A z ə r b a y c a n c a



Yüklə 1,99 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/49
tarix23.12.2016
ölçüsü1,99 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49

 

 

 

A Z Ə R B A Y C A N C A – Ə R Ə B C Ə  

L Ü Ğ Ə T 

 

 



 

 



 

 

  



  

  

  



Təbriz - 2010

 


 

  :


 

 

 



 

Tərtib edənlər: Tural Sadıqlı                     

  

 

 



 

 

 



 

 

 Niyaməddin Qasımov 

  

 :



 .

 

 



 

xtisas redaktoru: Hani  brahim əs-Sisi       

   

  

  



  

  

Naxçıvan  Dövlət  Universitetinin  Elmi  Şurasının  02  dekabr 



2009-cu  il  tarixli  iclasının  (protokol 



  6



)  qərarı  ilə  çapa 

məsləhət görülmüşdür. 

  

 



  

  

  



SBN 978-964-9911-24-3 

  

Azərbaycanca-ərəbcə lüğə



 

Azərbaycan ərəbşünaslığı tarixində ilk dəfə tərtib edilib istifadəçilərə təqdim 

olunan  bu  lüğət  böyük  istifadəçi  kütləsi  üçün  nəzərdə  tutulub.  Müasir  Azərbaycan 

dilində  ən  çox  işlənən  22  000  söz  və  söz  birləşməsi  mükəmməl şəkildə ərəb dilində 

tərcüməsi verilmişdir.  

Lüğət  Azərbaycan  dilindən  ərəb  dilinə  tərcümə  ilə  məşğul  olanlar, 

ərəbşünaslar,  müəllimlər,  tələbələr,  ərəb  ölkələri  üzrə  mütəxəssislər  və  ərəb  dilini 

müstəqil şəkildə öyrənmək istəyənlər üçün nəzərdə tutulub.  

 

©

 T. Sadıqlı,   N. Qasımov

 


 

 

 

 

 

 

A Z Ə R B A Y C A N C A – Ə R Ə B C Ə  

L Ü Ğ Ə T 

 

 



 

 



 

 

Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni 

Sözləri Ə

hməd Cavadın, musiqisi Üzeyir Hacıbəyovundur

Azərbaycan! Azərbaycan! 

Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni! 

Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız! 

Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz! 

Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa! 

 

Minlərlə can qurban oldu, 



Sinən hərbə meydan oldu! 

Hüququndan keçən əsgər

Hərə bir qəhrəman oldu! 

 

Sən olasan gülüstan, 



Sənə hər an can qurban! 

Sənə min bir məhəbbət 

Sinəmdə tutmuş məkan! 

 

Namusunu hifz etməyə, 



Bayrağını yüksəltməyə 

Cümlə gənclər müştaqdır! 

Şanlı Vətən! Şanlı Vətən! 

Azərbaycan! Azərbaycan!  



 

 

 

 



 

 

 

    

     

 

  

 



 

     

   


   

  

 

     

 ن

رذأ



 

 

رذأ



ن

 

     


 

 

 



   

 

 



     

 

 



     

   


   

 

 



     

 

 



     

   


 

 

 



 

 

     



   

   


 

 

     



 

 

 



 

     


 

   


 

 

 



     

   


 

 

     



 

 

  



 

 

 



     

 

  



 

 

 



 

 

     



   

 

 



 

 

     



 

 

     



 

 

     



   

 

 



     

     


 

 

 



 

     


   

 

 



     

 

 



     

 

 



 

     


 

   


   

 

     



 

 

     



ن

رذأ


 

 

ن



رذأ

 


 

AZƏRBAYCAN ƏRƏBŞÜNASLIĞINA Q YMƏTL  

TÖHFƏ 

 

Gənc  ərəbşünas  Tural  Sadıqlı  yeni  dövrdə  Azərbaycan-ərəb 

əlaqələrinin həm iştirakçılarından, həm də araşdırıcılarından biridir. O, 

Azərbaycan  ərəbşünaslığının  yeni  nəslinin  layiqli  təmsilçisidir.  Tural 

Sadıqlının  Misir  Ərəb  Respublikası  ilə  əlaqələri  xüsusi  yer  tutur. 

Ehramlar ölkəsinə səfəri onun bu ölkənin qədim və zəngin mədəniyyəti 

ilə  yaxından  tanış  olmasına  kömək  etmişdir.  Naxçıvan  Dövlət 

Universitetində  çalışan  misirli  müəllimlər:  professor  Hani  əs-Sisi  və 

dosent  Həmdi  Məhruz  ilə  yaxından  münasibətləri  Tural  Sadıqlının 

cavan  ərəbşünas  kimi  elmi  dünyagörüşünün  formalaşmasında  mühüm 

rol  oynamışdır.  Tural  Sadıqlının  hələ  magistr  olduğu  zaman  tərtibində 

iştirak  etdiyi  "Ərəbcə-Azərbaycanca  lüğət"in  ikinci  nəşri  məhz 

Naxçıvanda fəaliyyət göstərən Misirdən olan müəllimlərlə əməkdaşlığın 

nəticəsi  kimi  meydana  çıxmışdır.  Bu  qiymətli  nəşr  Azərbaycan 

ərəbşünaslığına layiqli tövhə sayıla bilər.  

 

Məlum  olduğu  kimi,  Azərbaycanda  ərəbşünaslıq  elminin  tarixi 



qədim  olsa  da  indiyədək  "Azərbaycanca-ərəbcə  lüğət"  hazırlanıb  nəşr 

edilməmişdir. Bu məsələ Azərbaycan ərəbşünaslarının qarşısında duran 

mühüm  vəzifələrdən  biridir.  Nə  qədər  çətin  də  olsa,  AMEA-nın 

Naxçıvan  Bölməsinin  əməkdaşı,  Naxçıvan  Dövlət  Universitetinin 

müəllimi  Tural  Sadıqlı  bu  mühüm  və  zəruri  problemin  həlli 

istiqamətində  ciddi  addımlar  ataraq  ərəbşünas  həmkarı  Niyaməddin 

Qasımovla  birgə  "Azərbaycanca-ərəbcə  lüğəti"  hazırlayıb  nəşr  etdirir. 

Bu,  ölkəmizdə  ilk  dəfə  çap  olunan  "Azərbaycanca-ərəbcə  lüğət"dir. 

Bundan əvvəl lüğətçilik sahəsində qazandığı təcrübə və böyük zəhmət 

bahasına  Tural  Sadıqlı  həmin  zəruri  işin  öhdəsindən  gəlmişdir. 

Lüğətdən aydın görünür ki, Tural Sadıqlı və Niyaməddin Qasımov həm 

Azərbaycan,  həm  də  ərəb  dillərinin  incəliklərinə,  qrammarik 

xüsusiyyətlərinə dərindən bələddir. 

 

"Azərbaycanca-ərəbcə  lüğət"in  meydana  çıxması  Azərbaycan 



ərəbşünaslığının  əlamətdar  hadisəsidir.  Bu  lüğətin  hazırlanıb  ərsəyə 

gətirilməsi  böyük  zəhmətin  uğurlu  nəticəsidir.  Təqdim  olunan  lüğət 

ölkəmizdə  ərəb  dilini  öyrənənlər,  tərcüməçilər  və  ərəb  dünyası  ilə 

əlaqədar  olan  insanlar  üçün  böyük  ərmağandır.  Tural  Sadıqlı  və 



 

Niyaməddin  Qasımovun  tərtib  etdikləri  "Azərbaycan-ərəbcə  lüğət"lə 

həmin  sahədə  illərdən  bəri  mövcud  olan  boşluq  aradan  qaldırılır. 

Bununla  belə,  heç  şübhəsiz  oxuculara  təqdim  edilən  lüğətin  müəyyən 

çatışmazlıqları  da  ola  bilər.  Ancaq  bütövlükdə  "Azərbaycanca-ərəbcə 

lüğət"in yaranması elmi mühitimiz üçün ələmətdar hadisədir. Bu kitab 

eyni  zamanda  Azərbaycanda  yeni  nəsil  cavan  ərəbşünasların  yetişib 

formalaşdığını da konkret şəkildə nümayiş etdirir. Belə bir ciddi nəşrin 

Naxçıvanda  hazırlanıb  çapa  təqdim  edilməsi  Bakı  ilə  yanaşı 

Naxçıvanda  da  şərqşünaslıq  mühitinin  formalaşmaqda  olduğunu 

göstərir.  

 

Ümid  edirəm  ki,  "Azərbaycanca-ərəbcə  lüğət"  elmi  ictimaiyyət 



və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanacaqdır.  

 

sa Həbibbəyli 



Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, akademik 

 

 

   



 

 

“Ərəbcə-azərbaycanca”,  “Azərbaycanca-ərəbcə”  kimi  ikidilli 



lüğətlərin  əhəmiyyəti  hər  iki  xalqların  mədəni,  siyasi,  iqtisadi  və  s. 

əlaqələrindən  daha  çox  asılı  olmaqla  yanaşı,  eyni  zamanda,  bu 

əlaqələrin daha da dərinləşməsinə xidmət edir. Tərcümə lüğətləri və ya 

ikidilli  lüğətlər  hansı  sahəyə  aid  olmasında  asılı  olmayaraq  hər  iki 

xalqın  bu  istiqamət  üzrə  çalışan  bütün  övladları  tərəfindən  əvəzsiz 

yardımçı kimi qarşılanır.  

Böyük  zəhmət  nəticəsində  ərsəyə gələn  əlinizdəki  bu  lüğətin tərtib 

olunmasında  müxtəlif  dillərdə  bir  çox  klassik  və  müasir  lüğətlərdən, 

habelə  məşhur  ərəb  ensiklopediyalarından  istifadə  edilmişdir. 

Günümüzə  qədər  azərbaycanca-ərəbcə  lüğətin  olmaması  bu  sahədə 

addımlayan  hər  bir  kəs  üçün  ciddi  problemlər  yaratmış  və  lazımi 

tələbatı  ödəmək  üçün  başqa  dillərdə  tərtib  edilmiş  lüğətlərə  müraciət 

edilmişdir.  Düşünürük  ki,  əlinizdəki  bu  lüğət  mövcud  boşluğun 

doldurulmasında qismən də olsa yardımçı olacaq.  

“Azərbaycanca-ərəbcə”  lüğətin  əsasını  müasir  Azərbaycan  dilinin 

əsas  ümumişlək  leksikası  təşkil  etsə  də  burada  elmi,  texniki,  ictimai-

siyasi,  ədəbi  və  s.  terminologiya  sahəsinə  da  yer  verilmişdir. 

Terminoloji  sözlər  digər  sözlər  kimi  qrammatik  cəhətdən 

səciyyələndirilir  və  elmin  hansı  sahəsinə  aid  olması  şərti  ixtisarlarla 

verilir.  Bundan  əlavə,  burada  Azərbayca  dilinin  bəzi  seçilmiş 

frazeologiları da öz əksini tapmış və daha münasib qarşılığı verilmişdir. 

Həmçinin  çoxmənalı  sözlər  işlədilmə  gücü  nəzə  alınaraq  müəyyən 

ardıcıllıqla  sıralanır  və  ayrı-ayrı  semantik  vahidlər  şəklində  tərcümə 

edilib ərəbcə qarşılığı verilir. Baş sözün hansı nitq hissəsinə aid olması 

şərti ixrisarlarla verilmişdir.  

Lüğətin quruluşu bir çox asan və fərqli məziyyətləri ilə seçilir: 

Lüğətdə bütün sözlər əlifba sırasına uyğun tərtib edilmişdir; 

Lüğətdə leksik omonimlər müstəqil şəkildə verilmişdir:  



Axmaq¹ f. – 

 (i), 


 (i), ... 

 ,   (u)... 



Axmaq²  sif.  – 

 (q.c. 


 , c. 

), 


 (q.c. 

 , c. 


 , 

)... 


 

xtisarlar  bütün  məqaləyə  və  onun  bütün  mənalarına  aiddirsə, 

lüğət  məqaləsinin  başlanğıcında,  əgər  sözün  ikinci  və  ya  üçüncü 

mənasına aiddirsə bu zaman aid olduğu sözün qarşısında qoyulur: 



Xora is. tib. – 

 (c. 


 , 

). 


Kanal is. – 1)   (c. 

 , 


), 

 , 


 (c. 

); 2) anat. sidik 

kanalı – 

   


Sözlərin  qarşılığı  ərəbcə  verilərkən  aralarında  vergül  qoyulur. 

Ərəbcə verilən sözlər arasında cüzi müxəliflik nöqtəli vergüllə ayrılır və 

sonrakı  söz  əvvəlkindən  cüzi  məna  dəyişikliyi  ilə  fərqlənir.  Əgər 

azərbaycanca  verilən  baş  söz  çoxmənalıdırsa,  bu  zaman  həmin  sözün 

hər yeni mənası yarım mötərizə daxilində ilə ayrılır. Azərbaycanca baş 

sözün  semantik  quruluşu  açılarkən  ilk  olaraq  əsas  nominativ  məna 

götürülür,  daha  sonra  isə  bu  cərgə  ikinci  nominativ  və  terminoloji 

mənalarla  davam  etdirilir.  Bu  cür  hallarda  sözün  məna  çalarlıqlarını 

daha  da  dəqiq  vermək  və  işlənmə  mövqelərini  aşkara  çıxarmaq 

məqsədilə  misallar,  söz  birləşmələri  və  az-az  hallarda  isə  cümlələrdən 

istifadə olunur:

 

Ağır sif.  – 1) 

 , 

 ; ağır yük – 



   ; 2) (çətin

 , 


  , 

  , 


  ;  ağır  tapşırıq  – 

 

  ;  ağır  iş  – 



 

  ;  ağır 

şərtlər – 

 

 ; 3) (ciddi), 



 , 

 (c. 


 , 

); 


 (c. 

), 


 (c. 

).  


Palata  is.  –  1)  (xəstəxənalarda

  (c. 


);  2)  siy

  (c. 


); Deputatlar palatası – 

 

 ; 3) (şöbə) 



 (c. 

Göründüyü kimi yuxarıda qeyt etdiyimiz misallarda Azərbaycan 



sözü  ona  tam  və  ya  qismən  ekvivalent  olan  sözlərlə  tərcüməsi 

verilərkən  istifadəçinin  işini  asanlaşdırmaq  və  tam  mənanı  əldə 

etməsinə kömək üçün hər yeni məna mötərizə daxilində verilmişdir. 

Baş sözün vasitəçiliyi ilə əldə olunan frazeloji vahidlərə də rast 

gəlmək olur və bunlar məqələnin sonunda verilir. Özündən əvvəl gələn 

◊ işarəsi ilə bildirilir.  

Ərəbcə  sözlər  arasında  ləhcələrə  mənsub  olan  sözlərə  də  rast 

gəlmək  olur  ki,  bu  sözlərin  xalq  dilinə  mənsub  olduğunu  bildirmək 

üçün həmin sözlərdən sonra xüsusi şərti ixtisar (xalq dil.) qoyulur: 


 

His is. – 

 , 


 , 

 ,   ; 


 xalq dil

Lüğətin sıralanmasında xüsusi adlar, dövlətlərin adları  şəhər və 

kənd sakinlərini bildirən adlar verilməsə də lüğətin axırında bunun üçün 

xüsusi səhifələr ayrılmışdır. 



 

 

                       



 

                       

 

 

                         



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ŞƏ

RT    XT SARLAR 

 

aqr.

 – aqronomiya 



anat.

 – anatomiya 



arxeol

. – arxeologiya 



astr.

 – astrologiya 



av.

 – aviyasiya 



bağl.

 – bağlayıcı 



bayt

. – baytarlıq 



biol

. – biologiya 



bot

. – botanika 



coğr.

 – coğrafiya 



d.y.

 – dəmiryol termini 



dan.

 – danışıq dilində 



dəniz

. – dənizçilik 



dilç.

 – dilçilik 



din.

 – dini 


dipl

. – diplomatiya 



elek

. – elektrik 

ə

d.

 – ədəbiyyat 

ə

dat.

 – ədat  

ə

vəz

. – əvəzlik 



f.

 – feil 


fiz.

 – fizika 



fiziol

. – fiziologiya 



gəm.

 – gəmiçilk  



hərb.

 – hərbi 



hüq.

 – hüquqşünaslıq 



xris

. – xristianlıq 



icb.

 – icbar 



idm.

 – idman 



iqtis

. – iqtisadi 



is.

 – isim 


sl.

 –  slam  



k.t.

 – kənd təsərrüfarı 



qar. f. 

– qarşılıqlı feil 



qoş.

 – qoşma 



mal.

 – maliyyə 



meteor.

 – meteorologiya 



məch

. – məchul feil  



məsəl.

 – məsəl  



mətb

. – mətbəəçilik 



miqd. say.

– miqdar sayı 



mus.

 – musiqi 



müh

. – mühasibat 



poliq.

 – poliqrafiya 



riya.

 – riyaziyyat 



sif.

 – sifət 



sıra.s.

 – sıra sayı 

ş

ahm

. – şahmat 

şə

xs əvəz

. – şəxs əvəzliyi 



tar

. – tarix termini 



təy.

 – təyyarə  



tex.

 – texnika 



tib.

 – tibbi termin 



topl.

 – toplu isim 



zərf.

 – zərf 


zool.

 – zoologiya 

 

           

 


 

12 


 

AZƏRBAYCAN ƏL FBASI 

 

 



 



be 


 

ce 


 

Ç 

çe 


 

de 


 

 



Ə

 

ə 

 



ef 


 

ge 


 

Ğ

 

ğe 

 



he 

 

xe 

 



ı 

 

 

 



je 

 

ke, ka 

 



qe 

 

el 

 



em 

 

en 

 



 

Ö 

ö 

 



pe 

 

re 

 

 



se 


 

Ş

 

şe 

 



te 

 

 

Ü 



ü 

 

ve 

 



ye 

 

Z 

Ze 


 

13 


                             

Aa 

 

A  a  – 

 

 



 

 

  



Ab-hava is. –  

 , 


 ; ab-

havaya uyğunlaşmaq – 

 

Ab-havalı sif. –  

 

Abad sif.  

 

Abadlaşdırmaq  f.  – 

  , 


 

 (u) 


Abadlaşmaq f. – 

 

Abadlıq is. – 

 , 

  

Abbası is. – 



 (c. 



Abbasilər is. tar. – 

  

Abır  is.  – 

  , 


  ;  abrını 

itirmək  – 

   

  (u);  abıra 



minmək – 

 

 



 (i) 

Abır-həya  is.  – 

  ;  abır-

həyasını itirmək – 

   


 (u) 

Abırlı  sif.  –  1)    (həyalı

  , 


 , 

 , 


 ; 

 (utancaq); 

2)  (layiqli,  münasib

  ;  abırlı 

görkəm  – 

   ; abırlı geyim 

– 

 

 



Abırsız  sif.  – 

    , 


  

(c. 




Abırsızca zərf. – 

   



Abırsızcasına 

– 

bax: 



Abırsızca” 

Abırsızlıq is. – 

 , 


   

Abid  is.  – 

  , 


  (c. 

  , 


); abid insan – 

 

 



Abidə  is.   

 

  (c. 



);  yazılı  abidə  – 

    ; 


(kiməsə) abidə qoymaq – 

 

 



...  (u) 

Abonement is. – 

 

Abonent is. – 

 

Abort is. – 

 

 , 



 ; 

; abort etmək – 

 

 , 


 

Abunə is. – 

 ; aylıq abunə 

– 

 

  ;  abunə  haqqı  – 



 

 ; abunə olmaq – 

 

 

Abunəçi  is.  – 



  , 

 

 



 

Abzas is. – 

 (c.   , 



Ac sif. – 

 (c. 


), 

 (c. 


  ,  q.c. 

);  mən  acam  – 

 

Ac 


 

14 


  ;  acından  ölmək  – 

   


(u); ac qarnına – 

   


Acdırmaq f. – 

 

)



(

 

Acgöz sif. – 

 

Acgözcəsinə zərf. – 

 

Acgözlük  is.  – 

  ;  acgözlük 

emək – 


 (u) 

Acgözlüklə 

– 

bax: 



Acgözcəsinə” 

Acı sif. –   , 

 ; acı dərman 

– 

   ; acı xatirələr –   



 

; ayrılığın acısı – 

 

 

Acıq  is.  – 



  , 

  ;  acığını 

üstünə  tökmək  – 

 

  (a); 



acıq almaq, acıq çıxmaq – 

   


...  


Yüklə 1,99 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   49




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə