A z ə r b a y c a n



Yüklə 7,74 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/36
tarix29.05.2017
ölçüsü7,74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

ÇƏLTĠKÇĠLĠK 

 

Azərbaycanın  məhsuldar  torpağı,  əlveriĢli  iqlim  Ģəraiti  bu  ərazidə 



çəltikçiliyin inkiĢafına imkan yaratmıĢdır. 

Çəltik  bitkisinin  ilk  vətəni  Cənub-ġərqi  Asiya  ölkələri  olmuĢdur  [55]. 

Daha  doğrusu,  dünya  bitkiçiliyinə  çəltiyi  Hindistan  və  Birma  vermiĢdir"  [56]. 

Deməli, çəltik tədricən bu ərazilərdən baĢqa ölkələrə yayılmıĢdır. Orta Asiyada bu 

bitkinin becərilməsi təxminən e.ə. VII əsrə, Yaxın ġərq ölkələrində (Babilistan və 

Suriyada və b.) e.ə. II əsrə [57], Misir və Ġspaniyada eramızın VIII əsrinə aid edilir 

[58]. Ġranda isə çəltiyin Sasanilər sülaləsinin (236-651) son dövrlərində becərildiyi 

göstərilir [59]. Çox ehtimal ki, bu bitki Ġranda VI-VII əsrlərdən geniĢ becərilməyə 

baĢlamıĢdır.  Azərbaycanda  da  çəltik  bitkisinin  elə  həmin  vaxtlardan  becərildiyi 

fikrini  irəli  sürmək  olar.  Lakin  çəltik  bitkisi  Azərbaycanda  VIII-IX  əsrlərdən 



 

 

108 



etibarən daha geniĢ yayılır [60]. 

Arxeoloji  qazıntılar  zamanı  orta  əsr  Beyləqan  Ģəhəri  xarabalıqlarından 

təxminən  X  əsrə  aid  mədəni  təbəqədən  çoxlu  miqdarda  çəltik  dənləri  tapılmıĢdır 

[61].  Bundan  əlavə  Bəndovan  yaĢayıĢ  yerindən  arxeoloji  axtarıĢ  zamanı  tapılmıĢ 

çəltik dənləri də dövr etibarı ilə IX-XIII əsrlərə aid edilir [62]. Bütün bunlar həmin 

dövrlərdən,  bəlkə  də  daha  əvvəllərdən  Mil  və  Muğan  ərazisində  və  bu  yerlərə 

qonĢu olan rayonlarda çəltik əkildiyini bir daha təsdiq edir. 

Azərbaycanın  iqtisadi  həyatından  bəhs  edilərkən  orta  əsr  mənbələrinə 

əsaslanaraq göstərilir ki, ölkədə X əsrdə bir sıra dənli və texniki bitkilərlə yanaĢı, 

çəltik  də  becərilirdi  [63].  BaĢqa  bir  tədqiqat  əsərində  isə  Azərbaycanda  X  əsrə 

nisbətən  XII  əsrdə  əkinçiliyin  xeyli  inkiĢaf  etdiyi,  xüsusilə  buğda,  darı  və  çəltik 

əkininin geniĢ yayıldığı göstərilir [64]. Böyük Azərbaycan Ģairi Nizami Gəncəvinin 

əsərlərində dənli bitkilərin, o cümlədən çəltiyin, habelə onlardan hazırlanan xörək 

və nemətlərin adına dönə-dönə rast gəlirik. 

XIII  əsrin  əvvəllərində  monqolların  Azərbaycana  yürüĢü  zamanı  kənd 

təsərrüfatına dəyən zərərdən danıĢılarkən, çəltik əkinlərinin də adı çəkilir [65]. 

Azərbaycanda  XIII-XIV  əsrlərdən  etibarən  əvvəlki  dövrlərə  nisbətən, 

çəltik  bitkisinin  becərilmə  arealı  geniĢləndiyi  kimi,  onun  istehsalının  da  xeyli 

çoxaldığı  nəzərə  çarpır.  XIII  əsrin  müəllifi  məlum  olmayan  "Əcaib-əd-dünya" 

əsərində Arranda çəltik yetiĢdirildiyi qeyd edilir [66]. Həmin əsrin səyyahı Marko 

Polo  Azərbaycanda  dənli  və  texniki  bitkilərlə  bərabər  çəltiyin  də  becərildiyini 

xəbər verir [67]. 

RəĢidəddin  Fəzlüllahın  məktublarında  da  Astara  əyalətində  (TalıĢda) 

çəltiyin  becərildiyi  haqqında  məlumat  vardır  [68].  XIV  əsrin  səyyahı  Klavixo 

Qarabağın təbiət və təsərrüfatından bəhs edərək göstərirdi ki, "Burada çoxlu çəltik 

becərilir. Çəltik o qədər çoxdur ki, hətta onu atlara yedizdirirlər" [69]. Ġran tarixçisi 

Həmdullah  Qəzvini  yazırdı:  "Kür  və  Arazdan  böyük  bir  qol  ayrılmıĢdır,  ondan 

arxlar  çəkilmiĢ  və  arxların  ətrafında  çoxlu  kənd  salınmıĢdır.  Məhsulu  taxıl  və 

çəltikdir..." [70] 

XIII-XIV əsrlərdə Azərbaycanın daxili  və  xarici ticarətində dənli bitkilər 

arasında düyünün də mühüm yer tutduğu qeyd edilir [71]. 

Ölkənin iqtisadiyyatında getdikcə böyük əhəmiyyət  kəsb edən çəltikçilik 

XV  əsrdə  və  sonrakı  dövrlərdə  də  əhalinin  təsərrüfat  həyatında  mühüm  rol 

oynamıĢdır.  Həmin  dövrdə  xarici  bazarlara  taxıl,  meyvə  və  sair  kənd  təsərrüfatı 

məhsulları  ilə  yanaĢı,  çəltik  və  düyünün  də  ixrac  olunması  haqqında  orta  əsr 

mənbələrində, həmçinin Azərbaycanda olmuĢ səyyahların yol qeydlərində maraqlı 

məlumatlara təsadüf edilir. 

Venesiya  diplomatı,  səyyah  Ambrozio  Kontarini  (XV  əsr)  yazır  ki, 

"tacirlər Dərbənddən HəĢtərxana düyü və  sair aparıb orada xəz və baĢqa  mallarla 

dəyiĢdirirdilər‖ [72]. Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi, XV əsrdə də ġirvandan dünya 

bazarlarına baĢqa məhsullarla yanaĢı, düyü də aparılırdı [73]. 


 

 

109 



Çəltikçilik  XVII-XVIII  əsrlərdə  də  ölkənin  iqtisadiyyatında  mühüm 

yerlərdən  birini  tutmuĢdur.  Həmin  dövrlərdə  bu  bitkinin  əkin  sahəsinin  ayrı-ayrı 

rayonlar  üzrə  yayılması,  məhsulun  daxili  və  xarici  bazarlarda  müntəzəm  olaraq 

satıĢı haqqında bir sıra qiymətli materiallar vardır. 

Azərbaycanı gəzmiĢ XVII əsr tarixçisi və səyyahı Evliya Çələbi bu ölkədə 

çəltik, pambıq və baĢqa bitkilərin becərildiyini xəbər verir [74]. MəĢhur tacir Zəkə-

riyyə Əylisli (1677-ci il) Azərbaycan haqqında öz gündəliyində  yazırdı: "Bu ölkə 

qədimdən  çox  əhalisi  olan  gözəl  və  məhsuldar  bir  yerdir.  Burada  əla  düyü  olur, 

keyfiyyətinə  görə  hind  düyüsündən  daha  üstündür.  Onu  sovqat  kimi  Ġspaniyaya 

qədər aparırlar" [75]. 

XVII 

əsrin  70-ci  illərində  Azərbaycanda  olmuĢ  hollandiyalı  dənizçisi-



səyyah  Yan  Streys  Dərbənddən  ġamaxıya  gedərkən  ġabranda  yüksək  keyfiyyətli 

düyüyə rast gəldiyini və bu düyünün ucuz satıldığını qeyd edir [76]. 

XVIII 

əsrin ortalarında  Azərbaycanda  səyahətdə  olarkən həkim-səyyah 



Lerx  Ġohann  Yakob  Kür  sahili  kəndlərinin  ətrafında  buğda,  arpa  və  pambıqla 

yanaĢı,  çəltiyin  də  becərildiyini  yazmıĢdır  [77].  Bu  dövrdə  Azərbaycandan  baĢqa 

ölkələrə bir sıra qiymətli məhsullarla bərabər düyü də aparılırdı [78]. Düyü satıĢı 

xeyli geniĢlənmiĢdir. Hətta kənd təsərrüfatı məhsullarını alıb satmaqla məĢğul olan 

möhtəkirlər  meydana gəlirdi ki, onlar "çox zaman düyü və digər kənd təsərrüfatı 

məhsulları  ucuz  olan  rayonlardan  mal  alıb,  ölkənin  bahalıq  olan  vilayətlərinə 

aparıb satır və gəlir əldə edirdilər" [79]. 

Zəngin  ölkə  olan  Azərbaycan  orta  əsrlərdə  dəfələrlə  xarici  iĢğalçıların 

hücumlarına məruz qalmıĢdır. Bu hücumlar zamanı iĢğalçılar onu çapıb-talayır və 

viran  qoyurdular.  Tez-tez  təkrar  olunan  daxili  feodal  müharibələri  də  təsərrüfata 

böyük zərər vururdu. Lakin bunlara baxmayaraq, Azərbaycanda əkinçilik, xüsusilə 

çəltikçilik ləng də  olsa, inkiĢaf etməkdə  idi.  Əməksevər xalqımız  "özünün  maddi 

və  mənəvi  nemətlərini"  yaradır  [80]  və  onu  daha  da  inkiĢaf  etdirirdi.

 

 



Azərbaycanın Rusiyaya birləĢdirilməsindən sonra ölkədə yaradılan əmin-

amanlıq  zəruri  ərzaq  məhsulu  olan  buğda,  arpa  ilə  yanaĢı,  çəltiyin  də  əkin 

sahələrinin  geniĢləndirilməsinə,  Lənkəran,  ġəki,  ġirvan,  Qarabağ,  Quba 

əyalətlərində,  habelə  Car-Balakən  dairəsində  onun  istehsalının  xeyli  artmasına 

səbəb olmuĢdur. 

Beləliklə,  bir  sıra  obyektiv  səbəblərin  nəticəsi  olaraq  XIX  əsrin  birinci 

yarısından etibarən ölkədə kənd təsərrüfatının inkiĢafı üçün zəmin yaranmıĢ oldu. 

Bu  dövrdə  Azərbaycandan  xaricə  göndərilən  malların  içərisində  həmiĢə  düyünün 

adı çəkilirdi. Düyü daha çox Rusiyaya göndərilirdi [81]. 

Mühüm  çəltikçilik  rayonlarından  hesab  olunan  ġirvan,  Lənkəran,  Quba, 

və Qarabağda XIX əsrin 40-cı illərinin ortalarında məhsul istehsalı xeyli artmıĢdı. 

Belə  ki,  1845-ci  ildə  Qubada  93750  pud,  ġirvanda  493150  pud,  Lənkəranda 

695000  pud,  Qarabağda  isə  375000  pud,  həmin  ildə  ümumi  çəltik  məhsulu  isə 

bütün  Azərbaycan  üzrə  2315650  pud  olmuĢdur  [82].  ToplanmıĢ  məhsulun 



 

 

110 



təxminən  yarım  milyon  pudu,  [83]  yəni  ümumi  məhsulun  1/5  hissəsi  bazara 

çıxarılmıĢdı.  Bu  isə  bəhs  edilən  dövrdə  Azərbaycanda  taxılçılıq,  o  cümlədən, 

çəltikçilik təsərrüfatının gözə çarpacaq dərəcədə "əmtəə xarakteri daĢıdığını sübut 

edirdi" [84]. 

Azərbaycan  kənd  təsərrüfatında  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  da  çəltikçilik 

əsas  və  demək  olar  ki,  mühüm  bir  sahə  olaraq  inkiĢaf  etməkdə  idi.  Bu  dövrdə 

Azərbaycanın  iqtisadi  inkiĢafının  əsas  cəhətlərindən  biri  Rusiya  bazarının  təsiri 

altında kənd təsərrüfatının əmtəə sahələrinin inkiĢafından ibarət idi. Azərbaycanın 

təsərrüfat  cəhətdən  Ümumrusiya  iqtisadi  həyatına  cəlb  olunmasının  mütərəqqi 

əhəmiyyəti də bundan ibarət idi" [85]. 

XIX əsrin sonu (90-cı illərin ortaları) üçün Cənubi Qafqazda çəltik əkini 

sahəsi  51  min  desyatinə  yaxın  idi.  Ayrı-ayrı  quberniyalar  üzrə  isə  əkin  sahəsi 

aĢağıdakı  miqdarda  olmuĢdur:  Tiflis  quberniyası  üzrə  639 desyatin  və  ya  Cənubi 

Qafqazın  ümumi  çəltik  əkini  sahəsinin  1,25  faizi,  Zaqatala  dairəsində  5434 

desyatin və ya ümumi çəltik əkini sahəsinin 11,11 faizi, Yelizavetpol quberniyası 

üzrə 16738 desyatin və ya ümumi çəltik sahəsinin 32,89 faizi, Bakı quberniyasında 

21343 desyatin və ya Cənubi Qafqaz üzrə ümumi çəltik əkini sahəsinin 41,93 faizi, 

nəhayət, Ġrəvan quberniyası üzrə  6549 desyatin  və  ya  12,67 faizi  qədər olmuĢdur 

[86].  Deməli,  çəltik  əkini  sahəsinə  görə  Bakı  quberniyası  birinci,  Yelizavetpol 

quberniyası  isə  ikinci  yeri  tuturdu.  Göründüyü  kimi,  Cənubi  Qafqazda  əsas 

çəltikçilik rayonu Azərbaycanın ərazisi idi. Həmin illərin məlumatına görə Cənubi 

Qafqazda istehsal olunan 8-9 milyon puda qədər çəltiyin [87] 85-90 faizi yenə də 

Azərbaycanın payına düĢürdü. 

Bakı  quberniyası  üzrə  ən  iri  çəltikçilik  rayonu  Lənkəran  qəzası  idi. 

Burada  çəltikçilik  ixtisaslaĢdırılmıĢ  bir  təsərrüfat  sahəsinə  çevrilmiĢdi.  Qəzada 

XIX əsrin 90-cı illərinin ortalarında 13 min desyatindən artıq çəltik əkilirdi ki, bu 

da  Bakı  quberniyası  üzrə  bütün  çəltik  əkin  sahəsinin  61  faizini,  Cənubi  Qafqaz 

üzrə  isə  bütün  çəltik  əkini  sahəsinin  25  faizini  təĢkil  edirdi.  Burada  110-dan  çox 

kənd  çəltik  əkirdi.  Ümumiyyətlə,  əhalinin  30  faizindən  çoxu  çəltikçiliklə  məĢğul 

olurdu  [88].  Belə  ki,  1897-ci  ildə  qəzada  istehsal  olunan  çəltik  Azərbaycan  üzrə 

toplanan məhsulun yarıdan çoxunu təĢkil edirdi [89]. 

Azərbaycanda,  ümumiyyətlə,  Cənubi  Qafqazda  Lənkəran  qəzasından 

sonra  ən  iri  çəltikçilik  rayonu  Yelizavetpol  quberniyasının  ƏrəĢ  və  Nuxa  (ġəki) 

qəzaları  hesab  olunurdu.  ƏrəĢ  qəzasında  suvarılan  əkin  sahəsinin  25,  Nuxa 

qəzasında isə 33 faizini çəltik əkini sahələri təĢkil edirdi. Hər iki qəzada ildə 13500 

desyatindən çox çəltik əkilirdi [90]. 

Bu da quberniya üzrə bütün çəltik əkini sahəsinin 71 faizi idi. Bu bitkinin 

becərilməsi  üçün  əlveriĢli  Ģəraiti  olan  Zaqatala  dairəsində  isə  çəltik  əkini  sahəsi 

6000 desyatinə yaxın idi. 

Azərbaycanda çəltik əkini sahəsinin geniĢlənməsilə yanaĢı, onun istehsalı 

da  artırdı.  XIX  əsrin  90-cı  illərinin  axırlarında  Cənubi  Qafqazda  yığılan  ümumi 


 

 

111 



illik məhsulun 25 faizini Lənkəran qəzası, 26 faizini ƏrəĢ və Nuxa qəzaları, 11,67 

faizini Göyçay qəzası, 10,87 faizini Zaqatala dairəsi vermiĢdir [91]. 

XIX  əsrin  80-90-cı  illərində  Azərbaycanda  çəltik  satıĢı  da  xeyli 

geniĢlənmiĢdi.  Təkcə  1886-cı  ildə  Bakı  quberniyasından  766  min  pud, 

Yelizavetpol  quberniyasından  80  min  pud  düyü  satıĢ  üçün  baĢqa  yerə 

göndərilmiĢdi  [92].  Ölkənin  daxilində  də  düyü  və  çəltik  satılırdı.  Düyü  və  çəltik 

ticarəti  əsasən  iri  Ģəhərlərdə,  ayrı-ayrı  qəza  mərkəzlərində,  habelə  həftəbazarlarda 

da olurdu. Bu bazarlarda düyü alıcıları Ģəhər əhalisindən əlavə, Azərbaycanın dağ 

və çəltik əkməyən kəndlərinin əhalisi idi. Bundan əlavə, çəltik elə istehsal olunan 

yerlərdə də satılırdı [93]. 

Azərbaycan düyüsünün əsas satıĢ bazarı Rusiya  idi.  Lakin Azərbaycanın 

düyüsü  Qərbi  Avropa  ölkələrinin  bazarlarına  da  aparılırdı.  Təkcə  1886-cı  ildə 

Ġtaliyaya 2500 min manatlıq düyü yola salınmıĢdı [94]. Əgər 1884-cü ildə Poti və 

Batumidən xarici bazarlara yola salınan düyünün miqdarı 53 min pud idisə, 1894-

cü  ildə  bu,  173  min  puda  çatmıĢdı  [95].  Onu  da  qeyd  etmək  lazımdır  ki,  həmin 

düyünün çox hissəsi Azərbaycanın payına düĢürdü. Məsələn, 1888-ci ildə Cənubi 

Qafqazdan  xaricə  göndərilən  263  min  pud  düyünün  72  min  pudu  Yevlax 

stansiyasından,  122,4  min  pudu  isə  Ləki  stansiyasından  yola  salınmıĢdı  [96]. 

Bundan əlavə,  Rusiya  bazarlarına  dənizlə də  düyü göndərilirdi.  Məsələn, 1892-ci 

ildə Lənkərandan 35 min pud, 1893-cü ildə isə (ilin 6 ayı ərzində) 30 min pud düyü 

yola salınmıĢdı [97]. 

XX  əsrin  əvvəllərində  ölkədə  pambıqçılığın  inkiĢafı  ilə  əlaqədar  olaraq, 

çəltik əkini sahələri nisbətən azalır. Beləliklə də ġuĢa, Cəbrayıl, Naxçıvan, Cavad, 

Yelizavetpol, Qazax, ġamaxı  və Göyçay qəzalarında çəltik  əkini sahələri və onun 

istehsalı xeyli azalmıĢdır. Lakin əsas çəltikçilik rayonları hesab olunan Nuxa (ġəki) 

qəzası  və  Zaqatala  dairəsində  əkin  sahəsinin  ümumi  miqdarı  XIX  əsrin 

sonlarındakı səviyyədə qalmıĢdı. Lənkəran qəzasında isə əksinə, çəltik əkini sahəsi 

xeyli  artmıĢdı.  Məsələn,  XIX  əsrin  sonları  üçün  bu  qəzada  13000  desyatin  çəltik 

əkini sahəsi var idisə, 1910-1912-ci  illərdə onun sahəsi 17000 desyatinə  çatmıĢdı 

[98].  Ümumiyyətlə,  Azərbaycan  üzrə  çəltik  əkini  sahəsi  XX  əsrin  ilk  onilliyində 

30-40 min desyatin arasında tərəddüd etmiĢdir [99]. 

XX  əsrin  əvvəllərində  Cənubi  Qafqazda  istehsal  olunan  ümumi  çəltik 

məhsulunun  86  faizi  Azərbaycanın  payına  düĢürdü  [100].  Əvvəlki  illərdə  olduğu 

kimi, yenə də ümumi məhsulun müəyyən hissəsi satıĢa çıxarılırdı. Beləliklə də XX 

əsrin  əvvəllərində  "Cənubi  Qafqaz  pambıq  və  çəltik  istehsalına  görə  Rusiya 

kapitalizmi üçün Türküstandan sonra ikinci xammal rayonu idi" [101]. 

Öz çox növlüyünə görə çəltik baĢqa taxıl bitkilərindən fərqlənir. Belə ki, 

Azərbaycanda  çəltiyin  əllidən  çox  növ  və  növ  müxtəlifliyinin  olduğu 

müəyyənləĢdirilmiĢdir. Lakin bu ərazidə həmin növlərin az bir hissəsi geniĢ yayıla 

bilmiĢdir. 

Azərbaycanın əsas çəltikçilik bölgələrində (Lənkəran, Quba, ġəki) çəltiyin 


 

 

112 



(Oryza Sativa L) aĢağıdakı növ və növ müxtəliflikləri becərilmiĢdir. Lənkəran böl-

gəsi üzrə - ənbərbu, akülə, mazandarani (mazani), rasimi, yetimi, beybu (ağ beybu, 

qırmızı beybu), ağ çilə, qırmızı çilə, çilənbəri, Ģəstras, vilgiciri, Ģatalivə, sədri (qır-

mızı  sədri),  Məmmədəli,  reyhani,  çampo,  guĢa  (hüĢə),  çitim  (qırmızı  çitim,  ağ 

çitim),  Əlməmmədi,  Ģabunatum,  Əsgəri,  Qasımxani  (küsə),  çiləyi  (qırmızı  çiləyi) 

və  s.  növlər,  ġəki  bölgəsi  üzrə  -  Marağa,  çampo,  ağqılçıq,  qaraqılçıq,  sarıqılçıq, 

Ģəril (qınnızı  Ģəril,  ağ  Ģəril),  Əmirxan, Quba  bölgəsi üzrə  -  sanqılçıq, Teymurxan 

çəltiyi, qaraqılçıq çəltik növləri daha geniĢ yayılmıĢdı. Naxçıvanda Ģəril, ağ çəltik, 

qızıl  çiləli,  Qubadlı-Zəngilanda  sədri,  Marağa,  akülə  növləri,  ġirvanda  isə  qır-

mızıqılçıq, qaraqılçıq, səyad, akülə, ənbərbu, Marağa, sədri çampo, Ģəril və baĢqa 

növlər becərilmiĢdir. 

Həmin çəltik növlərindən ənbərbu, akülə, rasimi,  sədri,  çampo, ağqılçıq, 

qaraqılçıq kimi məhsuldar və keyfiyyətli növlər daha geniĢ yayılmıĢdı. 

YetiĢmə  vaxtına  görə  Azərbaycanda  becərilmiĢ  çəltik  növlərini  iki  yerə 

bölmək olar. TezyetiĢən (60-105 gün) növlər: akülə, beybu və s. GecyetiĢən (110 

gündən yuxarı) növlər: vilkiciri, sədri, əsgəri və s. çəltik növlərinin çoxu 120 günə 

qədər yetiĢdiyinə görə belə bir atalar məsəli də vardır: "Qırxında yaĢ, qırxında baĢ, 

qırxında  aĢ".  Azərbaycanda  becərilmiĢ  çəltik  növlərinin  bir  çoxu  özlərinin 

məhsuldarlığı və yüksək keyfiyyəti ilə də fərqlənmiĢdir. Belə ki, XIV-XVII əsrlərə 

aid  olan  mənbələrdə  yüksək  keyfiyyətli  Azərbaycan  düyüsü  haqqında  qiymətli 

məlumatlar  vardır.  XIX  əsrdə  Beynəlxalq  və  Rusiya  sərgilərində  Azərbaycanda 

becərilən çəltik növlərinin dəfələrlə mükafata layiq görülməsi də bunu təsdiq edir. 

1852-ci  ildə  Moskvada  keçirilən  Ümumrusiya  kənd  təsərrüfatı  sərgisində  ġamaxı 

qəzasının sakini Zülfüqar bəy Ġskəndər oğlu yüksək keyfiyyətli çəltiyə görə bürünc 

medal  almıĢdı  [102].  Çəltik  ustaları  Ümumdünya  London  sərgisində  (1862-ci  il), 

Xarkov  sərgisində    (1887-ci    il)    və    Qafqaz    sərgisində    (Tiflis,      1889-cu    il)  

Azərbaycanda  becərilən  çəltik növlərinin  məhsuldarlığına  və  keyfiyyətlərinə  görə 

mükafat və fərqlənmə diplomlarına layiq görülmüĢlər [103]. 

Çəltik  ustalarının  zəngin  təcrübəsi  və  empirik  biliyi  bu  bitkinin 

məhsuldarlığının  artmasına  və  hətta  yeni  növ  müxtəlifliyinin  alınmasına  xeyli 

kömək etmiĢdir. "Qırma", "dəstələmə", "külləmə" kimi toxum seçmə üsullarının və 

həm  də  Azərbaycanda  yetiĢdirilən  və  uzun  müddət  çəltik  plantasiyalarında 

becərilərək özünə vətəndaĢlıq hüququ qazanmıĢ Qasımxani, BəxĢəli, Əlməmmədi, 

Ģabunatum, Məmmədəli, Əsgəri, Əmirxan və s. kimi çəltik növlərinin yaradıcısı da 

xalq olmuĢdur. 

Toxumluq  dənin  seçilməsinə  və  onun  saxlanılmasına  çəltikçilər  mühüm 

və zəruri bir iĢ kimi baxırdılar. Ona görə də "necə olarsa toxumun əsli, elə də olar 

onun  nəsli"  zərbi-məsəlində  əkinin  həmiĢə  keyfiyyətli  və  təmiz  toxumla  aparıl-

ması məsləhət görülür. 

Çəltik ustaları yeni növlər əldə etmək məqsədilə baĢqa ölkələrdə becərilən 

keyfiyyətli, məhsuldar və suya daha az tələbatı olan çəltik növlərini də yerli Ģəraitdə 


 

 

113 



becərərək  təcrübədən  keçirmiĢlər.  Hələ  XIX  əsrin  ortalarında  (1852-ci  ildə) 

Naxçıvanda  Hindistandan  gətirilmiĢ çəltik  növü becərilmiĢdir. Yaxud  Lənkəranın 

Çaxırlı  kəndində  (1863-cü  il)  Tibet  çəltiyi  becərilmiĢdir  [104].  Bütün  bunlar 

çəltikçilərimizin təĢəbbüskar və öz iĢlərinin mahir bilicisi olduğunu təsdiq edir. 

XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  çəltik  Ģumu  xıĢ  və  qara  kotanla 

aparılmıĢ,  Ģumun  əkinə  hazırlanmasında  isə  müxtəlif  formalı  malalardan  istifadə 

edilmiĢdir.  XıĢların  forma  və  quruluĢunda  ümumi  bir  oxĢarlıq  olsa  da,  ayrı-ayrı 

zonaların torpaq-iqlim  Ģəraitinə və baĢqa obyektiv səbəblərə uyğun olan səciyyəvi 

fərqlər də mövcud olmuĢdur. XıĢlardan yalnız çəltik əkininin Ģumu deyil, taxılçılıq, 

bostan  və  tərəvəzçilikdə  də  eyni  məqsəd  üçün  geniĢ  istifadə  edilmiĢdir.  Lənkəran 

bölgəsinin çəltik xıĢları baĢqa bölgələrin xıĢlarından fərqli olaraq, məhz çəltik əkini 

üçün  Ģum  edilməsində,  əkinə  hazırlanmasında,  onun  yumĢaldılmasında  (həllində 

də) istifadə edilmiĢdir. 

Çəltik xıĢı nisbətən yüngül olur. Kötüyün ümumi uzunluğu 70-75 sm-dir. 

Onun.  burun  uc  hissəsinə  20-25  sm-lik  dəmir  gavahın  keçirilir.  Kötüyə  keçirilən 

bazı  2  metr  yarıma  qədərdir.  Bazının  ucu  boyunduruğa  bağlanır.  Bazıda  bir-

birindən  10-15  sm  aralı  güc  ağacını  keçirmək  üçün  deĢik  (göz)  olur.  ġumu  dərin 

götürmək lazım gəldikdə güc ağacını axırıncı, dayaz götürdükdə isə onu əvvəlinci 

gözə  keçirirlər.  Çəltik  Ģumunun  kötüyü  Ģuma  görə,  yəni  hansı  Ģumda  istifadə 

ediləcəyindən  asılı  olaraq  dəyiĢdirilirdi.  Torpağı  daha  yaxĢı  və  tez  həll  etmək 

mümkün  olsun  deyə,  birinci  Ģumda  iĢlədilən  xıĢın  kötüyü  nisbətən  dar,  ikinci  və 

üçüncü Ģumlarda isə enli olurdu. 

Ümumiyyətlə, xıĢlar öz quruluĢ və formalarına görə sadə olurdu. Bu alət 

aĢağıdakı  hissələrdən  ibarətdir:  kötük,  bazı,  gavahın,  dəstə,  müĢdük.  Həmin 

hissələr kiçicik fərqlərə baxmayaraq, Azərbaycanın bütün bölgələrində, demək olar 

ki,  eyni  adla  tanınmıĢdır.  XıĢların  öküz  və  kələ  qoĢulması  üçün  boyunduruqdan 

istifadə edilirdi. 

Azərbaycanın ayrı-ayrı çəltikçilik bölgələrində Ģumun əkinə hazırlanmasında 

istifadə  edilən  malalar  öz  quruluĢ  və  formalarına  görə  müəyyən  qədər  fərqlənmiĢlər. 

Bunun  isə  baĢlıca  səbəbi  ayrı-ayrı  bölgələrin  torpaq  iqlim  Ģəraitinin  müxtəlifliyi 

olmuĢdur. Çəltik malaları hazırlandığı materiala və formasına görə də seçilirdi. Bunlardan - 

ağac mala, taxta mala, toxuma mala, Ģax mala daha geniĢ yayılmıĢdı. 

Maraqlıdır ki, Lənkəran bölgəsində torpağın əkin üçün hazırlanmasında isti-

fadə  edilən  çəltik  malaları  baĢqa  bölgələrin  malalarından  xeyli  seçilmiĢlər.  Həmin 

malalar  bölgədə  peĢkovil,  gironda,  çəpə,  diĢli  mala  adı  ilə  tanınmıĢdır.  PeĢkovil  və 

gironda  mala  əsasən  birinci  Ģumdan,  çəpə  mala  isə  ikinci  Ģumdan  sonra  çəltik 

ləklərinin  torpağının  əzilib  həlli  üçün  iĢlədilirdi.  Daha  sonra  diĢli  maladan  istifadə 

edilirdi.  Bu  mala  ilə  torpağı  daha  yaxĢı  əzməklə  onu  ağac  və  bitki  köklərindən 

təmizləmək olurdu. Axırıncı Ģıım - üçüncü Ģumdan sonra isə ləkdə hamar mala iĢlədilirdi, 

bu  mala  ləkin  torpağını  hamarlardı.  Bununla  da  malalama  prosesi  qurtarar  və  Ģitilin 

sancılmasına baĢlanardı. 


 

 

114 



 

 


 

 

115 



 

 

 

116 



PeĢkovil malanın taxtasının uzunluğu 1 50-60 sm, eni 15-20 sm, qalınlığı isə 

4-5 sm- dir. Gironda mala peĢkovilə nisbətən daha iri və taxtasının alt-iĢlək hissəsi gəz-

gəz olurdu. Çəpə malanın taxtası da təxminən 1 50 sm - 1 80 sm, qalınlığı 5-6 sm, 

alt-iĢlək hissəsi 15-20 sm olub, dilik-dilikdir. Taxtanın mərkəzindən və hər iki baĢından 

keçirilən tənək boyunduruğa bağlanır. Çəpərdə orta tənək dəstə rolunu oynayırdı. DiĢli 

malanın taxtasının uzunu 2 m, eni 20 sm, qalınlığı isə 8 sm-dir. Həmin malanın iĢlək 

hissəsinə Ģahmatvari qaydada 7-8 sm uzunluğunda və bir-birindən 6-7 sm aralı dəmir 

diĢlər keçirilir. Mala taxtası hər iki baĢdan zəncirlə boyunduruğa bağlanır. Taxtada əl 

tutmaq üçün dəstək olur. Hamar malanın taxtasının uzunluğu 2-5 m-ə qədər, eni 20-22 

sm,  qalınlığı  5-6  taxtanın  uzunu  boyu  10  sm  enində  olan  kəsik-boĢluqdan  tənək 

keçirilərək  toxunur.  Taxtanın  hər  iki  baĢından  keçirilən  tənək-qollar  boyunduruğa 

bağlanır.  Malaçı  isə  dəstək  əvəzinə  ortadan  boyunduruğa  sarınmıĢ  tənəyi  tutaraq 

onun üstündə dururdu. 

Çəltikçilik təsərrüfatında, xüsusilə Ģum, ləklərin hazırlanmasında və suvarma 

iĢində bel, belçə, kərdivar (mərküz), dostirəndi (əl malası), əyri bel, tumcar beli və s.  əl 

əmək alətlərindən də geniĢ istifadə edilmiĢdir. Dəstirəndinin taxtasının uzunluğu 1 m-

dərı yuxarı, qalınlığı 2 sm, eni (hündürlük) 10 sm-ə qədərdir. Sapın uzunluğu  3  sm-ə 

qədər olurdu. 

Çəltikçilikdə istifadə edilən xıĢ, qara kotan, boyunduruq, mala, bel və baĢqa əmək 

alətləri  yerli  ustalar  tərəfindən  hazırlanırdı.  Əkinçiliklə  məĢğul  olan  elə  bir  Azər-

baycan kəndi olmamıĢdır ki, orada Ģum alətləri hazırlaya bilən ustalar olmasın. 


 

 

117 



 

Çəltik bitkisinin becərilməsi üçün əkin sahəsi seçilərkən onun su tutarlığı nəzərə 

alınardı.  Bundan  əlavə,  əkinin  kifayət  qədər  gün  tutması,  sahədə  havanın  sərbəst 

cərəyan  edə  bilməsi  də  zəruri  amillərdən  sayılırdı.  Çəltik  bitkisi  sucaq  və  Ģoran  tor-

paqlarda, baĢqa dənli və texniki bitkilərin becərilməsi üçün o qədər əlveriĢli olmayan 

torpaqlarda  becərildikdə  belə,  kifayət  qədər  məhsul  verə  bilir.  Ümumiyyətlə,  baĢqa 

bitkilər  üçün  yararsız  olan  torpaqlardan  gələcəkdə  səmərəli  istifadə  etmək  üçün  belə 

sahələrdə çəltik əkilirdi. 

Çəltik  əkini  sahəsində  Ģum  iĢləri  qurtardıqdan  sonra  ləklərin  kəsilməsinə 

(hazırlanmasına) baĢlanılır. Bu iĢ prosesi çox ağır olduğundan həmiĢə birgə görülmüĢdür. 

Çəltik ləklərinin kəsilməsi zamanı 6, 8, 12 nəfər kiĢi eyni vaxtda iĢləməli olurdu. Bunların 

öz  aralarında  isə  iĢ  bölgüsü  aparılırdı.  Usta,  yəni  daha  təcrübəli  çəltikçi  "qaraatan" 

dəstəyə  baĢçılıq  edir,  çəkiləcək  tirələrin  istiqamətini  niĢanlamaqla  Ģumu  qaralayır. 

BaĢqa iĢçilər isə çimçi, tirəçi və Ģirəçi adlanırdı. Onlar bu iĢi dizə qədər palçığın içində 

görürdülər.  Çəltik  ləklərin  böyüklüyü  ümumiyyətlə,  əkin  sahəsinin  düzlüyündən  asılı 

olurdu. Ləkin təxminən sahəsi 0,02-0,08 h-a qədər olurdu. 

Azərbaycanda çəltiyin becərilməsi ta qədimdən səpmə və Ģitil üsulu olmaqla 

iki  istiqamətdə  inkiĢaf  etmiĢdir.  ġitil  üsulu  əsasən  Lənkəran  bölgəsində  yayılmıĢdı. 

ġitil xüsusi tumcarlarda  -  Ģitil ləklərində  yetiĢdirilərdi və daha sonra sahələrdə  -  bicar 

ləklərində  sancılardı.  BaĢqa  bölgələrdə  isə  çəltik  əkini  ancaq  səpmə  üsulu  ilə 

aparılmıĢdır [105]. 

Çəltik əkini üçün nəzərdə tutulan torpaq sahələrinin suvarma Ģəbəkəsi, su arx-

ları hələ Ģum iĢindən əvvəl qaydaya salınardı. Ağır və xeyli iĢçi qüvvəsi tələb olunan 

bu iĢdə bir neçə ailə, hətta kənd camaatı birgə iĢləməli olurdu. 

Azərbaycanın bütün bölgələrində çəltik Ģumuna yazın əvvəllərində baĢlanırdı. 


 

 

118 



ġuma  baĢlamazdan  bir  neçə  gün  əvvəl  torpağın  yumĢaq  olması  üçün  sahəyə  su 

buraxılırdı. Bəzi hallarda isə sahə Ģumlandıqdan sonra suvarılırdı ki, bu da lək kəsmək, 

mala  vurmaq,  ümumiyyətlə,  torpağın  həllinə  və  asan  malalanmasına  kömək  edirdi. 

Bəzən  çəltik  ĢumlanmamıĢ  sahələrdə  də  becərilirdi.  Belə  halda  çəltik  əkiləcək  sahə 

əvvəlcədən suvarılır və bir neçə gündən sonra 5-6 baĢ kəl və ya öküz vasitəsilə torpaq 

tapdaq edilərək yumĢaldılırdı. Daha sonra lək kəsilərək toxum səpilirdi. Bu qayda ilə 

çəltik becərmək ən qədim və sadə üsul hesab olunurdu. 

Çəltik bitkisi lazımi qədər həll olunmuĢ torpaqda daha yaxĢı məhsul verir. Ona 

görə də torpaq bir neçə dəfə malalanırdı. Torpağın xüsusiyyətindən asılı olaraq, ayrı-ayrı 

hallarda Ģuma üç dəfəyə qədər mala vurulurdu. Birinci və ikinci mala "qara mala", üçüncü 

mala  isə  "Ģirə  mala"  adlanırdı.  Hətta  çəltikçilər  arasında  Ģum  iĢi  və  mala  vurma  ilə 

əlaqədar olaraq "Altı dəfə kəl dırnağı dəyməyən ləkdə çəltik olmaz" və yaxud "Torpaq 

deyər öldür məni, dirildim səni" kimi zərbi-məsəlləri də yaranmıĢdır. 

Çəltik səpininə və ya Ģitilin sancılmasına, adətən yazın ortalarında baĢlanılırdı. 

Hər desyatinə orta hesabla 7-8 pud toxum səpilirdi. 

Lənkəran bölgəsində isə əvvəlcədən toxum tumcarlara səpilir və burada təx-

minən 25-30 günə Ģitil becərilirdi. Daha sonra hazır Ģitil sahələrə aparılır və bicar ləklərinə 

sancılırdı. Bölgədə Ģitil sancmaq iĢi ilə ancaq qadınlar məĢğul olurdular. ġitil sancmanın 

çəltikçilikdə  ən  ağır  iĢ  olması  nəzərə  alınarsa,  onun  baĢa  çatması  qadınlar  üçün  toy-

bayram hesab olunurdu. 

Çəltik əkini zamanı qadınlar "Bicar mahnıları" adı ilə tanınan xalq mahnıları oxu-

yardılar. Belə mahnılardan "GəlmiĢəm", "Sürməyi birçək oğlan, öz yarı göyçək oğlan", 

"Dəst eylər, gül eylər", "Sonalar", "A yordu, yordu, yordu", "Nar-nar" və s. mahnılar daha 

geniĢ  yayılmıĢdı.  Bu  mahnılarda  qadınlar  öz  məhəbbət,  sevgi,  arzu  və  diləklərini 

tərənnüm etdirir, həm də dövrə qarĢı olan narazılıqlarını bildirirdilər. 

Çəltik əkini  Azərbaycanın  ayn-ayrı bölgələrində  xır, zəmi, bicar adlanırdı. 

Əkinə qulluq edən usta çəltikçiyə isə xırçı, zəmiçi, bicarçı deyilirdi. 

Çəltik bitkisinin becərilməsində əsas və həlledici amil sudur. Hətta deyirdilər: 

"Çəltik  suda  doğulur,  suda  yaĢayır  və  suda  da  yetiĢir"  və  ya  "Çəltik  günəĢ  və  suyun 

övladıdır".  Çəltik  əkinlərinin  suvarılması  üçün  çay  suyundan,  istil,  [106]  bulaq,  qara 

sulardan və kəhriz sularından istifadə edilmiĢdir. 

Çəltik ləklərindəki su təbəqəsi 8-10, bəzən 10-12 sm-ə qədər olurdu. Daha doğ-

rusu,  bitki  suyun  içində  olmalıdır.  Çəltik  əkinində  suyun  bir  ləkdən  digərinə  keçirilməsi 

üçün bərə adlanan keçidlər olurdu. Sukeçirici bərələr bəzən bir-birinə düz istiqamətdə, 

əsasən  tərs  halda  düzəldilirdi.  Birinci  qayda  "üzəngi  bərə",  ikinci  qayda  "tərsə  bərə" 

adlanırdı. Naxçıvanda isə arxının suyu çəltik ləkinə bir bərə ilə daxil olur, o biri bərə ilə yenə 

arxa  qayıdırdı.  Ona  görə  də  belə  suvarma  qaydasına  "dol  qayıt"  deyilirdi.  Əkinlərin 

suvarılmasında  "tərsə  bərə"  üsulu  daha  geniĢ  yayılmıĢdı.  Su  çətin  hərəkət  edən  əkin 

sahələrində isə "üzəngi bərə" qaydasından istifadə edilərdi. 

Suçular çox soyuq suyu isitmək üçün əkin sahəsinin baĢ tərəfində iri lək-baĢqov 

düzəldərdilər. Arxla əkinə gələn su əvvəlcə baĢqova daxil olur və burada nisbətən isinərək 


 

 

119 



sahəyə axıdılardı. Bəzən də çəltik ləklərinə bulanıq suyun daxil olmaması üçün sahənin 

yuxarısında (baĢında) iri və dərin lək-lilpara olardı. Səpindən və ya Ģitil sancılmasından 

sonra əkinin su rejiminə baxmaq üçün təcrübəli çəltikçi ayrılardı. Suçu məhsul yetiĢənə 

qədər əkin sahəsində olardı. 

Məhsuldarlığı yüksəltməkdə çəltik ustalarının zəngin təsərrüfat təcrübəsi torpağı 

qüvvətləndirməkdən  baĢlamıĢ,  əkin  sahələrini  gübrələmə,  "baĢvurma",  "kök  dəyiĢmə", 

"növbəli əkin" və s. kimi üsul və qaydalarda özünü daha aydın göstərmiĢdir. (çəltikçilər 

eyni sahədə bir il sədri növü əkirdisə, gələn il çampo, o biri il daha baĢqa növ becərməklə 

əkini  növbələĢdirirdilər.  Hətta  belə  də  deyirdilər:  "kök-kök  üstə  düĢməməlidir",  yəni 

eyni növ çəltik təkrarən həmin sahədə əkilməməlidir. 

Çəltikçilər  yorğun  düĢmüĢ  torpaq  sahəsini  qüvvətləndirmək  məqsədilə  çay 

suyundan istifadə edirdilər. Bunun üçün onlar sahəyə az müddətə su buraxırdılar ki, lil 

torpağa çöksün və torpaq qüvvətlənsin. 

Çəltikçilikdə məsul və çətin iĢ prosesindən biri də biçin hesab olunur. Ona 

görə də biçində ailənin demək olar ki, iĢ qabiliyyətli bütün üzvləri əsas və yardımçı 

iĢlərdə bu və ya baĢqa dərəcədə iĢtirak edirdilər. 

Azərbaycanda  çəltik  biçini  əsasən  avqust  ayının  axırlarından  baĢlayaraq 

oktyabrın ortalarına qədər davam edirdi. 

Çəltik  biçinində  də  taxılın  biçilməsində  olduğu  kimi,  oraqdan,  çindən, 

dəryazdan,  Naxçıvan  ərazisində  isə  bunlardan  əlavə  mərəndidən  də  istifadə 

edilmiĢdir.  Biçin  zamanı  biçinçi  biləyinə  qolçaq  (dəridən,  yun  və  ya  pambıq 

parçadan tikilirdi) bağlayır, sol əlinə isə barmaqlıq keçirir və ya əlcək geyirdi. 

Çəltik biçinindən 7-8 gün əvvəl əkin sahəsinin quruması üçün onun suyu 

kəsilir  və  daha  sonra  biçin  baĢlanırdı.  Adətən  çəltik  bafalarına  iki-üç  gün  hava 

dəydikdən sonra (bəndəmlə) dərz bağlanırdı. 

Dərzlərin daĢınmasında müxtəlif üsul və qaydalar mövcud olmuĢdur. Belə 

ki,  bunun üçün araba, furqon, at, dəvə və baĢqa  yükdaĢıma vasitələrindən istifadə  

edilirdi. 

Lənkəran  bölgəsində  çəltik  dərzlərinin  sahədən  daĢınmasına  qadınlar  da 

kömək  edirdilər.  Onlar  dərzi  baĢlarında  daĢıyırdılar.  Bunun  üçün  həsir 

parçalarından istifadə edirdilər. Hər birinin içərisinə iki dərz qoyularaq bağlanmıĢ 

iki  həsir  Ģələni    qadın  baĢındakı  oturacağın  -  piçənənin  üstünə  qoyaraq,  ya  əkin 

sahəsinin  kənarına,    ya  da  xırmana  aparırdı.  Piçənə  yun  və  pambıq  parçadan 

dəyirmi formada düzəldilirdi. O, Ģələnin baĢda durmasına  kömək edir. BaĢda yük 

daĢıyarkən istifadə edilən bu oturacaq - piçənə insanlar tərəfindən çox qədimlərdən 

istifadə  edilmiĢdir  [107].  Bundan  əlavə,  bölgədə  çəltik  dərzlərinin  daĢınmasında 

düĢəli  adlanan  ağac  alətdən  də  istifadə  olunurdu.  Yoxsul  kəndlilər  dərzdaĢıma 

vasitəsi kimi bu alətdən  XX əsrin əvvəllərinə qədər istifadə etmiĢlər. DüĢəli 2-2,5 



uzunluğunda palıd ağacından düzəldilən daĢıma alətidir. DüĢəlinin hər bir ucuna 

3-4 dərz keçirməklə çiyində bir dəfəyə 6-8 dərzi aparmaq mümkün olurdu. Belə bir 

sadə alət insanlarm ən qədim yükdaĢıma vasitələrindən hesab edilmiĢdir [108]. 


 

 

120 



Çəltik  dərzinin  döyümü  üçün  Azərbaycanda  müxtəlif  üsullardan  istifadə 

edilmiĢdir.  Bundan  ən  ibtidai  və  sadə  üsul  sünbülün  ağacla  -  dəyənəklə 

döyülməsidir.  Adətən,  yoxsul  ailələr  miqdarca  az  olan  dərzlərini  dəyənəklə 

döyərdilər. 

Azərbaycanda  çəltik  dərzləri  əsasən  mal-qara  ilə,  at,  öküz,  kəl  vasitəsilə 

heç bir alətdən (vəldən) istifadə edilməyərək payız aylarında döyülürdü. Lakin bu 

məqsəd  üçün  az  hallarda  xüsusi  döyüm  kötüklərindən  də  istifadə  edilmiĢdir. 

Palıddan  ya  da  qoz  ağacından  düzəldilən,  bir  cüt  öküz  və  ya  kəl  qoĢulan  bu 

kötüklərin  uzunluğu  təxminən  80-100  sm,  diametri  isə  40-50  sm  olurdu.  Həmin 

kötüklərin  səthində  bəzən  uzununa,  bəzən  də  eninə  göz  açılır.  Belə  kötüklərlə 

döyülən çəltik dərzinin küləĢi, demək olar ki,  doğranmırdı.  Çəltik dərzləri əsasən 

taxıl xırmanlarında döyülərdi. Çəltik dərzlərini döymək üçün xırmanın ortasında 2-

2,5  m  uzunluğunda  paya  -  dirək  basdırılırdı.  Həmin  dirəyə  tənəkdən  düzəldilmiĢ 

çənbərə keçirilərdi. Boyun və ya buynuzlarından iplə bir-birinə bağlanmıĢ 5-6 öküz 

və ya kəl həmin dirəkdəki çənbərəyə bağlanır və bundan sonra isə döyüm prosesinə 

baĢlanılardı. 

Sahədən  daĢınan  dərzlər  100-200,  yaxud  300-400  və  daha  böyük  500 

dərzlik  tayalarda  -  xaralarda  xırmana  yığılardı.  Xırmana  bir  dəfədə  döyüm  üçün 

80-100 dərz sərilirdi [109]. Döyüm prosesində bilavasitə üç nəfər xırmançı iĢtirak 

edirdi. Onlardan biri heyvanları sürür (hərləndirir, tovlayır), ikincisi  küləĢi çevirir 

(buna yabaçı -biləngçi də deyilirdi), üçüncü isə dəni Ģana və kürəklə sovurur ki, bu 

da sovruqçu adlanırdı. Döyüm prosesində süpürgə, yaba, Ģana və kürəkdən istifadə 

edilirdi. 

Məhsulun  -  dənin  saxlanılması  üçün  əsas  Ģərtlərdən  biri  də  döyümdən 

sonra  onun  lazımınca  qurudulmasıdır.  Çəltik  dəninin  qurudulması  üçün 

Azərbaycan  çəltikçiləri  bir  neçə  qaydadan  istifadə  etmiĢlər.  Ən  geniĢ  yayılmıĢ 

qayda döyümdən sonra çəltiyin xırmanda, yaxud da yaĢayıĢ evlərinin həyətlərində 

həsir, palaz və s. üstündə dənin sərilərək  -  yayılaraq qurudulmasıdır. Bunun üçün 

iki-üç  gün  (günəĢli  gün)  kifayət  edir.  Havalar  yağmurlu  və  rütubətli  keçdikdə 

məhsul  ev  Ģəraitində  qurudulurdu.  Dənin  ev  Ģəraitində,  onun  yaĢayıĢ  otaqlarının 

döĢoməsinə  sərilməklə  (yayılmaqla)  qurudulması  üsulu  bütün  çəltikçilik 

bölgələrində  geniĢ  yayılmıĢdı.  Bu  məqsədlə  yaĢayıĢ  evlərinin  çardaqlarından  da 

istifadə edilirdi. 

Məlum olduğu kimi, çəltik düyüyə nisbətən daha çox qalır və həmçinin də 

ziyanvericilər onu tez korlaya bilmir. Məhsul əkin üçün də çəltik halında yararlıdır. 

Ona  görə  də  hər  bir  təsərrüfatda  ehtiyat  ediləcək  məhsul  düyü  kimi  deyil,  məhz 

çəltik kimi saxlanılırdı. 

Azərbaycanın bütün çəltikçilik bölgələrində çəltik əsasən çubuq, gil, taxta 

anbarlarda, kəndulə, ağac anbar və çəlləklərdə, saxsı küplərdə, kisə və çuvallarda, 

həsir  kisələrdə  saxlanılırdı.  Bunlardan  əlavə  iri  təsərrüfatlarda  məhsulun 

saxlanılması  üçün  xüsusi  anbarlar  olardı,  ya  da  yaĢayıĢ  binalarının  birinci 


 

 

121 



mərtəbəsinin bir və ya iki otağı bunun üçün ayrılardı. 

Anbarlar  öz  tutum  həcmlərinə  görə  də  fərqlənirdilər.  Orta  böyüklükdə 

olan  taxıl  anbarları  əsasən  30-40  pud  çəltik  tuturdu.  Anbarlar,  adətən,  yaĢayıĢ 

evlərinin  həyətlərində,  eyvanlarda,  alt  evlərdə,  təsərrüfat  və  yardımçı  tikililərinin 

içərisində,  həcm  etibarilə  kiçik  olan  anbar  və  ya  kəndilər  isə  yaĢayıĢ  otaqlarında 

qoyulardı. 

Çəltik dəninin ərzaq məhsulu kimi istifadə edilməsi üçün qabığı çıxarılır. 

Dənin təmizlənməsində [110] Azərbaycanın bütün çəltikçilik bölgələrində xalq ən 

sadə əmək aləti dibəkdən və daha məhsuldar olan ayaq və su dinglərindən istifadə 

etmiĢlər.  Ayaq  və  su  dingləri  öz  quruluĢ,  forma  və  həmçinin  də  istifadə  edilmə 

qaydalarına  görə  kiçicik  fərqlərə  baxmayaraq,  bütün  Azərbaycan  üçün  eynilik 

təĢkil etmiĢdir. 

Azərbaycanın çəltikçilik bölgələrində dibək daha geniĢ yayılmıĢdı. Dibək 

palıd  və  ya  baĢqa  möhkəm  ağaclardan  düzəldilirdi.  Onun  çalası  üçün  30-40  sm 

yoğunluqda dairəvi kəsilmiĢ kötüyün içi 20-25 sm diametrdə, 15-20 sm dərinlikdə 

oyulurdu  [111].  Dibəkdə  çəltiyin  təmizlənməsi  zamanı  döyəcdən  (əl  ilə  tutulması 

mümkün  olan  uzunsov  çaydaĢından)  istifadə  edilirdi.  Hazırlanması  sadə  olan, 

həmçinin də heç bir xərc tələb etməyən bu alət əsasən yoxsul ailələrdə iĢlədilirdi. 

Çəltik təmizləmək üçün nisbətən geniĢ yayılmıĢ alətlərdən (qurğu) biri də 

ayaq dingidir. Ayaq dingi öz quruluĢuna və istifadə edilmə qaydasına görə çox da 

mürəkkəb deyildi. Düzəldilməsi o qədər də çətin olmayan  ayaq dingi yerli ustalar 

tərəfindən palıd, qoz və baĢqa möhkəm ağaclardan hazırlanırdı. Haça, qol, ox, çala, 

gövzə-döyəc  adlanan  hissələrdən  ibarət  olan  belə  bir  dingi  düzəltmək  üçün  tor-

pağa iki qoĢa ağac (50-70 sm aralı məsafədə paralel halda) basdırılırdı. Ağacların  

(40 sm uzunluğunda) torpağın üstündə qalan hissəsinin ortasına dingin qolu keçirilmiĢ ox 

bərkidilirdi [112]. Qolun baĢına isə gövzə (döyəc) keçirilərək bağlanırdı. Bunlardan əlavə 

dənin  tökülməsi  üçün  yarı  torpağa  basdırılmıĢ  ağacın  içində  dinkin  çalası  olurdu. 

Dingin qolunun uzunluğu 1 80 sm, diametri isə 15-20 sm idi. Döyəc bəzən daĢdan [113], 

əksər  hallarda  isə  dəmir  ağız  geydirilmiĢ  (içərisinə  10-12  ədəd  mıx  vurulmuĢ)  ağacdan 

olurdu. Dəmir ağızlı döyəcin ağır olması üçün onun üstünə 2-3 kq-lıq daĢ və ya dəmir 

parçası  da  bağlanırdı.  Ayaq  dingi  bəzən  bütövlükdə  iri  ağac  gövdəsindən  də 

düzəldilirdi. Çəltiyin təmizlənməsi üçün istifadə edilən su dingləri Azərbaycanın bütün 

çəltikçilik  bölgələrində  yayılmıĢdı.  Öz  quruluĢ  və  istehsal  gücünə  görə  [114]  ayaq 

dingindən xeyli fərqli olan su dingləri də yerli ustalar tərəfindən hazırlanırdı. Su dingləri 

kəndlərdə,  ümumiyyətlə,  yaĢayıĢ  məskənləri  yaxınlığındakı  çay  kənarlarında  tikilirdi 

(qurulurdu). 

Su dingi aĢağıdakı hissələrdən ibarətdir: su saxlayan qalaqlı pər - su çarxı, ox 

və onun Ģapalağı, dingin qolu, döyəc və dingin çalası. 

Dingin  su  çarxına  bərkidilmiĢ  oxunun  hər  iki  baĢı  xüsusi  yastıqların  üzərinə 

qoyulur.  Oxun  yastıq  üzərinə  qoyulan  hissəsi  dəmir  mildən  ibarətdir.  Ox  fırlandıqca 

üzərindəki Ģapalaqlar dingin qollarına toxunaraq onu müəyyən qədər yuxarıya qaldırır və 


 

 

122 



yenə də buraxır. Beləliklə də baĢ hissəsində döyəci olan qollar ding çalasında olan çəltik 

dəninin qabığını çıxarır. Qeyd etmək lazımdır ki, su dinginin qolları, döyəci və həmçinin də 

çalası, ayaq dinginə nisbətən iri olur. Su dingləri adətən 4-6 qollu düzəldilirdi [115]. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Su dinginin təsvir etdiyimiz formalarından əlavə, ġəki-Zaqatala və Quba böl-



gələrində nisbətən mürəkkəb quruluĢa malik olan daha təkmil və məhsuldar su dingləri 

də  iĢlədilmiĢdir  [116].  Həmin  bölgələrdə  istifadə  edilən  su  dinginin  qolları  yuxarıda 

təsvir  etdiyimiz  su  dingindən  fərqli  olaraq  maili  deyil,  Ģaquli  vəziyyətdə  qurulurdu. 

Bundan  əlavə  qollarda  ayrıca  döyəc  adlanan  hissə  yoxdur.  Lakin  qolun  ucuna  keçirilən 

dəmir  ağızlıq  (içərisi  diĢli)  döyəc  rolunu  görür.  Ding  oxunun  üzərindəki  qalaqlar 

qollardakı Ģapalaqlara qonaraq onları (qolları) hərəkətə gətirir-yuxarı qaldırır və buraxır. 

Dingin qolları isə iki yerdən, həm aĢağı, həm də yuxarıdan dirəklərə möhkəmləndirilmiĢ 

xüsusi  ağacların  içərisinə  keçirilirdi.  Bu  dinglərdə  qolların  sayı  8-10,  hətta  12-yə 

çatırdı. 

Deyildiyi kimi, çəltiktəmizləyən dibəkdən əsasən yoxsul ailələrdə istifadə edi-

lirdi. Onunla çəltik təmizləmək üçün bir nəfər iĢçi qadın sağ əlində tutmuĢ döyəclə çalaya 

tökülən  çəltiyi  döyür,  sol  əli  ilə  çaladakı  çəltiyi  qarıĢdırırdı.  Lazım  gəldikdə  çəltiyi 



 

 

123 



tabaqlayaraq  çalaya  tökür  və  yenidən  döyəcləyirdi.  Beləliklə  də  dibəkdə  dənin 

təmizlənməsi baĢa çatırdı. 

Ayaq dingi Azərbaycanm istər çəltikçiliklə məĢğul olan, istərsə də çəltik əkil-

məyən  düzən  və  dağ  kəndlərində  geniĢ  yayılmıĢdı.  Ayaq  dingindən  ilin  hər  fəslində 

istifadə  edilməsinin  mümkünlüyü  onun  geniĢ  yayılmasına  da  səbəb  olmuĢdu.  Hətta  su 

dingi  olan  kəndlərdə  belə, ayaq  dingləri  olurdu.  Ayaq  dingi  əsasən  bir  neçə qohum 

ailənin  istifadəsi  üçün  ayrı-ayrı  həyətlərdə  düzəldilirdi.  Ayaq  dingində  çəltik 

təmizləmək üçün iki nəfər iĢçi lazım gəlirdi. Onlardan biri dingin qolunda ayaq üstə duraraq 

gah  sağ,  gah  da  sol  ayağını  basmaqla  qolu  qaldırıb  endirərək  döyəci  çaladakı  dənə 

vururdu.  O  biri  iĢçi  isə  çalaya  çəltik  tökür  və  lazım  olduqca  onu  qurdalayır  və 

dəyiĢdirirdi. Arabir isə döyülməkdə olan çəltik hövsərlənir və yenə çalaya tökülürdü. 

Bu proses düyü alınana qədər davam edirdi. 

Su dingində çəltik təmizləmək üçün iki, bəzi hallarda üç nəfər iĢçi lazım gəlirdi. 

Onlardan biri çalalara tökülmüĢ çəltiyi çevirir, qarıĢdırır və lazım gəldikdə çıxarırdı. Digər 

iki nəfər isə yarımtəmizlənmiĢ dəni tabaqlayır və s. yardımçı iĢləri görürdülər. 

Dingdə təmizlənən çəltik, təmizləmə prosesində iki-üç dəfə tabaq və ya höv-

sərlə  sovrulur  və  ya  da  xəlbirlənirdi.  Lənkəran  bölgəsində  ilk  döyüm  prosesinə 

kollama, çıxan qabığa isə pin deyilirdi [117]. Ġkinci doyümdən sonra isə alınan məhsul ağ 

nimə  adlanır.  Bu  prosesdən  sonra  dənin  qabığı  tamamilə  təmizlənir.  Sovurma  və 

xəlbirləmə zamanı kəsmə, xırda və suluf da ayrılır. Üçüncü, axırıncı təmizləmə prosesi 

baĢlanır ki, buna da ağarma deyilir. Beləliklə düyü alınırdı. 

Su dingləri əsasən sahibkar-bəylərə və ya tavanalı təsərrüfatlara məxsus olardı. 

Onlar su dinglərindən bir gəlir mənbəyi kimi istifadə edirdilər [118]. Çəltik becərilən iri 

kəndlərdə bir, iki və bəzən də daha çox su dingi olurdu. 

Çəltikçiliklə məĢğul olan ailələr, xüsusilə kiçik əkin sahibləri əldə etdikləri 

məhsulu  ayaq  və  ya  su  dinglərində  təmizləmək  iĢini  əsasən  öz  qüvvələri  ilə 

görürdülər. Lakin kifayət qədər iĢçi olmadıqda bu iĢdə ailələr arasında köməkliklər də 

olurdu. Ġri əkin sahəsi olan təsərrüfatlar isə çəltiktəmizləmə zamanı muzdlu fəhlələrdən 

də istifadə edirdilər. 

Cənubi Qafqazm dörd quberniyasında - Bakı, Yelizavetpol, Ġrəvan, Tiflis quber-

niyalarında və Zaqatala dairəsində (XIX əsrin sonlarında) 640 su dingi olmuĢdur [119]. 

Onun 610-u  yalnız Bakı, Yelizavetpol quberniyalarının, 150 i isə  Zaqatala  dairəsinin 

ərazisində yerləĢmiĢdi. 

Çəltikçilikdə kapitalist münasibətlərinin inkiĢafı, istehsal olunan məhsulun çox 

hissəsinin  bazara  çıxarılması,  çəltik  təmizləyən  müəssisələrin  tikilməsi  zəruriyyətini 

qarĢıya qoyurdu. Artıq, 1890-cı ildə Bakıda çəltiktəmizləyən dəyirmanların sayı üç, 1900-

cü  ildə  isə  yeddiyə  çatır  [120].  Bakı  dəyirmanlarında  təkcə  Azərbaycan  və  Cənubi 

Qafqazda  istehsal  olunan  çəltik  deyil,  Ġrandan  Rusiyaya  satıĢa  gətirilən  çəltik  də 

təmizlənirdi. Lakin XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycanın kənd rayonlarında yenə də 

çəltik təmizləmək üçün əsasən ayaq və su dinglərindən istifadə edilmiĢdir. 

Azərbaycanın əsas çəltikçilik rayonlarından hesab olunan Lənkəran, ƏrəĢ, Nuxa 


 

 

124 



qəzaları  və  Zaqatala  dairəsində  ucuz  iĢçi  qüvvəsindən  istifadə  etməklə  gəlmə  və  yerli 

fəhlələri  istismar  edən  iri  əkin  sahibləri,  varlı  kəndlilər  çəltikçilikdən  xeyli  qazanc 

götürürdülər. Fəhləyə verilən əmək haqqı da daxil olmaqla, bir desyatin çəltik  əkini 

üçün sahibkar (Lənkəran qəzasında) 93 manat xərcləyirdi. Həmin sahədən götürülən gəlir 

isə 187 manat 50 qəpik olurdu [121]. Göründüyü kimi, hər bir desyatindən 100 manata 

qədər olan qazanc sahibkar tərəfindən fəhlənin nə dərəcədə  istismar  edilməsini  təyin 

edən ən gözəl meyardır. 

XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərində çəltikçilikdə ticarət əkinçiliyi - əmtəə 

istehsalı  və  kapitalist  münasibətlərinin  inkiĢafı  ilə  bərabər,  kapitalist  istismar  formaları 

yaranır  və  muzdlu  əməyin  tətbiqi  də  geniĢlənirdi.  Beləliklə  də  iri  çəltikçilik 

təsərrüfatlarında həm əməyin məhsulu, həm də fəhlənin iĢ qüvvəsi əmtəəyə çevrilirdi. 

Bu dövrdə çəltikçilikdə,  xüsusilə çəltiyin əkilməsi və biçinində "muzdlu  əməyin  tətbiqi 

kapitalist münasibətlərinin inkiĢafı üçün baĢlıca Ģərt kimi" [122] özünü göstərirdi. 

Beləliklə, əgər çəltikçilikdə bütün iĢ prosesləri XIX əsrin ikinci yarısında əsa-

sən  hər  bir  təsərrüfatın  öz  ailəsi  tərəfindən  görülürdüsə  və  ya  da  bu  sahədə  xalqın 

qarĢılıqlı yardım formalarından daha çox istifadə edilirdisə, artıq XIX əsrin sonu və  XX 

əsrin  əvvəllərində  çəltik  əkini,  biçini,  döyümü  və  s.  iĢlərdə,  bütün  bunlarla  yanaĢı, 

muzdlu  əməyin  tətbiqi  xeyli  geniĢlənmiĢdi.  Muzdlu  əmək  isə  əsasən  varlı  kəndlilərin, 

qolçomaqların, burjualaĢmıĢ bəylərin və qismən də (taxıl yığımında) ortabab kəndlilərin 

təsərrüfatında  tətbiq  olunurdu  [123].  Çoxluq  təĢkil  edən  yoxsul  kəndlilər  isə 

təsərrüfatlarındakı bütün iĢləri öz qüvvələri ilə görürdülər. 



Yüklə 7,74 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə