Xvii. Gidromeliorativ tizimlarni tashkil etuvchi elementlari va suvdan foydalanish rejalarini tuzish


 Gidromeliorativ tizimning ish faoliyati ko’rsatkichlari



Yüklə 0,73 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/5
tarix09.05.2023
ölçüsü0,73 Mb.
#110042
1   2   3   4   5
jyUbZdy3H7qkB4BjkjvXG3v4tcGT6gNkmtcVxBh6 (4)

17.3. Gidromeliorativ tizimning ish faoliyati ko’rsatkichlari 
Gidromeliorativ tizimlardan foydalanuvchi xodimlar, tizimni kelajakda har 
tomonlama yaxshilashni ta’minlash maqsadida doimo uni mukammallashtirish 
takliflari bilan chiqadilar. Bu mukammallashtirish ishlari ilmiy tadqiqot ishlari 
yakunlari asosida olib boriladi. 
Tadqiqot ishlari natijalariga ko’ra gidromeliorativ tizimlardan foydalanishni 
boshqaruvchi xodimlar, tizimni kelajak taraqqiyot rejasini tuzadilar. Bu rejaga har 
yili o’tkaziladigan ishlab chiqarish va ilmiy tadqiqot ishlari natijasida paydo 
bo’ladigan munozaralar, takliflar orqali aniqliklar kiritilib boriladi. Bu rejada ko’zda 
tutilgan asosiy maqsad – tizimni boshqarishni mukammallashtirish, undagi 
imkoniyatlardan to’liq foydalanish texnik holati bo’yicha tizimni 1 yoki 2 toifaga 
ko’tarishdir. 
Tizimni kelajak taraqqiyot rejasini tarkibi va mazmuni quyidagilarni o’z 
ichiga oladi: 
tizimni mukammallashtirish uchun bajarilishi kerak bo’lgan tadbirlar ro’yxati; 
ishlab chiqarish va ilmiy tadqiqot ishlari natijalariga ko’ra mo’ljallangan tadbirlarga 
ilmiy va ishlab chiqarish xodimlarini bergan bahosi; 
ayni bosqichda ushbu tadbirlarni texnik yechimi (qayta qurish ish hajmlari va 
harajatlarini aniqlash, mavjud konstruktiv tanlov yo’llarini ko’rib chiqish). 
tizimni boshqarishni mukammallashtirish bo’yicha bajariladigan ishlar 
tartibini aniqlash. 
Tizimni 
kelajak 
taraqqiyoti 
rejasi– 
bu 
tizimni 
boshqarishni
mukammallashtirish, uni qayta jihozlash bo’yicha ishlab chiqiladigan texnik 
loyihalar uchun dastlabki asosli hujjat hisoblanadi. Tizimdan foydalanish


jarayonida va uning ko’rsatgichlarini taxlili qilish natijasida tizimni boshqarishni 
yaxshilash va uni mukammallashtirish bo’yicha takliflar va ichki imkoniyatlardan 
foydalanish yo’llari aniqlanadi.
Bu taklif va imkoniyatlar iloji boricha aniqlanib boriladi va bu muddat birnecha 
yillarga cho’zilishi mumkin. Tizimni qayta ta’mirlash rejasi – bu tizimdan 
foydalanishni boshqaruvchi injener-texnik xodimlarni ijodiy mehnati samarasidir, 
chunki qayta ta’mirlash va takomillashtirish ularning shaxsiy tajribalari va injenerlik 
mahoratlari natijasida kiritilgan dastlabki takliflardir. 
Gidromeliorativ tizimlarni kelajak taraqqiyoti rejasiga quyidagi masalalar 
kiritiladi: 
erdan foydalanish koeffitsiyentini oshirish. Vaholanki ayrim gidromeliorativ 
tizimlarda bu ko’rsatgich 0,5-0,6 dan oshmaydi, aslida bu qiymat kamida 0,8 -,0,85 
bo’lishligi maqsadga muvofiq hisoblanadi; 
sug’orish tizimini suv ta’minotini yaxshilash choralari, tizimda, kam suv 
ta’minoti bo’lish davrini aniq belgilash, tizimning suv resurslarini to’liq o’rganish 
va tizimda suv ta’minoti kam bo’lgan davrlarda suvdan navbat bilan foydalanish 
bo’yicha takliflar berish. CHunki bu masalada to’g’ri yechim yukligi ko’p hollarda 
hosildorlikni kamayishiga sabab bo’ladi; 
sug’orish tarmoqlarini foydali ish koeffitsiyentini oshirish uchun chora va 
tadbirlar ishlab chiqish: Sug’orish tizimlari tartibga solinganda ularni solishtirma 
uzunligi 20-25 m/ga ni tashkil qiladi. 
Hozirda bu ko’rsatgich Respublikamizda o’rtacha 45-55 m/ga ni tashkil 
kilmokda, sug’orish tarmoqlarini foydali ish koeffitsiyent = 0,50-0,55 atrofida: 
erlarni meliorativ holatini yaxshilash, tuproqni sho’rsizlantirish, sho’r sizot 
suv sathini pasaytirish chuchuk sizot suv qatlami hosil ilish. Odatda sug’oriladigan 
maydonlar tuprogi tarkibida tuz qoldig’i 0,3-0,4 % (umumiy massaga nisbattan) 
bo’lishligi va sizot suvlar satxi 2,5 – 3 m chuqurlikda yotishi ta’minlanishi lozim. 
Respublikamizdagi mavjud sug’orish maydonlarini 53 % i turli darajada 
sho’rlangan yerlar hisoblanadi. Gidromeliorativ tizimlardan foydalanish xodimlarni 
boshqaruvchi sug’orish va zah qochirish tarmoqlarini ish rejimini yaxshilash, 


suvdan foydalanishni mukammallashtirish zovur tarmoqlarini solishtirma uzunligini
oshirish hisobiga yerlarni meliorativ holatini yaxshilashlari mumkin: 
sug’orish tizimlariga sug’orish manbalaridan (daryo, soy) olingan suv bilan 
birga kiradigan oqiziqlar miqdorini 5-6 m3/ga va undan ham kam miqdorga 
kamaytirishga erishish. Bu tadbir sug’orish tizimlari tarmoqlarini loyqadan tozalash 
ishlari hajmini kamaytirishga, sug’orish tarmoqlarini suv o’tkazuvchanlik 
qobiliyatini saqlab, qolishga olib keladi, natijada suvdan foydalanish rejasini sifatli 
bajarishga imkoniyat ortadi; 
sug’orish tizimidagi barcha suv sarfini taqsimlash tugunlar orasiida o’zaro 
bir-biri bilan bog’lik ravishda dispetcherlik boshqaruvini joriy qilish va suv sarfini 
avtomatik ravishda hisobga olishni tashkillashtirish; 
suvdan foydalanish rejasini aniq amalga oshirish maqsadida tizimni kerakli 
ekspluatatsion jihozlanishini (dispetcherlik punkti, aloqa, suv sarfini hisobga olish 
postlari, nazorat quduqlari, binolar, elektr ta’minoti, laboratoriya, yo’llar himoya 
daraxtlari va boshqalar) bilan ta’minlash. 
Gidromeliorativ tizimlarni ekspluatatsion jihozlashni normalash juda qiyin 
masala bo’lib, ularni miqdori va hajmi tizimdan foydalanish jarayonida aniqlanadi, 
uni boshqarishdagi xususiyatlaridan kelib chiqadi. 
tizimdagi sug’orish tarmoqlari va inspektor yo’llari yoqalab eqilgan daraxtlar sonini 
va suv sarfini bo’lish tugunlarida hosil qilingan himoya maydonidagi daraxtlar 
sonini orttirish. Daraxtlarning novlari va himoya maydonlarini shakllari tizimdan 
foydalanish va uni boshqarish jarayonida aniqlaniladi; 
sug’orish tarmoqlarini oqizig’lar loyqa va o’tlardan tozalash, inshootlarni 
ta’mirlash, yopiq zovurlarni yuvish, himoya boshqaruv tadbirlarini amalga oshirish 
bilan bog’lik bo’lgan ishlarga mashina va mexanizmlarni tanlab borish. Qo’l kuchini 
kamaytirish borasida mexanizmlarni yaratish yoki tanlash kata ahamiyatga ega. 
Yuqorida keltirilgan barcha masalalar bo’yicha takliflar ishlab chiqiladi va 
amalga oshirish yo’llari ko’rsatiladi.


Gidromeliorativ tizimni bosh (suv olish) inshootida xo’jaliklararo va xo’jalik 
ichi tarmoqlarini ayrim qismlarida tizimni mukammallashtirish va qayta jihozlash 
bo’yicha alohida takomillashtirish ishlari amalga oshirilishi mumkin. 
Amalda kapital jihozlash va qurish ishlariga yangi texnikalarni va yangi 
ishlab chiqarish tajribalari natijalaridan foydalangan holda bajarilgandan so’ng yana 
5 – 10 yildan so’ng zaruriyat tug’ilishi mumkin. 
- Gidromeliorativ tizimni alohidagi qismlarida amalga oshiriladigan qayta 
qurish, yoki qayta jihozlash ishlari tarkibiga quyidagilarni ko’rsatish mumkin: 
- tizimni bosh qismidagito’g’on va suv sarfini olish inshootini 
mukammallashtirish, daryo kirg’oqlarini mustahkamlash, damba, shporalar qurish, 
oqiziqlarni 
boshqaruvchi 
ostona, 
tindirgich, 
shitlar 
qurish, 
inshootni 
avtomatlashtirish, to’liq elektrlashtirish ekspluatatsion jihozlar bilan ta’minlash suv 
sarfini o’lchash asboblari, qirg’oq belgilari, reperlar va boshqalar bilan jihozlash, 
ko’kalamzorlashtirish va daraxtlar ekish; 
- xo’jaliklararo tarmoqlarda – ariqlar trassasini to’g’rilash, aholi istiqomat 
joylarida suv ta’minotini yaratish, ariq o’zanlarini betonlash, yoki ularni nov, yoki
quvurli tarmoqlar bilan almashtirish, ariqlar o’zanini loyqasurgichlar yordamida 
tozalashni tashkillashtirish, ariqlar trassasini reperlar, piketlar, kilometr ko’rsatgichli 
ustunlar, yo’llar, ko’priklar va boshqa jihozlar bilan jihozlash, ariqlar qirg’og’iga 
daraxtlar o’tqazish; 
- Xo’jalik ichi tarmoqlaridan – suv oluvchi nuqtalarni kamaytirish, ariqlar 
uzunligini qisqartirish, sug’oriladigan maydonlarni ko’paytirish, yerlarni sathini 
tekislash, zovur tarmoqlari, yo’l tarmoqlari va daraxtlar sonini ko’paytirish, suv 
o’lchash inshootlarini sonini oshirish, mukammal sug’orish texnikasini joriy qilish; 
inshootlarni elektrlashtirish, avtomatlashtirish suv sarfini o’lchash inshootlari, 
reperlar, belgilar, pezometrlar imoratlar telefon aloqasi, yo’llar qurish; 
- Gidromeliorativ tizimlar oldiga quyilgan vazifani bajarish uchun ularning 
hamma elementlari yaxshi ishlashlari va ular oldiga quyilgan vazifani to’g’ri va 
to’liq bajarishlari kerak. Buning uchun tizimni ishlatuvchi injener-texnik 
xodimlardan katta ijodiy mehnatni talab qiladi. Gidromeliorativ tizimlarni 


loyihalashda unga alohida ahamiyatga ega bo’lgan ishni bajarish uchun 
loyihalashtiriladi. Undan foydalanish jarayonida unga boshqa yuklamalar ham 
bo’lishi mumkin. 
Bu masala va vazifalarni xal qilish uchun tizim qayta jihozlanishi, yoki 
uning ayrim qismlarini almashtirishga to’g’ri keladi. Tizimni zamonaviy ilmiy 
yutuqlar va ilg’or ishlab chiqarish natijalariga asosan takomillashtirib borish 
tizimdan foydalanuvchi va uni boshqaruvchi tashkilotlarni asosiy vazifalaridan biri 
hisoblanadi. 
Respublikamizda ta’mirlash va jihozlashga, hamda mukammallashtirilish 
kerak bo’lgan sug’orish tizimlari ham mavjud.
Ular quyidagi tartibda qayta ta’mirlanishi mumkin: 
Tizimdan foydalanuvchi, o’zining xo’jalik ichi gidromeliorativ tizim bo’yicha va 
xo’jaliklararo qismi bo’yicha tizimni kelajak taraqqiyot rivojlanish rejasini tuzadi. 
Bu to’zilgan reja 3 bosqichdan iborat bo’ladi. 1 bosqichda – sug’orish texnikasini 
yaxshilalash, sug’orish tarmoqlarini solishtirma uzunligini 20- 25 m/gagacha 
bo’lishligi, har 1000 ga sug’orish maydoni uchun 1-2 dona suv olish inshootini 
qurilishi, xo’jalik ichi tarmoqlarida inshootlar sonini yetarli bo’lishi, sug’orish 
maydonlarini yuzasini tekislash ishlari, zah qochirish tarmoqlarini qurish ishlari 
kuzda tutiladi. 
P-chi bosqichda – sug’orish texnikasini zamonaviy sug’orish texnikasi 
(mashinalari) bilan almashtirish, sug’orish tarmoqlarini suv isrofini kamaytiruvchi 
qoplamalar bilan qoplash, novlar, yopiq sug’orish tarmoqlari qurish yopiq zovurlar 
qurish va shunga o’xshash tadbirlar ko’zda tutiladi. 
SH-chi bosqichda gidromeliorativ tizimda suv taqsimotini va sug’orishni 
avtomatlashtirish va suv sarfini hisobga olish, nazorat quduqlarini avtomatlashtirish, 
ilg’or texnikalardan foydalanish ishlari rejalashtiriladi. 
Tizimni qayta tiklash rejasi bo’yicha qisqa muddatga muljallangan texnik ishlarni 
bajarish loyihalari to’zilishi ham mumkin. Bu loyihalarda tizimdan foydalanishda 
uni boshqaruvchi vilolyat Qishloq va suv xo’jalik boshqarmasi tomonidan suvdan 
foydalanuvchi xo’jaliklarni suv gidrotexnik mutaxassislari ishtirokida to’ziladi. 


Loyiha 1:1000, yoki 1:5000 miqyosdagi haritada barcha sug’orish va zah qochirish 
tarmoqlari, ulardagi inshootlar, sug’orish maydonlari, ishlab chiqarish bazalari, 
aholi istekomat joylari ko’rsatiladi. 
Loyihani tasdiqlash bo’yicha tegishli tashkilotlarni qarori tayyorlanadi, unda 
loyihani qismlarini tasdiqlash tartibi loyihani pul bilan ta’minlanishi va bajarilishi 
ko’rsatiladi. 
Gidromeliorativ tizimlarni qayta qurish va jihozlashda ularni me’yorlash 
maqsadida, uning bir qismida tayanch-ko’rgazmali baza, (uchastka) tashkil etiladi. 
Bu uchastka butun bir tizim uchun etalon sifatida xizmat qilishi kerak. Oradan 
kamida 10 yildan so’ng bu me’yorlar yangilanadi. Tayanch ko’rgazmali uchastka 
fan va texnika rivojiga mos ravishda doimo yangilanib, mukammalashtirilib va 
yangi jihozlar bilan birinchi navbatda jihozlanib boriladi. 
Yangi sug’orish texnikasini joriy qilish uchun eng ilg’or xo’jaliklarning ekin 
maydonlarida (100-150 ga) tajriba- ko’rgazmali sug’orish maydoni tashkil etiladi. 
Bu maydonlarda yangi sug’orish texnikasini ish faoliyati doimo nazorat qilib 
boriladi, me’yorlar belgilanadi, sug’orish texnikasi sinovdan o’tkaziladi, uni 
sug’orish ishlariga qo’llanishi yoki ko’llash mumkin emasligi to’g’risida xulosa 
qilinadi. 
Suvdan foydalanganlik, gidromeliorativ tizimlarni qayta ta’mirlash va 
jihozlash, uni boshqarishni takomillashtirish, injener-texnik va boshqa ishchi 
xodimlarni ish haqi bilan ta’minlash maqsadida, suv soligi masalalarini nazarda 
tutish va takliflar ishlab chiqish. 
Yuqorida qayd etilgan ishlarni bajarish, ya’ni tizimni boshqarishni 
mukammallashtirish va yaxshilash, xo’jaliklararo tarmoqlar, gidromeliorativ 
tizimlardan samarali foydalanish va uni boshqarish uchun injener-texnik xodimlar 
tomonidan ishlab chiqarish ilmiy tadqiqot ishlari olib borishlari kerak bo’ladi. 
Buning uchun ularga avvalo quyidagi ishlarni amalga oshirishlari zarur: 
- har bir gidromeliorativ tizimda, ma’lum maydonga xizmat qiluvchi va 
ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish uchun laboratoriya tashkil etish; 


- tayanch – kurgazmali baza ajratilishi, va unda ko’zlangan tadqiqot ishlarini 
bajarish uchun barcha o’lchovlarni asboblari bilan ta’minlangan bo’lishi, kerakli 
o’lchovlar, kuzatishlar hisob kitoblarni muntazam olib borilishi. Yangi texnika,
asbob uskuna, jihozlarini sinab ko’rish, xulosalar tayyorlash, mustahkamligi, xizmat 
qilish muddati to’g’risida ma’lumotlar to’plab borish; 
- ilg’or xo’jaliklarda sug’orish ishlarini avtomatlashtirishga qaratilgan tajriba- 
kurgazma sug’orish maydonlari tashkil etish. YAngi sug’orish texnikasini 
mukammal o’rganish, ularni ishonchliligini tekshirish, ularga xizmat ko’rsatishda 
me’yorlarni aniqlash ishlarini amalga oshirish. 
Tayanch - ko’rgazmali tizimlardan olingan ma’lumotlar boshqa 
gidromeliorativ tizimlar uchun ham etalon sifatida xizmat qiladi, tayanch-
kurgazmali bazalarni va tajriba kurgazmali sug’orish maydonlarni shu sohada ish 
olib boruvchi ilmiy tekshirish institutlariga biriktirilishi maqsadga muvofiqdir. 
Xo’jaliklararo tarmoqlarda o’tkaziladigan ishlab chiqarish va ilmiy tadqiqot 
ishlarining yo’nalishlari quyidagilar bo’lishi mumkin: 
- har yil turli davrlar uchun tizimning suv resurslarini o’rganish, sug’orish 
manbasida kuzatilgan suv sarflarini ta’minlanganlik darajasini qisqa muddatda 
hisoblash uslubini aniqlashtirish, daryo basseyni bo’yicha yer suv sahiralari 
muvozanatini to’zish, buloq va qaytarma suv miqdorlarini aniqlash; 
- sug’orish manbasini 95, 75, 50, 25 va 5%li ta’minoti yillarida sug’orish 
tizimga suv olish imkoniyatlarini aniqlash; kritik davrlarni aniqlash bo’yicha 
takliflar kiritish. 
- yer va suvdan foydalanish koeffitsiyentlari qiymatlarini oshirishga 
qaratilagn tadbirlar ishlab chiqish, suv taqsimotini yaxshilashda me’yoriy hujjatlar 
yaratish, suv olish va suv taqsimoti inshootlarida texnik suv isrofgirchiligini 
aniqlash, sug’orish tizimidagi suv isrofgarchiligini qiymatini inobatga olgan holda 
uning mavsumdagi ish davri bo’yicha suv olish jadvalini to’zish; 
- sug’orish tizimiga daryodan to’shadigan loyqa miqdorini kamaytirish, unga 
cho’kkan loyqani tozalashni mexanizatsiyalashtirish darenii loyqalanish rejimini


o’rganish, sug’orish tarmoqlari va kollektorlarni tozalanashdagi loyqa hajmini va 
o’tlar miqdorini aniqlash; 
- melioratsiyalangan maydonlardan to’liq foydalanish maqsadida tizimni yer 
fondini o’rganish, yerdan foydalanish koeffitsiyentini oshirish bo’yicha takliflar 
kiritish; 
- gidromeliorativ tizim massivlari bo’yicha suv- meliorativ muvozanat 
tenglamalarini tuzish, yerlarni meliorativ holatini yomonlashuvi sabablarini 
o’rganish, sizot suvlari rejimini o’rganish, sizot suvlarini satxi bilan suvdan 
foydalanish o’rtasidagi bog’liklikni aniqlash; 
- gidromeliorativ tizimdagi ekin maydonlarini tuproq-meliorativ turlari 
bo’yicha chegaralash, gidromodul rayonlar bo’yicha sug’orish rejimlarini ishlab 
chiqish; 

sug’orish, zax qochirish tarmoqlari va ulardagi inshootlarni
deformatsiyalanishini o’rganish, ularni ta’mirlash, tozalash va ularga xizmat 
ko’rsatish bo’yicha me’yorlarni belgilash; 
- sug’orish kanallari, novlar, quvurlar inshootlar kurulma va jihozlarni 
mustahkamligi va ishonchliligini aniqlash, ulardagi bo’zilishlar, bo’zilish 
ko’rinishlari, davrlar bo’yicha bo’zilashlar soni, texnik resurslar va ulardan 
foydalanish koeffitsiyentlari aniqlaniladi; 
- sug’orish manbasidan suv sarfini olish va tizim ichida suv sarfini 
taqsimlashni aniq va sifatli bo’lishini ta’minlash, variatsiya koeffitsiyenti qiymatini 
aniqlash; 
- sug’orish texnikasini ishonchli ishlashini baholash, uni ta’mirlash va 
ishlatishda me’yorlar ishlab chiqish. 
Xo’jalik ichi tarmoqlarida o’tkaziladigan ishlab chiqarish tadqiqotlarining 
yo’nalishlari bo’lib, quyidagilar xizmat qilishi mumkin: 
- yerlarni meliorativ holati va agrotexnik talablardan kelib chiqqan holda turli 
suv ta’minoti yillari uchun o’simliklarni hisobiy sug’orish rejimini hisoblash; 
- sug’orish dalalarida haqiqatda amalga oshiriladigan sug’orish rejimlarini va 
Qishloq xo’jalik ekinlarini suv, oziqa va unsurlar bilan ta’minlash, qishloq xo’jalik 


ekinlaridan ko’zlangan hosilni olishga yaxshi sharoit yaratadi. Sug’orishlar soni, 
muddatlari, me’yorlari, bir birlik hosilga to’g’ri keladigan solishtirma suv sarfi 
miqdorini aniqlash o’simlikni rivojlanish fazalari bo’yicha tuproq faol qatlamidagi 
namlik miqdorini o’zgarishini o’rganish va aniqlash; 

gidromeliorativ 
tizimlarni 
tashkil 
etuvchi 
elementlar 
ulardagi 
deformatsiyalarni o’lchov orqali nazorat qilish, ta’mirlash ishlarini, sug’orish va zah 
qochirish tarmoqlaridagi loyqa va utlardan tozalash ishlarini rejalishtirish uchun 
imkoniyat tug’diradi. 

Yüklə 0,73 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2024
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin