qurulmasını  tələb  edirdi.  Digər  tərəfdən,  çarizm 

xalqın  oyanmaqda  olan  şüurunun  qarşısını  almaq  üçün  xalq  maarifi  işini  məhdud  çərçivədə  saxlamaq  istəyirdi.  Çar 

Rusiyasında  xalq  maarifi  və  onun  əsas  daşıyıcısı  olan  müəllimlər  höku mət  tərəfindən  hər  cür  həqarə  və  təqiblərə  məru z 

qalırd ı. 

Milli ucqarlarda, o cümlədən Şimali Azərbaycanda, vəziyyət daha dözülməz id i.  Burada  zorla  ruslaşdırma siyasət 

yeridilir, təhsil, əsasən, rus dilində aparılır, milli d il və mədəniyyətin in kişafına hər cür əngəllər törədilirdi. 

1918  il  may ın  28-də  Azərbaycanın  müstəqilliy i  elan  edildiy i  gün  Fətəli  xan  Xoyskinin  sədrliyi  ilə  yarad ılmış  

birinci  Höku mət  kabinəsində  Xalq  Maarifi  Na zirliyi  də  təsis  olundu.  Nəsib  bəy  Yusifbəylinin  başçılıq  etdiyi  na zirlik  ö z 

fəaliyyətinə Azərbaycan  xa lq  maarifinin və ziyyətinin və bu sahədə həyata keçirələcə k və zifə lərin  müəyyənləşdirilməsi ilə  

başladı. Şimali A zərbaycanda fəaliyyət göstərə keçmiş  maarif şəbəkəsi gənc respublikanın  xalq   maarifi sahəsində qarşıya 

qoyduğu  tələblərə  cavab  verə  bilməd iyindən,  nazirlik  bu  sahədə  islahatlar  keçirmək  üçün  təkliflər  hazırlayıb  Höku mətə 

təqdim  etdi.  İslahatdan  məqsəd  gənc  respublikanın  məhdud  iqtisadi  imkanla rı  da xilində  xa lq  maarifini,  q ısa  müddətdə, 

sürətlə  inkişaf  etdirmək  idi.  Bunun  üçün  xalq  məktəbləri  və  tədris  dairələrin in  direktoru  vəzifələri  ləğv  olundu.  Bütün 

respublikada mə ktəb və maarif işinin idarə o lunması Xa lq Maarifi Na zirliyinin  və xa lq məktəblə ri təlimatçıla rın ın ixt iyarına  

verild i.  Azərbaycan  Xa lq  Cü mhuriyyəti  Höku mət i  Gəncəyə  köçdükdən  sonra  iyunun  30-da  Höku mət in  xüsusi  qərarı  ilə  

Xalq Maarifi Nazirliyinin ştat tərkibi təsdiq olundu. Nazirliyin  s əlahiyyətinə xa lq maa rifinə  aid qanun layihə ləri ha zırla maq, 

respublikada  elmin  və  maarifin  inkişafına  dair  tədbirlə r  plan ı  müəyyən  etmək  və  s.  daxil  idi.  Na zirliyin  mə ktəblər  idarə  

nəzdində ali və orta ixt isas təhsili, xa lq təhsili və peşə təhsili işləri ü zrə üç müstəqil şöbə yaradılmışdı. 

 

 



79 

 

Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti Hö ku mətin in  xa lq  maarifin in inkişafina çox  mühüm təkan verən ilk tədbirlərindən 



biri 1918 il  27  iyun tarixli qərar o ldu. Hə min qərara əsasən, Azərbaycan-türk dili dövlət dili elan edildi.  La kin Azərbaycan 

dilini  mükə mməl  bilən  ixtisaslı  kadrların  olma ması qəra rın  həyata keçirilməsini çətinləşdirird i.  Buna göre də  in zibati  idarə  

orqanları,  məh kəmə  işi  və  s.  sahələrdə  Äzərbaycan  dilini  b ilən  ixtisaslı  kadrlar  hazırlanana  qədər,  müvəqqəti  olaraq,  rus 

dilindən  istifadəyə  də  yol  verilirdi.  Cü mhuriyyət  Hökuməti  milli  kadrların  yetişdirilməsinə,  bu  sahədə  təhsilin  tama milə  

yenidən  qurulmasına  xüsusi  əhə miyyət  verirdi.  Təhsil  sahəsində  həyata  keçirilən  ilk  mühüm  tədbir  mə ktəblərin  

milliləşdirilməsi  oldu.  A zərbaycan  Hökumətinin   1918  il  28  avqust  tarixli  qərarında  göstərilirdi  ki,  bütün  ibtida i  tədris 

müəssisələrində  təhsil  şagird lərin  ö z  ana  d ilində  aparılmalı  və  dövlət  dili  o lan  Azərbaycan  dilinin  tədrisi  icbari  surətdə 

həyata keçiril-mə lid ir. Azərbaycan dilini b ilməyən şagirdlər üçün üçüncü və dördüncü siniflerdə rus şöbələri açılır və burada 

Azərbaycan dili intensiv surətdə tədris olunurdu ki, 2 ildən sonra həmin  şagirdlər artıq  Azərbaycan dilində təhsillərini davam 

etdirə bilsinlə r.  5-c i sinifdən sonra şagirdlər  mə ktəbi qurtarana qədər tədris prosesi rus dilində aparılır, Azə rbaycan dili  isə 

həmin siniflərdə  məcburi  fənn kimi tədris olunurdu. Bu siniflərdə Azə rbaycan dilinin tədrisi həftədə 4 saatdan az olma malı 

idi. 


Azərbaycan  Höku mət i  tədris  işin i  milliləşdirə rkən   azsaylı  xa lqların  uşaqlarının  da   mənafeyini  nəzərə   almışdı. 

Hökumətin 1918 il 7 sentyabr tarixli qərarı ilə sinifdə başqa millətdən olan şagird lərin sayı 10 nəfərdən az o lmadıqda, onlara 

öz  d illərində  ilahiyyat  və  ana  dili  dərsləri  keçilməli  id i.  Bununla  belə,  məktəblərin  milliləşdirilməsı  ilə  əlaqədar  olaraq  

Azərbaycan dilini bilməyən ço xlu  uşaq təhsildən kənarda qalırdı. Buna görə də, Azərbaycan Hökuməti 1918 il noyabrın 13-də  

özünün  xalq   təhsili  haqqındakı  əvvəlki  qərarlarında  dəyişikliklər  etdi.  Yen i  qərara  görə,  b ir  orta  təhsil  müəssisəsi  olan  

şəhərlərdə Xalq Maarifi Nazirliyin in ica zəsi  ilə, yu xarı hazırlıq siniflərindən başlayaraq, paralel surətdə rus bölməsinin də 

açılmasına icazə verilirdi.  Eyni tipli bir neçə təhsil  ocağın ın fəaliyyət göstərdiyi şəhərdə onların bir h issəsi  milliləşdirilir, 

qalan  hissəsində  isə təhsil  rus  dilində  aparılırdı.  La kin  həmin  mə ktəblərin  ha mısında  Azərbaycan  dili  məcburi  fənn  kimi 

tədris olunma lı  idi.  Hə min qəra rla a zərbaycanlı uşaqlardan yalnız  milliləşdirilmiş, ya xud   milliləşdirilməsi nəzə rdə tutulan 

mə ktəblərdə o xu mala rı tələb olunurdu.  

 

 

 



 

 

 



 

 

Azərbaycan Höku mət inin həyata keç ird iyi tədbirlə r nəticəsində, art ıq 1919 ilin  əvvəllə rində ölkədə dövlət hesabına 



637  ibtida i  mə ktəb  və  23  orta  ixt isas  təhsili  mə ktəbi  fəa liyyət  göstərirdi.  Orta  mə ktəblər  arasında  6  kişi  və  4  qadın  

gimnaziyası,  5  realn ı  məktəb,  3  müəllimlər  seminariyası,  3  müqəddəs  Nina  qız  tədris  müəssisəsi,  politexnik  məktəb  və 

ko mmersiya   məktəbi  var  id i.  1919  ilin  əvvəllərində  Bakı  qadın  müəllimlər  seminariyası  kişi  müəllimlər  seminariyasına 

çevrild i.  1919  ilin   iyu lundan  Lənkəran  kişi  və  qadın   gimnaziyaları  da  Xalq   Maarifi  Nazirliyinin   sərəncamına  keçirild i. 

Hə min  il avqustun 11 -də  Xalq  Maarifi  Na zirliy inin qəra rı  ilə   Bakı,  Gəncə  və Nu xadakı  (Şə ki)  müqəddəs Nina q ız tədris 

müəssisələrinin   adları  dəyişdirilərək  Bakıdakı  b irinci  Azərbaycan  qız  g imnaziyası,  Gəncə  və  Nu xadakılar  isə  qız 

gimnaziyaları adlandırıld ı. 1919  ildə Xalq Maarifi  Nazirliyi  Göyçay şəhərində realnı  məktəb,  Bakıda qız,  Nu xada  kişi və 

qız,  Şuşada kişi  məktəb və seminariyaları açmaq barədə A zərbaycan Parlamentinə qərar  layihələri təqdim etdi. Parlament 

respublikanın  imkanlarını  nəzərə  alaraq,  onlardan  ancaq  birin i  həyata  keçirdi.  1919  ildə  Göyçayda  realnı  məktəb  açmaq  

haqqında qanun layihəsi təsdiq olundu. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

80 

 

1919-20 tədris ilində Azərbaycanın orta məktəb lərində,  müəllim se minariyalarında oxuyanlar istisna olmaqla,  961 1 



şagird təhsil alırdı ki, onların da 3115—i azərbaycanlı, 6496 nəfəri isə başqa millətlərin nü mayəndələri idi. Bakı ko mmersiya 

və politexnik mə ktəbləri, buradakı 3-cü və 4-cü kişi, 2-c i, 3-cü və  4-cü q ız g imnaziyala rından başqa, qalan bütün orta ixt isas 

təhsili  müəssisələri  milliləşdirilmişdi.  Azərbaycan  Höku mətin in  1918  il  28  avqust  və  13  noyabr  tarixli  qərarlarına  uyğun 

olaraq,  Bakıdan  başqa,  Azərbaycanın  digər  şəhərlərindəki  milliləşdirilmiş  məktəblərdəki  milliləşdirilmiş  siniflərlə  yanaşı, 

tədrisin rus dilində aparıldığı siniflə rdə də icbari surətdə həftədə 3-4 saat Azərbaycan dili dərsləri keçilird i. 

Xalq   təhsilin i  milli  zə min   üzə rində  yenidən  qurmaq   üçün  ixtisaslı  müəllim  kadrla rına   və  dərs  vəsaitinə  böyük 

ehtiyac  var  idi.  O  dövrdə  Azərbaycandakı  mövcud  müəllim  kadrları  ilə  bu  işin  öhdəsindən  gəlmək  mü mkün  deyildi.  Bu  

vəzifəni yerinə yetirmə k üçün başlıca yol Türkiyədən müə llim kadrları dəvət etmə k və qısamüddətli  kursla rda Azərbaycan 

dilində savadı olan şəxslərdən müəllim kadrları ha zırla maq idi. 

1918  il  iyulun  23-də  Azərbaycan  Höku məti  ö lkən in  tədris  müəssisələri  üçün  Türkiyədən  müə llim  kadrları  dəvət 

etmə k və dərs vəsaiti tədarükü haqqında xüsusi qərar qəbul etdi. Türkiyə həyatı ilə  ya xşı tanış olan Əh məd bəy Ağayevin bu 

məqsədlə İstanbula eza m ed ilməsi Xalq Maarifi Na zirliyinə tövsiyə olundu. 

Tədris  müəssisələrinin  milliləşdirilməsini  daha  uğurla  həyata  keçirmə k  üçün  1919  ilin  yayında  ibtidai  və  orta  

mə ktəblərin aşağı siniflə rin i  müvafiq  milli  müə llim kadrla rı  ilə təmin et mək  məqsədilə qısamüddətli pedaqoji  kurslar təşkil 

olundu.  Höku mətin   qərarına  görə,  bu  məqsədlə  Xa lq  Maarifi  Na zirliyinin   s ərəncamına  2  milyon  390  min   manat  vəsait 

ayrıld ı.  Bakı,  Gəncə və Nu xada kişi və qadın,  Şuşa, Qazax, Qusar,  Salyan və Zaqatalada kişi pedaqoji kursları açıldı.  Hər 

kursda  ən  azı  50  nəfər  müdavim  təhsil  a lırdı.  Kursları  bit irənlə rin,  de mə k  ola r  ki,  ha mısına  mə ktəblərdə  müə llim  yeri 

verilirdi. Bundan əlavə, Türkiyədən 50 nəfərə ya xın müə llim dəvət edild i. 

Cü mhuriyyət Höku məti məktəb dərsliklərin in hazırlan ması və nəşrinə də ciddi diqqət yetirirdi. Bunun üçün maarif 

nazirliyinin  xüsusi  komissiyası  təşkil  edilmişdi.  1919  ildə  "Türk  əlifbası",  "Təzə  e lmi-hesab",  "İkinci  il",  " Yeni  mə ktəb", 

"Ədəbiyyat  dərsləri",  "Müntəxəbat",  "Türk  çələngi",  "Tarixi-təbii",  "Rəhbər  cəbr"  dərslikləri  nəşr  olundu.  Dərsliklərin  

hazırlan masında A zərbaycan maarif və ədəbiyyatının görkəmli nü mayəndələri Hüseyn Cavid, Mah mud bəy Mah mudbəyov, 

Abdulla  Şaiq,  Camo  bəy  Cəbray ılbəyli,  Səməd  ağa  Ağamalıoğlu,  Fərhad  Ağazadə,  Ağa  bəy  İsrafilbəyov,  Abdulla  bəy 

Əfəndizadə  və  b.  fəal  iştirak  edirdilər.  Məktəblər  Türkiyədən  alın mış  dərsliklər  və  tədris  vəsaitləri  ilə  də  təmin  olundu. 

Azərbaycan Parla menti  1919  il  18 sentyabr tarixli qərarı ilə  

türk  dilində  yeni  kitablar  almaq  üçün  Xalq  Maarifi 

Nazirliyin in sərəncamına 1 milyon manat vəsait ayırdı. 

Azərbaycan Xalq  Cü mhuriyyəti qarşısında duran ən 

ümdə vəzifələrdən biri də A zərbaycanda ali təhsilin təşkili və 

ali  təhsilli  milli  kadrla rın  hazırlan ması  id i.  Höku mət  bu 

məsələni,  bir  tərə fdən,  ölkədə  a li  təhsil  müəssisələri  yarat-

maq,  digər  tərəfdən,  a zə rbaycanlı  gənclə ri  xa rici  ölkələ rin  

mü xtəlif  ali  təhsil  müəssisələrinə  göndərməklə  həll  etməyə 

çalışırdı. 

Azərbaycan Höku məti  Xalq Maarifi  Nazirliyi qarşı-

sında, ilk növbədə, üç ali  məktəbin  -  Bakı Dövlət Un iversi-

teti,  Kənd  Təsərrüfatı  İnstitutu  və  Dövlət  Konservatoriya-

sının  açılması  məsələsini  qoymuşdu.  Bakıda  Kənd  Təsər-

rüfatı  İnstitutu  açmaq  məsələsi  Höku mətin  1919  il  5  mart 

tarixli  iclasında  bəyənilmiş  və  Xalq  Maarifi  Nazirliy inə  bu 

məsələ   ilə  ə laqədar  qanun  layihəsi  ha zırlayıb  Parla mentə 

təqdim  et mək  tapşırılmışdı.  Lakin  o  dövrdəki  ta rixi  şərait  

yalnız  bir  ali  məktəbin  -  Bakı  Dövlət  Universitetin in  açıl-

masına imkan verdi. 

Bakıda  universitet  açılmasına  böyük  dövləti 

əhəmiyyət verən Cü mhuriyyət Höku məti bu məsələni 1919 il 

8 aprel tarixli iclasında mü zakirə etdi. Qəbul olunan qərarda, 

bütün  imkanlardan  istifadə  edərək,  1919-20  tədris  ilinin  

əvvəlində  Bakıda  universitet  açılması  məqsədilə  Xalq  

Maarifi  Na zirliy inə  tapşırıldı  ki,  ü mu mi  həcmi  10  milyon 

manatdan  çox  o lma maq  şərtilə,  s meta  hazırlay ıb  Höku mətə  

təqdim  etsin.  Höku mət in  qərarına  əsasən,  Bakı  Universiteti 

ko mmersiya  mə ktəbinin binasında yerləşdirilmə li id i. Hə min  

il 


81 

 

may ın 19-da A zərbaycan Höku məti yenidən Bakı Universitetini açmaq üçün təşkilat komissiyası yaratmaq və vəsait 



ayırmaq  haqqında  məsələ  müzakirə  etdi,  universitet  komissiyası  haqqında  əsasnaməni  bəyəndi.  Mayın  21-də  ko missiyanın 

birinci iclası keçirildi. Xalq   maarifi naziri vəzifəsini  icra edən Camo bəy  Hacınski iclasda Azərbaycan Hökumətin in dövlət 

universiteti açmaq haqqında qəti qərara gəldiyini və təşkilat ko missiyasının bu çətin işi uğurla  yerinə yetirmə k üçün bütün 

imkanlardan istifadə edəcəyinə ümidvar olduğunu bildirdi. O, bəyan etdi ki, A zərbaycan Höku məti universitetin A zərbaycan 

xalq ının  həyatında  çox  böyük  mədəni  və  siyasi  əhəmiyyətini  nəzərə  alaraq,onun  açılması  və  lazımi  avadanlıqlarla  təchizi 

üçün heç nəyi əsirgəməyəcəkd ir. 

Ko missiyaya  ali  məktəb  işinin  təşkilində  böyük  səriştəsi  olan  prof.  V.İ.Ra zu movski  rəhbərlik  edirdi.  Universitet 

ko missiyası haqqında əsasnaməyə görə, komissiyaya Xalq Maarifi  Nazirliy indən Məhəmməd ağa Şahtaxtlı, şəhər bələdiyyə 

idarəsindən  Əlicabbar  Orucəliyev  və  Ba kı  Neft  Sənayeçiləri  Şurasından  A.N.Saparov  daxil  oldular.  1919  il  mayın  23-dən 

sentyabrın 9-na qədər ko missiyanın 35 iclası keç irildi. 

Azərbaycan  dilini  bilən  yüksək  ixtisaslı  mütə xəssis  kadrların  olma ması  üzündən  Bakı  Universitetində  təhsil  rus 

dilində aparılma lı idi. Bu  is ə böyük mübahisəyə səbəb oldu. Məhəmməd  ağa Şahta xt lı "Azərbaycan" qəzetində dərc  etdird iyi 

məqa ləsində yazırdı  ki, un iversitetdə təhsilin rus dilində aparılmasından qorxmaq  lazım  deyil;  universitet təhsilinin  həyata 

keçirilməsi  Azərbaycanda yüksək  ixtisaslı  milli  kadrların  yetişməsinə  zəmin  yaradacaq,  nəticədə,  milli  kadrlar  yetişdikcə, 

universitetdə təhsil tədricən Azə rbaycan dilinə keç iriləcəkdir. 

1919  il  sentyabrın  1-də  Azərbaycan  Parlamenti,  nəhayət,  Bakıda  dövlət  universitetinin  açılması  haqqında  qanun 

qəbul etdi. Qanunda universitetin 4 fakültədən: tarix-filologiya (Şərq şöbəsi də daxil olmaqla), fizika-riyaziyyat, hüquq və 

tibb  fakültələrindən  ibarət  olduğu  göstərilird i.  1919-20  tədris  ilində  isə  yalnız  iki  fa kültə  -  tibb  fa kültəsinin  əvvəlinci 

kurslarını,  tarix-filo logiya  fakültəsinin  isə  birinci  kursunu  açmaq  mü mkün  oldu.  1919  il  noyabrın  15-də  universitetin 

auditoriyalarında ilk müha zirələ r başlandı. Ta rix-filo logiya fa kültəsində Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və maarif naziri Rəşid  

Qaplanov  Os manlı  ədəbiyyatından,  Məhəmməd   ağa  Şahtaxtlı  isə  Azərbaycan  dilinin   qrammatikasından  mühazirələr 

oxuyurdular.  1919-20 tədris ilində universitetdə 1094 tələbə təhsil a lırd ı  ki, onların da  217 nəfəri a zad din ləyici  idi  (geniş 

mə lu mat üçün ba x Bak ı Dövht Universiteti). 

Cü mhuriyyət dövründə Azərbaycanda ali təhsilli  mütəxəssis kadrları hazırlamağ ın digər yolu  azərbaycanlı gənc-

lərin xa rici ö lkələ rin a li mə ktəblərinə göndərilməsi idi. 

Azərbaycan Parla menti 1919  il sentyabrın 1-də   Bakıda dövlət universitetinin  açılması haqqında qanunla bərabər, 

1919-20 tədris ilində dünyanın mü xtə lif ali  mə ktəblərində dövlət hesabına təhsil almaq üçün 100 nəfər a zərbaycanlı gəncin  

xaricə  göndərilməsi  haqqında  da  qərar  qəbul  etdi.  Bunun  üçün  7  milyon  manat  vəsait  ayrıldı.  Avropa  ali  məktəblə rinə  

göndərilən hər tələbəyə 400 frank təqaüd təyin 



82 

 

olundu  və  1000  frank  yol  xərc i  ayrıldı  (ba x  Xaricə  təhsil  almağa  göndərilən  azərbaycanh  tələbələr  haqqında 



qərar). Dövlət hesabına təhsil alacaq tə ləbələr ali  məktəbi bit ir-dikdən sonra dörd il icbari qaydada Azərbaycan Hö ku mə-

tinin təyinatma  əsasən göndərild iyi yerdə işlə mə li idilər. 

Azərbaycan  Xalq   Cü mhuriyyətinin  xa lq  maa rifı  sahə-sində  həyata  keçirdiy i  mühü m  tədbirlə rden  biri  də   ibtida i 

təhsil  müəssisələri  şəbəkəsini  genişləndirme k  id i.  İbtida i  məktəbi  qurtaran  şagird lər  təhsillə rin i  ali-ibtidai  və   orta  təhsil 

mə ktəblərində  davam  etdirə   bilərdilər.  Tə kcə  1919  ildə  Aze rbaycanda  dövlət  hesabına  15  a li-ibtidai  mə ktəb  fəaliyyət 

göstərirdi. 

Yaşlılar  aras mda  savadsızhğın  ləğv  edilməsi  də  A zər-baycan  Xalq  Cü mhuriyyəti  Höku mətin in  həyata  keçirdiy i 

mühü m  tədbirlərdən  id i.  1919  il  sentyabrın  15-dən  etibarən  Bakı,  Gəncə,  Şuşa,  Nuxa,  Zaqatala  və  Qazaxda  yaşlılar  üçün 

Azərbaycan  dilini  öyrədən  kurslar  aç ıldı.  Bu  kursla r  üç  bölməyə  aynhrdı.  Birinc i  bölmə   Azə rbaycan  dilini  və  ya z-mağı 

tama milə  bilməyənlər,  ikinci  bölmə  dili  b ilib  ya zmağı  b ilməyənlər,  üçüncü  bölmə  isə  dili  ve  yazmağı  bilib,  xüsusi 

termin ləri,  A zərbaycan  dilində  dərs  demək  üsulları  və  vasi-tələ rin i  öyrən mək  istəyənlər  üçün  idi.  Bu  kursla rla   yanaşı, 

Bakıda Parlamentin ü zvü Abdulla bəy Əfəndizadənin reh-bərliy i 

ilə   milli  məktəblə r  üçün  xüsusi  müdərris  kursları  açıldı.  Bu  

kurslarda,  əsasən,  Azərbaycan  dilinin   tədrisi  qay-daları 

öyrədilirdi. 

Bakıda birinci realnı  məktəbin binasmda açılan kurslara 

Bakı  müəllimlər  seminariyasmın  direktoru  Rəşid  bəy  Əfən-

diyev rəhbərlik ed ird i. Sultan məcid Qənizadə və bir neçə 

Parla ment üzvünün iştirakı ilə  1919  il sentyabrın 17-də  

Bakıda  açılan   kurslarm  500  nəfərə  qədər  müdavimi  vard ı  ki, 

onların  da  ço xu  nazirliklərin  və  digər  Höku mət  idarələ-rinin  

əməkdaşları id i. 

1919  ilin  noyabnndan  Bakıda  azərbaycanlı  fəhlələr  

üçün  xüsusi  texn iki  axşam  kursları  açıld ı.  Kursların  təşki-lində 

onun müdiri mühəndis-texn ik Əliheydər Babayev xü-susi fəallıq  

göstərmişdi.  Xalq  Maarifı  Nazirliyi  kursun  işlə-rinə  yaxından 

kö mək  göstərirdi.  Nazirlik  ölkədə  xalq  ma-arifmin  inkişafma 

dair  geniş  tədbirlər  plam  hazırlamışdı.  Höku mət  bu  plam 

bəyənmiş  və  həyata  keçirilməsinə  ra zılıq  vermişdi.  He min  plana  əsasən,  təhsil  almaq  üçün  maddi  im-kanı  olmayan  650 

şagirdə təqaüd təyin olunması, Bakıda 



83 

 

qızlar üçün 25 nəfərlik pansionatın təşkili, Xalq Maarifı Nazirliyi nəzdində pedaqoji və elmi-bədii  jurnalların nəşr 



edilməsi,  Gəncə,  Qa za x,  Şuşa  və  Nu xada  kişi,  Bakı,  Nu xa   və  Gəncədə  isə  ikiillik  qadın  kurslannın  aç ılması,  xaricdən 

gətirilən tədris-çap mehsullarmın gö mrük xərc lərindən azad olun ması və s. nə zərdə tutulmuşdu. 

Cü mhuriyyət dövründə xalq  maarifinin in kişafı  ilə bağlı görülən  mühü m tədbirlərlə yanaşı,  maarifi və  milli  mədə-

niyyəti  təbliğ  edən  və  yayan  cəmiyyətlərin,  xeyriyyəçi  təş-kilat ların,  ittifaqla rın  fea liyyəti  də  geniş  vüsət  almışdı.  Xa lqın  

maa riflənməsi  yolunda  fəaliyyət  göstərən  bütün  bu  qurumlar  milli  ö zünüdərkin  d irçə ldilməsi  yönümündə  mədəni-maa rif 

tədbirləri  həyata  keç irirdilər.  1919  ildə  Bakıda  Müsəlman  Şərqini  öyrənən  cəmiyyət  təsis  edilmişdi.  Ba kı  Universitetinin  

nəzdində yaradılmış həmin cə miyyet Azərbaycan tarixini, ədəbiyyat və mədəniyyətini öyrunmək və təbliğ et mək sahesində 

xeyli  iş  görmüşdü.  Xalq m  qədim  dövr  mədəniyyətini  araşdırmaq  məqsədilə  1920  ilin  əvvəl-lərində  Xalq  Maarifı 

Nazirliyində  arxeologiya  şöbəsi  yara-dılmışdı.  " Yaşıl  qələ m"  ədəbi  birliyi,  İsla m  incəsənətini  və  mədəniyyətini  mühafızə  

cəmiyyəti, "Türk  ocağı" və s. cəmiyyətlər də fəa liyyət göstərirdi. 

Cü mhuriyyət  dövründəki  milli  cəmiyyətlər  içərisində  1918  ilin  o ktyabrında  yaradılmış  'Türk  ocağı"  mərkəzinin  

fəaliyyeti  daha  əhəmiyyətli  olmuşdur.  Cə miyyətin  əsas  məqsədi  Azərbaycan  və  Osman lı  türkləri,  habelə  keç miş  Rusiya 

imperiyası  ərazisində  yaşayan  türk  xalqları  arasında  mədəni  əlaqələri  inkişaf  etdirmək,  onları  b ir-b irinə  ya-xın laşdırmaq, 

qarşıhqlı yardımı daha da möhkəmləndirmək idi. 

Cü mhuriyyət  Höku məti  xalq m  milli  ənənələr,  vətən-pərvərlik  ruhunda  tərbiyə  olunmasmda  mühü m  rol  oynayan 

mu zeylə rin,  digər  maarif  və  sənət  ocaqlarımn  aç ılması  sahəsində  də  bir  sıra   tədbirler  həyata  keçirmişdi.  1919  ilin  

dekabrında "İstiqlal" muzeyinin açılması Azərbaycan  mə-dəniyyəti tarixində  mühünı hadisə oldu.  Burada  milli deko-rativ  

sənət  nümunələri,  xa lça  və  bədii  tikmə lər,  silah lar,  ə lyazmala r,  Quranın  nadir  nüsxə ləri,  mü xtəlif  mövzu larda  qiy mətli 

kitablar  toplan mışdı.  Mu zeyin  açılışmın  A zərbay-can  Parlamentinin  fəaliyyətinin  bir  illiyi  gününə  -  7  dekabra  təsadüf 

etməsi də rə mzi məna kəsb edirdi. 

Cü mlıuriyyət Höku məti əhalinin  maarifiən məsində, elmi b iliklerə yiyələn məsində mühü m ro l oynayan kitab-xana 

şəbəkəsinin  genişlənməsinə  xüsusi  diqqət  yetirirdi.  Bu  n ıəqsədlə  Bakıda  dövlət  və  kütləvi  xalq  kitab xanaların ın  açılması 

haqqmda layihə lər işlənib ha zırlandı. 

1919  ildə  Ba la xan ı  -  Sabunçu, Bibiheybət və Ağşəhər fəhlələ ri üçün  kitab xanala r açıldı.  Hə mkarlar  ittifaq larımn  

nəzdində  kitab xanala r  təşkil  olunurdu.  Bunlardan  ən  böyü-yü,  əsasən,  gənclərin  və  yeniyet mə lərin  birləşdiklə ri  mət-bəə  

işçiləri həmkarlar ittifaq ın m nəzd ində Bakıda (kitab fondu 2000 cild) açıldı. 

Azərbaycan dilində ilk böyük kitab xana - Milli kitab-

xananın yaradılması sahesində xeyli  iş görüldü. Onu Bakı-n m 

mə rkə zi  hissəsində  açmaq  nə zərdə  tutulmuşdu.  Milli 

kitab xanada  Azərbaycana  aid  kitabları,  qə zet  və  jurnalları, 

əlyazmaları  və  d igər  qaynaqları  toplamaq  üçün  Höku məı 

tərəfindən  İstanbul,  Qah irə,  Beyrut  və  Avropanm  bir  sıra  

paytaxt  şəhərlərinə  mütəxəssislər  ezam  edildi.  Bakı  Dövlət 

Universitetinin təsis olun ması ile ə laqədar burada tələbə 

 

 


84 

 

lərin  və  müə llim  heyətinin  istifadəsi  üçün  kitab xana  yara -dıldı.  1919  ildə  kitab xananm  fondunda  250  nüsxə  çap 



vahidi  olmuşdur.  Kitab xanada  nadir  kitablar,  q iymət li  əlya zma ları,  şərqşünaslığa,  o   cü mlədən  a zərbaycanşünaslığa  aid  

əsərlər toplanırd ı. 

Kütlələrin  maariflən məsi  üçün  "Kooperasiya  ittifa-q ı"nm  kitab xanalan,  eləcə  də  "İqla"  cəmiyyəti  nəzdinde  olan  

kitab xanalar  da  mühü m  əhəmiyyət  kəsb  edirdi.  "Kooperasiya  ittifaqı"nın  kitab  anbarı  bütün  ş əhərdə  özii-nün  rayon 

şöbələrin i açırdı. 

Azərbaycan  Höku məti  tərəfindən  kitab xana  işinin  inkişafma  böyük  yardım  göstərilirdi.  Mü xtə lif  nazirliklər  ö z 

əmekdaşları üçün kitab xanalar açırdılar.  Xalq Maarifı  Na-zirliyi quru mları  respublikada kitab xana işinin  inkişafı sahəsində 

xeyli  iş  gördülər.  Məsələn,  Əd liyyə  Nazirliy i  hüquq  kitab xanası  yaratmaq  məqsədilə  dövlət  fondundan  50000  manat 

aynlmasına nail o ldu. Səh iyye Nazirliy i öz nəzd ində kitab xananın açılmasına 10000 manat ayırd ı. 

Azərbaycan  Cü mhuriyyəti  Parla mentin in  1919  il  sen-tyabnn  18-də  qəbul  etdiy i  qanuna  görə,  xa lq  mə ktəbləri 

kitab xanalarına türk dilində yeni kitablar almaq üçün dövlət xəzinəsindən Xalq Maarifı Nazirliyin in sərəncamına  1  mil-yon 

manat verild i. 



Aprel işğalı {1920) ərəfəsində Azərbaycanda artıq kitab fondu 95000 nüsxə o lan 11 kitabxana vardı. Lakin 1920 ilin  

əvvəllərində  regionda  vəziyyətin  mü rəkkəbləş məsi  və  hə-min  il  aprelin  27-də  Şimali  A zərbaycanm  Sovet  Rusiyası 

tərəfindən  işğalı  nəticəsində  ölkədə  xalq  maarifın in  inkişafı  sahəsində  nəzərdə  tutulan  çoxsaylı  tədbirlərin  həyata  keçi-

rilməsi yarımç ıq qald ı. 

Azərbaycan Xalq Cü mhuriyyətinin xa lq maarifinin inkişafında və mədəni quruculuq sahəsində qısa müddət ərzində  

həyata keçirdiy i mühü m tədbirler sonralar respub-likada xa lq maa rifınin təşkilində mühüm rol oynadı. 



Yüklə 19,75 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   80




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin