A z ə r b a y c a n



Yüklə 7,74 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/36
tarix29.05.2017
ölçüsü7,74 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36

 

 

 

 

 

 

 

SUVARMA 

 

Azərbaycanda  süni  suvarma  öz  qədimliyi  və  inkiĢafına  görə  suvarma 



əkinçiliyinin  mərkəzlərindən  hesab  olunan  Yaxın  ġərq  və  Orta  Asiya  ölkələri  ilə 

bir  səviyyədə  durur.  Burada  süni  suvarma  əkinçilikdə  mühüm  rol  oynamıĢdır. 

ġərqin torpaq-iqlim Ģəraiti arxlar və su anbarlarının vasitəsilə görülən süni suvarma 

iĢini əkinçiliyin əsası etmiĢdir [147]. 

Ölkədə  suvarma  əkinçiliyinin  tarixini  hələ  Eneolit  dövründən  izləmək 

olar.  Kür-Araz  düzənliyində  isə  suvarma  əkinçiliyinin  inkiĢafı  eramızdan  əvvəlki 

minilliklərdən hesab olunur. Bunu həmin ərazidəki suvarma sistemlərinin izləri bir 

daha sübut edir. Strabonun yazdığına  görə  Albaniyanın düzənlikləri arx və qeyri-

sular  vasitəsilə  Babilistan  və  Misir  torpaqlarından  daha  yaxĢı  suvarılır.  Beləliklə 

də, həmiĢə yamyaĢıl bir görkəmə malikdir. Bunun nəticəsində isə otlaq yerlərinin 

sayı-hesabı  yoxdur  [148].  Kürün  sağ  sahili  ərazisində  isə  suvarma  əkinçiliyinin 

mövcudluğu e.ə. I minilliyə aid edilir [149]. 

Azərbaycanın  düzənlik  ərazisində  suvarma  mənbəyi  kimi  çaylar  mühüm 

əhəmiyyət  kəsb  etmiĢdirsə,  dağətəyi  ərazidə  həm  çaylar,  həm  də  bulaqlar  və 

kəhrizlər suvarma əkinçiliyinin inkiĢafında əsas rol oynamıĢdır. 

Naxçıvan ərazisində diyarın qədim və məĢhur suvarma kanalı olan və öz 

baĢlanğıcını Arpa çayından götürən Fərhad arxının suyu ilə vaxtilə böyük bir ərazi 

məhsuldar və yararlı torpaqlara çevrilmiĢdir. 

Ġsti  iqlimə  malik  olan  Azərbaycanda  süni  suvarma,  demək  olar  ki,  cüt 

əkinçiliyilə eyni dövrdə meydana gəlmiĢ və bərabər inkiĢaf edərək geniĢlənmiĢdir. 

Süni  suvarmanın  zəruriliyini  ölkənin  təbiəti,  torpaq-iqlim  Ģəraiti  də  tələb  edirdi. 

Ümumiyyətlə, suvarmasız Azərbaycanda inkiĢaf etmiĢ əkinçilikdən danıĢmaq belə 



 

 

133 



olmaz.  Əks  halda  Azərbaycanın  quraqlıq,  xüsusilə  düzənlik  yerlərində  kənd 

təsərrüfatı bitkiləri yetiĢə və məhsul verə bilməzdi [150]. 

Qədim  yazılı  abidələrdən  olan  "Avesta"da  da  ġərq  ölkələrində  suyun  və 

suvarmanın əvəzedilməz əhəmiyyətindən bəhs edilərək deyilirdi: su olmayan yerdə 

nə həyat var, nə də məhsul ola bilər [151]. 

Ölkədə  yüzə  qədər  yaĢayıĢ  məskəninin  suvarma  ilə  əlaqədar  olaraq  ad 

daĢıması əhalinin iqtisadi həyatında suvarmanın nə dərəcədə mühüm rol oynadığını 

göstərmirmi?  Belə  kənd  adlarından  Hindarx,  Kəhrizli,  DaĢarx,  Dəhnə,  Kotanarx, 

Əmirarx və s. göstərmək olar. 

Ġri və kiçik çayların sahillərində məskunlaĢan yerli əhali suvarmanın üsul 

və  qaydalarını  daha  yaxĢı  bilməklə,  suvarılan  əkinlərin  becərilməsində  zəngin 

biliyə  malik  olmuĢ  və  onu  daha  da  inkiĢaf  etdirə  bilmiĢlər.  Beləliklə, 

mütəxəssislərin  "süni  suvarma  da,  demək  olar  ki,  əkinçilik  qədər  qədimdir"  fikri 

Azərbaycanın etnoqrafik materialları ilə də təsdiq olunur. 

Kür və Araz çaylarından çəkilmiĢ ana arxlar sahil ərazinin torpaqlarının əkinçilik 

üçün  yararlı  hala  salınmasında  mühüm  rol  oynamıĢdır.  Bundan  əlavə,  suvarma  arxları 

əkinçilikdə  məhsuldarlığın  artmasına  və  əkin  sahələrinin  geniĢlənməsinə  kömək 

etmiĢdir.  Beləliklə  də,  sututar  geniĢ  ərazidə  əkinçi  əhalinin  məskunlaĢmasına  əlveriĢli 

imkan və Ģərait yaranmıĢdır. Maraqlıdır ki, qədim suvarma arx və kanallarının qalıqlarına 

hazırda  Muğanın  suvarılan  ərazisində  rast  gəlmək  olar.  Hətta  həmin  qədim  kanalların 

bəziləri bərpa iĢləri aparıldıqdan sonra indinin özündə belə istifadə edilməkdədir. Muğanda, 

ümumiyyətlə,  iyirmi  doqquz  kanalın,  o  cümlədən  Muğanın  yalnız  Ģimalında  isə  doqquz 

kanalın yeri qalmaqdadır. Qədim suvarma arxlarından birinin yatağı Muğanın cənubundan, 

Qaradonlu ilə Biləsuvar arasından keçir [152]. 

BaĢlanğıcını Araz çayından götürmüĢ bir-birinə paralel olan üç böyük suvarma 

kanalı Mil düzünün torpaqlarının suvarılması üçün əsas rol oynamıĢdır. Bu kanallardan ən 

uzunu  təxminən  80  verstə  yaxın  olan  Hacı  Hüseyn  arxı  idi.  Ġkincisi,  ərazinin  nisbətən 

yuxarı hissəsini əhatə edən və uzunluğu 70 verstdən çox olan Govurarx idi. Üçüncüsü isə 

QaĢqay arxı idi ki, bunun da uzunluğu 60 verstə çatırdı [153]. Qeyd etmək lazımdır ki, son 

illərdə Mil düzündə aparılmıĢ arxeoloji tədqiqatlar  nəticəsində müəyyən olunmuĢdur ki, 

baĢlanğıcını Araz çayından götürən Govurarx eramızın II əsrindən sonra çəkilmiĢdir [154]. 

Arxeoloji  materiallar  və  yazılı  mənbələrə  görə  müəyyən  olunmuĢdur  ki,  V-VI  əsrlər 

Azərbaycan  tarixində  iri  müdafiə  qala  divarlarının  tikilməsi  və  möhkəmləndirilməsi, 

Ģəhərlərdə  müdafiə  divarlarının  yaradılması  və  həmçinin  də  suvarma  kanallarının 

çəkilməsilə fərqlənmiĢdir [155]. 

ġirvan düzənliyi Kür çayından çəkilmiĢ ana arxlar vasitəsilə suvarılırdı. Burada 

Xanarxın,  Govurarxın,  Qumlavar  və  baĢqa  kanalların  və  həm  də  qədim  süni  göllərin 

izləri qalmıĢdır [156]. 

Mil, Muğan, ġirvan, Qarabağ düzənlikləri və baĢqa yerlər qədimdən çəkilmiĢ 

bir çox süni suvarma kanalı və arxların, kəhriz və bulaqların, həmçinin də süni göllərin 

sayəsində məhsuldar torpaqlara çevrilərək Ģöhrət qazanmıĢdır. 


 

 

134 



Azərbaycan  daha  sonrakı  dövrlərdə  də  öz  əkinçilik  mədəniyyətinə  və  kənd 

təsərrüfatı bitkilərinin zənginliyinə, həm də suvarma Ģəbəkələrinin geniĢliyinə görə Ģöhrət 

qazanmıĢdır.  Kür-Araz  düzənliyi  və  indiki  Lənkəran  bölgəsinin  əhatə  etdiyi  ərazinin 

böyük  bir  hissəsi  məhsuldar  torpaqlar  kimi  tanınırdı.  Kür  və  Araz  çaylarının  suyu  ilə 

suvarılması mümkün olan ərazidə çoxlu pambıq yetiĢdirilir və burada bol arpa becərilirdi 

[157]. 


Ölkənin düzənlik rayonlarında suvarma iĢi orta əsrlərdə də xeyli inkiĢaf etmiĢdi 

[158].  Azərbaycanın  feodal  torpaq  sahibləri  suvarma  Ģəbəkəsindən,  yəni  arx,  kanal  və 

kəhrizlərdən  xeyli  gəlir  götürdükləri  üçün  onların  təmiri  və  yararlı  halda  olması  ilə 

maraqlanırdılar. XVIII əsrin ikinci yarısında Mil düzündə vaxtilə dağılaraq sıradan çıxmıĢ 

iri arxların bərpasına təĢəbbüs edilərək Kürək, Sarı, Gəmiçi, Ayaz, QaĢqay və  Xan arxları 

qaydaya sahnmıĢdır [159]. 

Azərbaycanın  Rusiyaya  birləĢdirilməsindən  sonra  Mil  və  Muğanın 

düzənlik torpaqları çar Rusiyasının diqqətini cəlb etməyə bilməzdi. Bu torpaqların 

məhsuldarlığı  və  əlveriĢli  iqlimi  pambıqçılığın  inkiĢafına  imkan  yaradırdı.  Bu 

ərazidə böyük pambıqçılıq bazası yaratmaq lazım gəlirdi. Çar hökuməti hələ XIX 

əsrin  ortalarından  Muğan-Salyan  düzənliyinin  suvarılması  haqqında  dövlət 

tədbirləri görməyə baĢladı. Belə ki, Cənubi Qafqazın Ģərqinin, o cümlədən Muğan-

Salyan düzənliyinin suvarılması üçün ümumi plan tərtib edildi. Lakin həmin layihə 

uzun  müddət  həyata  keçirilməyərək  qaldı.  Azərbaycanda  pambıqçılığı 

geniĢləndirmək  məqsədilə  XX  əsrin  əvvəllərində  burada  suvarma  kanallarının 

çəkilməsi  zəruriliyi  yenidən  qarĢıya  qoyuldu.  Nəhayət,  1900-cü  ildə  Muğanda 

suvarma sistemi tikintisinə baĢlanılır və bir il sonra Sancallar kanalı, 1902-1908-ci 

illərdə  isə  AĢağı  və  Yuxarı  Qolitsin  kanalları  çəkilir.  Daha  sonrakı  illərdə  AĢağı 

Muğan,  Yuxarı  Muğan  kanalları  iĢə  düĢür.  Beləliklə  də  1901-1917-ci  illərdə 

Muğanda dörd suvarma Ģəbəkəsi tikilir ki, bununla da ümumi magistral kanalların 

uzunluğu  210  km-ə  çatır  və  170  min  hektara  qədər  sahəni  suvarmağa  imkan 

yaranır. Bütün bu tədbirlər Muğanın suvarma problemini həll edə bilmədi. Belə ki, 

burada yenə də on minlərlə hektar torpağın suvarmaya ehtiyacı olduğu kimi qalırdı. 

Çar  hökuməti  yalnız  Muğan  düzünü  deyil,  həmin  illərdə  Mil  və  ġirvan 

düzlərinin  də  suvarma  problemini  həll  etmək  üçün  bu  torpaqlarda  da  suvarma 

kanallarının  çəkilməsi  məsələsini  irəli  sürdü.  Bu  məqsədlə  bir  neçə  layihə 

hazırlandısa da, bu layihələrdən heç biri həyata keçirilə bilmədi. 

XX  əsrin  əvvəllərində  ölkədə  kənd  təsərrüfatının  inkiĢafı  problemi 

suvarmanın  zəruriliyinə  olan  ehtiyacı  daha  da  artırırdı.  Bu  dövrdə  Azərbaycanın 

kənd  təsərrüfatındakı  geriliyin  əsas  səbəblərindən  biri  də  suvarma  üçün  suyun 

çatıĢmaması idi.  Həmin dövrlərdə  isə  Azərbaycan  kəndliləri "Su olsa  hər  Ģey öz-

özünə  düzələr"  [160]  deyirdilər.  Heç  Ģübhəsiz  ki,  suyun  olması  ilə  hər  Ģey 

düzəlməzdi.  Lakin  kəndlilər  çox  düzgün  olaraq  suvarma  suyunu  əkinçiliyin  əsası 

hesab edirdilər. 

Qədimdən  suvarma  əkinçiliyinin  inkiĢafı  üçün  daha  əlveriĢli  Ģərait  olan 


 

 

135 



torpaqlar  Azərbaycanın  dağətəyi  ərazisi  hesab  olunur  [161].  Bu  ərazidə  isə  əsas 

suvarma mənbəyi çaylar, bulaqlar və kəhrizlər olmuĢdur. 

Azərbaycanın  dağlıq  rayonlarında  az  da  olsa  əhali  əkinçiliklə  məĢğul 

olmuĢdur. Lakin burada əkinlər əsrlər boyu dəmyə becərilmiĢdir, daha doğrusu, bu 

ərazi üçün dəmyə əkinçilik - "dəmistan" daha xarakterik olmuĢdur. 

Ölkənin  dağətəyi  və  düzənlik  ərazisində  əkinçiliyin  inkiĢafında  kəhriz 

suvarma  sistemi  az  rol  oynamamıĢdır.  Naxçıvan  vilayətində,  Qarabağ  ərazisində, 

Gəncə-Qazax bölgəsində, AbĢeron torpaqlarında, hətta Lənkəran bölgəsinin dağlıq 

ərazisi hesab olunan indiki  Lerik rayonunda  qədim  kəhrizlərin qalıqları və  yaxud 

hazırda  istifadə  edilməkdə  olan  kəhrizlər  mövcuddur  [162].  Bu  suvarma  sistemi 

indinin  özündə  belə  demək  olar  ki,  öz  təsərrüfat  əhəmiyyətini  müəyyən  qədər  də 

olsa  saxlamıĢdır. Azərbaycanda  yerli əhalinin hələ e.ə.  I əsrdə kəhriz suvarma siste-

mindən istifadə etdiyi qeyd edilir [163]. 

ġəmkirçay ətrafında tarixən I—III əsrlərə aid olan kəhriz aĢkar edilmiĢdir [164]. 

Gəncə  ərazisində  taxıl  əkinləri  və  bağların  suvarılmasında  Gəncə  çayından,  habelə 

kəhriz sularından istifadə edilmiĢdir [165]. 

Orta əsrlərdə də Azərbaycan əkinçiliyində kəhriz suvarma sistemi mühüm rol 

oynamıĢdır. Həmin dövrdə Ģəhər əhalisinin su ilə təchizində xüsusilə Gəncə, Naxçıvan, 

ġəmkir,  Ordubad  və  baĢqa  orta  əsr  Ģəhərlərinin  içməli  suya  olan  tələbatının 

ödənilməsində  kəhriz  Ģəbəkəsinin  böyük  əhəmiyyəti  olmuĢdur.  Azərbaycan  isə 

Cənubi Qafqazda kəhriz suvarma sisteminin vətəni hesab olunur. 

Kəhrizlər xüsusi Ģəxslərə və ayrı-ayrı icmalara məxsus olardı. Bununla əlaqə-

dar olaraq, onun suyundan ya icmalıqla istifadə edilirdi, ya da kəhriz sahibləri müəyyən 

qeyd-Ģərtlərlə öz kəhrizlərindən su aparmağa icazə verirdilər. 

Əsas suvarma mənbəyi kimi, kənd təsərrüfatında Kür və Araz çaylarından isti-

fadə edilirdi. Bundan əlavə, əkinlər və bağlar yerli suvarma əhəmiyyətinə malik olan çay 

və bulaqlardan, yeraltı sulardan (qara sular) və baĢqa suvarma  mənbələrindən  istifadə 

edilməklə  suvarılırdı. Ölkədə suvarma  mənbəyi  kimi,  mindən  yuxarı irili-xırdalı  çay 

Ģəbəkəsindən istifadə edilmiĢdir. 

ġimal-Ģərqi  Azərbaycanda  əkinlər  əsasən  Samur  çayı,  Qaraçay,  Ağçay, 

Qusarçay, Qudyalçay, Vəlvələçay, Caqacuqçay və baĢqa xırda çay suları, həmçinin çoxlu 

bulaqlar və baĢqa suvarma mənbələri vasitəsilə suvarılırdı. 

Lənkəran bölgəsində (keçmiĢ  Lənkəran qəzasında) suvarma  mənbəyi  kimi, 

əsasən  Astaraçay,  Lənkərançay,  ViləĢçay  və  bir  sıra  xırda  çay,  istil  və  bulaqlardan 

istifadə edilmiĢdir. 

ġəki-Zaqatala bölgəsinin əkinləri Künkütçay, Quzeyçay, KiĢçay, ġinçay və 

baĢqa xırda çay Ģəbəkəsi, bulaqlar və s. ilə suvarılırdı. 

ġirvan əkinçiləri suvarma üçün Türyançay, Göyçay, Dəvəbatançay, Girdiman-

çaydan və habelə bulaq sularından istifadə edirdilər. 

Qazax və Gəncəbasarda əkinlər ġəmkirçay, QoĢqarçay, Gəncəçay, Ġncəçay, 

Ağstafaçay, Həsənsuçay, Axıncaçay və baĢqa çayların suyu ilə suvarılırdı. Bu bölgədə 


 

 

136 



həmçinin kəhrizlər də suvarmada mühüm rol oynayırdı. 

Qarabağ ərazisində əkinlər Tərtərçay, Qarqarçay, Quruçay və onların qolları 

ilə, bundan əlavə, kəhriz və bulaqlar vasitəsilə də suvarılırdı. 

Naxçıvan ərazisində əkinlər və bağlar Arpaçay, Əlincəçay, Naxçıvançay, Ordu-

badçay,  Gilançay  və  baĢqa  çayların  suyu  ilə,  həmçinin  də  kəhriz  və  göl  suları  ilə 

suvarılırdı. 

XIX  əsrin  sonu,  XX  əsrin  əvvəllərində  Kür  və  AkuĢa  (Kürün  qolu) 

çaylarından çarxla (taxta çarx) su çıxarılaraq (qaldırılaraq) əkinlərə verilirdi. 

XX əsrin əvvəllərində təkcə Kür çayı üzərində 850-dən çox suqaldıran çarx  

iĢləyirdi. AkuĢa çayında isə çarxların sayı 600-ə qədər idi [166]. Yeri gəlmiĢkən qeyd 

etmək  lazımdır  ki,  həyətyanı  sahələri  suvarmaq  üçün  buna  oxĢar  çarxlar  vasitəsilə 

quyulardan da su çıxarılırdı. Lakin belə çarxlarla quyulardan su çıxarmaq üçün ona heyvan 

qoĢulurdu. 

Azərbaycanda pambıqçılığın getdikcə geniĢləndirilməsi suvarma suyuna olan 

tələbatı daha da artırırdı. 1900-cü ildən etibarən Kür və AkuĢa çaylarının sahillərində 

mühərriklə iĢləyən suqaldırıcı qurğular iĢə salınır [167]. Artıq, 1910-1915-ci illərdə Kür 

çayı üzərində suqaldırıcı belə qurğuların sayı yüzə çatırdı [168]. 

Suvarma mənbə və vasitəsi kimi, istillərdən də istifadə edilmiĢdir. Demək la-

zımdır  ki,  istillər  ancaq  Lənkəran  bölgəsində  mövcud  olmuĢ  və  bunlarla  çəltik  əkinləri 

suvarılmıĢdır [169]. 

Azərbaycanın təbiəti, torpaq-iqlim Ģəraiti və becərilən bitkilərin çoxnövlüyü 

öz növbəsində suvarma sistem və üsullarının müxtəlifliyinə də səbəb olmuĢdur. 

XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində əsas suvarma mənbəyi kimi, yenə də çay- 

lardan,  bulaqlardan,  kəhrizlərdən,  göl  və  nohurlardan,  quyulardan,  su  anbarları  və 

istillərdən istifadə olunmuĢdur. 

Azərbaycanın suvarmaya əsaslanan əkinçilik təsərrüfatı əsasən iri və kiçik çay-

lardan götürülən kanal  və ana arxlar vasitəsilə  suvarılmıĢdır. Bu  məqsədlə də çaylardan 

kanal və ana arxlar ayrılır, həmin ana arxlardan isə ayrı-ayrı kəndlərin əkinlərini suvarmaq 

üçün  iri  və  ya  kiçik  qol  arxlar  çəkilirdi.  Arxlar  xüsusi  Ģəxslər,  daha  varlı  kəndlilər 

tərəfindən çəkilirdi. Həmin arxlar onu çəkdirən sahibinin adı ilə tanınırdı. Beləliklə  də 

çaylardan ayrılan ana arxlar hansı kəndin əkin sahəsini su ilə təmin edirdisə, adətən, 

onlara  (arxlara)  həmin  kəndin  adı  verilirdi,  yaxud  ana  arxın  çəkiliĢi ilə əlaqədar olan 

hadisə  və  oxĢarlıqla  əlaqədar  adlandırılırdı.  Qarqarçaydan  götürülən  ana  arx  Mahrızlı 

kəndinin əkinlərini suvardığına görə bu arx Mahrızlı arxı adlanırdı. Həmçinin də Vəlvələ və 

ġabran  çaylarından  götürülən  ana  arxlar  həmin  sudan  istifadə  edən  kəndlərin  adı  ilə 

Söhbətli arxı, Boyad arxı, Sarxan arxı kimi tanınırdı. 

Ayrı-ayrı çaylardan götürülən ana arxlar öz tutumuna görə fərqlənirdilər. Ana 

arx  çəkilərkən  onun  neçə  kəndə  və  nə  qədər  əkin  sahəsinə  su  verəcəyi  müəyyən-

ləĢdirilirdi. 

Adətən ana arxların uzunluğu su aparılacaq kənd və ya kəndlərin çaydan hansı 

məsafədə yerləĢməsindən asılı olurdu. Bəzən ana arxların uzunluğu 30 - 40 km və daha 


 

 

137 



çox  olurdu.  Ana  arxlar  əsasən  bir  kəndin  əkinlərini  suvarma  suyu  ilə  təmin  edirdi. 

Lakin bəzi hallarda onun  suyundan bir  neçə  kəndin camaatı da istifadə edirdi.  Belə  ki, 

Tərtərçaydan  götürülən  Lənbəran  ana  arxı  ilə  Qaraqoyunlu,  Ağalı,  Qaradəmirçi, 

Mehdili və Lənbəran kəndlərinin əkinləri suvarılırdı. 

XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda çaylardan çəkilən ana arxların ümumi sayı 

1200-dən  yuxarı  olmuĢdur  [170].  Suvarma  üçün  suyun  götürülməsi  mümkün  olan 

çaylardan demək olar ki, ana arxlar çəkilmiĢdir. 

Ana arxların çəkilməsi, yaxud bənd və dəhnələrin tikilməsində (basılması) 

sudan  istifadə  edəcək  bütün  kənd  camaatı,  bəzən  də  qonĢu  kəndlərin  camaatı  iĢtirak 

edirdi.  Adətə  görə  bu  iĢdən  boyun  qaçırmaq  el  arasında  qəbahət  sayılırdı.  Axı  on 

kilometrlərlə uzunluğunda olan ana arxların qazılması - çəkilməsi sürətli və coĢqun axan 

sulu  çaylarda  bənd  tikib,  dəhnə  basmaq,  bununla  da  suyun  səviyyəsini  qaldırıb,  onu 

ram edib ana arxlara yönəltmək bir o qədər asan iĢ prosesi deyildi. Ona görə də bu iĢ 

həmiĢə birgə görülmüĢdür. BaĢqa cür mümkün də deyildi. K.Marksın göstərdiyi kimi 

"...müəyyən əmək proseslərində... bataqlıqları qurutmaq, su bəndləri çəkmək, suvarma 

iĢlərində, kanal qazılmasında və sair iĢlərdə kooperasiya lazımdır" [171]. 

Adətən  ana  arxların  çəkilməsi,  təmiri,  bənd  və  dəhnələrin  tikilməsi  bir 

qayda olaraq erkən yazda görülərdi. Bunun üçün mirab və ya cuvarlar kəndin ağsaq-

qalına,  kənd  camaatına  xəbər  verərdi  ki,  "filan  gün  ana  arxları  və  ya  qol  arxları  tə-

mizləmək və yaxud təmir etmək lazımdır". Kənd camaatı müəyyən olunmuĢ gün iĢə 



 

 

138 



baĢlardı. Daha doğrusu, həmin gün hər evdən bir nəfər (bir bel) çıxardı. Qaydaya görə 

(əgər  ana  arxdan  bir  neçə  kənd  istifadə  edirdisə)  hər  bir  kəndin  camaatı  öz  ərazisini 

təmir edərdi. Beləliklə dəhnədən tutmuĢ bütün ana arx boyu hər kənd öz payını təmir 

edər və ya təmizləyərək qaydaya salardı. Qol arxlar isə hansı əkin sahəsinə gedirdisə, 

həmin  əkin  sahibləri  tərəfindən  təmir  edilərdi.  Bu  iĢdə  əmək  aləti  kimi  bel,  balta, 

külüng  və  yabadan,  nəqliyyat  vasitəsi  kimi  at,  ulaq,  araba,  furqon  və  s.  istifadə 

edilərdi. 

Suvarma əkinçiliyində ən geniĢ yayılan əsas əmək aləti bel olmuĢdur. Bel öz 

formasına görə sadə olmaqla, suvarmada, arx çəkiliĢində, bənd bağlamaq, yer belləmək 

və s. iĢlərdə istifadə edilirdi. Beli yerli ustalar hazırlayırdı. Bel küp (buna tiyə və dəmir 

də deyilir) təpcək və ağac sapdan ibarətdir. Bu alətə "su beli, həmçinin təpcəkli bel" də 

deyilir. Ayrı-ayrı bölgələrdə iĢlədilən bellərdə öz forma və oxĢarlıqlarına görə azacıq 

fərqlər olmuĢsa da, bu alətlə eyni iĢ görülmüĢdür. 

Naxçıvanda  bostan  və  tərəvəz  bitkiləri  üçün  lək  kəsmək  və  arx  çəkməkdə 

kərdivardan-mərküzdən də istifadə edilmiĢdir. Kərdivar 60-70 sm uzunluğunda, 20-25 

sm enində, 0,2 sm qalınlıqda yarımdəyirmi dəmir parçasından ibarətdir. Onun sapı (qolu) 

və çəkəcəyə bağlanmıĢ ipləri vardır. Kərdivarla iki nəfər iĢləyirdi. ĠĢ zamanı onlardan 

biri sapı tutaraq onu aĢağıya basır, ikincisi isə ipin dəstəyini çəkirdi. Beləliklə də arx və ya 

bostan kərdiləri-ləkləri hazır olurdu. 

Maraqlıdır ki, öz iĢinə və formasına görə kərdivara oxĢayan və mütəxəssislərin 

toxa  -  bel  adlandırdıqları  belə  bir  əl  əmək  alətindən  hələ  e.ə.  III—II  minilliklərdə 

Yaxın  ġərq  ölkələrində  suvarma  əkinçiliyində  -  su  Ģırımlarının,  arx  və  kanalların 

çəkilməsində  və  təmirində  istifadə  edildiyi  qeyd  olunur  [172].  Deməli,  Naxçıvan 

ərazisində  hazırda  belə  suvarma  əkinçiliyində  istifadə  edilən  kərdivar-mərküz 

adlanan əl əmək aləti ölkədə suvarma əkinçiliyinin qədimliyini bir daha sübut edir. 

Azərbaycanda dəhnə və bəndlərin çəkilməsi (tikilməsi) yerli Ģəraitdən, tikinti 

materiallarından və baĢqa səbəblərdən asılı olaraq müxtəlif qaydalarda aparılırdı. 

Naxçıvan çaylarında bəndlərin tikilməsi üçün "çatma" üsulu daha geniĢ yayıl-

mıĢdı. Bunun üçün 5-6 uzunluğunda yoğun ağac-tir bir neçə yerdən deĢilir və ona 1-1,5 



uzunluğunda qollar keçirilirdi. Çayın bənd götürüləcək yerində qoyulan həmin tirin 

qabağına  xırda  ağaclar,  Ģax,  meynə,  küləĢ,  ot,  daĢ,  torpaq  və  s.  tökülərək  suyun 

səviyyəsi qaldırılır və ana arxın dəhnəsinə verilirdi. Bəzən də bənd tikiləsi yerə çarpaz 

halda yoğun payalar basdırılıb onun üstünə, Ģax-Ģulax, daĢ-torpaq tökülərdi. Vilayətin 

coĢqun  və  sulu  çaylarında  bəndlər  daha  davamlı  tikilərdi.  Belə  çaylarda  bəndin 

çəkilməsi  üçün  yoğun  ağacdan  8-10  m  uzunluğunda,  1,5  m  hündürlükdə  "qırxayaq" 

düzəldilərdi.  Bunun  üçün  ağac  tirə  yerbəyerdən  çatma  qaydasında  qollar  keçirilərdi. 

Qırxayağa vilayətin bəzi kəndlərində qoduq ayağı da deyilərdi. Çayın bənd salınan yeri 

enli olduqda qırxayağın  ikisi-üçü baĢ-baĢa qoyulardı.  Qırxayağın suya salınması, onun 

qabağına ləmpərin düzülməsi və ləmpərin üstünə çuval və kisələrdə daĢların qoyulması 

çətin iĢ prosesi olduğundan böyük qüvvə tələb olunardı. Bu iĢin görülməsi üçün çoxlu 

adam iĢtirak edərdi. 



 

 

139 



Ləmpərin  özünəməxsus  hazırlanma  üsulu  olmuĢdur.  Bunun  üçün  çəltik 

küləĢindən  qol  yoğunluğunda  7-8  uzunluğunda  ―bədnəm‖  edilir  və  bir-  birindən 

30-40  sm    aralıqda  yan  –  yana  qoyularaq  5-6  qol  düzülərdi.  Həmin  bəndəmlərin 

üstünə çırpı, budaq, çör – çöp sərilərdi. Bunun üstünə bir lay küləĢ, küləĢin üstünə 

isə bir lay çınqıl daĢ töküldükdən sonra yenə də bir lay çəltik küləĢi verilərdi. Daha 

sonra isə həmin laylar yumurlanaraq bükülür və beləliklə də ləmpər hazır olardı.  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

BaĢqa etnoqrafik zonalarda da dəhnə və bəndlərin tikilməsi üçün bir sıra 



qayda və üsullar mövcud olmuĢdur. 

Dəhnə  və  bənd  tikiləsi  yerə  2-3  m  uzunluğunda  yoğun  payalar  (bir-



 

 

140 



birindən 60-70 sm aralı) vurulardı. Həmin payaların qabağına palıd, qarağac, fındıq 

ağaclarının  qol-budağı  və  baĢqa  Ģax-Ģulax  qoyular,  üstünə  ot-avar  atılaraq 

tapdalanardı.  Və  yaxud  çubuq,  çır-çırpı  və  ya  kol-kosdan  bağlanan  dərzlər 

payaların  qabağına  basılıb  üstündən  daĢ-torpaq  tökülər,  ya  da  ağacın  budaqları 

qom  bağlanaraq,  payaların  qabağına  qoyular,  üstündən  isə  ot-avar,  küləĢ,  daĢ-

torpaq tökülərək tapdalanardı. Bu proses bir neçə lay olana qədər təkrar olunardı. 

BasdırılmıĢ  payalara  möhkəmliyi  saxlamaq  üçün  xüsusi  dəstəklər  də  vurulardı. 

Bəzi  hallarda  bəndlərin  tikilməsi  üçün  "üçayaq"dan  və  ya  da  səbət-çalılardan 

istifadə  edilərdi.  Üçayaq  payalar  səbət  kimi  toxunaraq,  çayın  dəhnə  və  bənd 

tikiləcək  yerinə  qoyular,  içərisi  daĢ  və  torpaqla  doldurular,  qabağına  isə  küləĢ, 

torpaq və s. tökülərdi. Səbət-çalılar söyüd və ya palıd çubuqlarından toxunar, onun 

hündürlüyü  1-1,5  m,  uzunluğu  2-2,5  m,  eni  1  m-dən  çox  olardı.  Həmin  səbətlər 

çayın bənd götürüləcək yerinə yan-yana düzülərək içərisi daĢ-torpaq, küləĢ və s. ilə 

doldurulardı. 

Bəndlərin  hündürlüyü,  uzunluğu  onun  tikiləcəyi  yerin  Ģəraitindən  və 

baĢqa  səbəblərdən asılı olardı. Əsasən bəndlərin  hündürlüyü 2-3  m,  eni bir  və  ya 

metrdən artıq, uzunluğu isə 30-40 m-ə çatardı. Bəzən də bəndlər daha kiçik və ya 

da enli, yüksək və daha iri olardı. 

Bənd  və  dəhnələrin  tikilməsi  üçün  böyük  iĢçi  qüvvəsi  lazım  gəlirdi. 

Tikinti materiallarının hazırlanması, onların nəqliyyat vasitəsilə bənd tikiləcək yerə 

gətirilməsi və sair iĢlər də nəzərə alınarsa, bəzən bu iĢdə bir neçə kəndin camaatı 

iĢtirak  edərdi,  el  tökülüb  gələrdi.  Ġri  və  coĢqun  çaylardan  götürülən  bəndlər  öz 

tikilmə  quruluĢuna  və  qaydasına  görə  daha  əzəmətli  olardı.  Bəzən  iri  bəndlər 

bütövlüklə  daĢdan  hörülərdi.  Belə  bir  qədim  bəndin  izi  Naxçıvanda  Xarabagilan 

adlı Ģəhər yerinin yaxınlığında indi də durmaqdadır [173]. 

KeçmiĢdə  əkinlər üçün arx çəkmək, bənd tikmək, dəhnə  basmaq  həmiĢə 

çətin və ciddi bir problem olaraq qalmıĢdı. Süni suvarmanın mühüm rol oynadığı 

bir Ģəraitdə, Ģübhəsiz ki, bu problemlər həlledici əhəmiyyət kəsb etmiĢdir. 

Bəzən  bənd  və  dəhnələr  çaylarda  suyun  artması  ilə  (aramsız  yağıĢlar 

zamanı və  s.) uçub dağılardı.  Bunları tezliklə  bərpa  etmək  o qədər asan  olmayıb, 

böyük zəhmətin hesabına baĢa gələrdi. Belə gözlənilməz hadisələrdə kəndin əli bel 

tutan  bütün  cavanı,  qocası  iĢtirak  edərdi.  Bu  haqda  hətta  bayatılarımızda  da 

oxuyuruq: 

 

Haray, ellilər, haray! 



ġana tellilər, haray! 

Dəhnədən arxım uçub 

Əli bellilər, haray! 

 

Haray, elli neyləsin?  



ġana telli, neyləsin?  

 

 

141 



Arx ki dəhnədən uça,  

Əli belli neyləsin? 

 

Azərbaycanın ayrı-ayn bölgələrində  dəhnə  basmaq  və  bənd tikmək  üçün 



cürbəcür üsul və qaydalardan istifadə edilmiĢdir. Bu üsul və qaydaların zənginliyi 

xalqın bu sahədə geniĢ təcrübəyə malik olmasını bir daha təsdiq etməklə yerli əha-

linin hələ çox qədimlərdən çayların suyundan suvarma məqsədilə istifadə etdiyinə 

dəlalət  edir.  Bəndlər  və  dəhnələr  paya  basdırmaq,  çubuqla  hörmək,  səbətlər  düz-

mək, Ģax və daĢla hörmək, torpaq tökmək və s. qaydada tikilərək çayın suyu istə-

nilən səviyyəyə qaldırılırdı. Dəhnənin tikilməsi üçün tökülən Ģax, torpaq, küləĢ və 

s. tapdalanaraq (lay-lay) basıldığı üçün buna "dəhnəbasma" da deyilirdi. 

Ana  arxların  çəkiliĢi,  dəhnə  və  bəndlərin  tikilməsi,  suvarmanın  düzgün 

təĢkili böyük ustalıq və təcrübə tələb edirdi. Bu arxlar çətin sahə və yamaclardan, 

dərə və dağ döĢlərindən, qayalardan tunellə, yarğanlardan ağac və ya taxta novlarla 

keçirilərək istənilən əraziyə aparılırdı. Bəzən ana arxlar çay vadilərilə (çayın hər iki 

sahili  boyu)  mərtəbələrlə  (paralel  halda)  çəkilərək  gətirilirdi.  Belə  bir  ustalıqla 

suyu uzaq yerlərə aparılan ana arxları çəkmiĢ Azərbaycan əkinçilərinin böyük bilik 

və təcrübəyə malik olduqları bir daha təsdiq olunur. Əkinçilər ana arxları çəkərkən 

bu iĢi elə məharətlə görürdülər ki, bəzən də uzunluğu on kilometrlərlə və daha artıq 

olan bu arxlarla suyu istənilən əraziyə çox rəvan aparırdılar. XIX əsrin ortalarında 

Azərbaycanda olmuĢ ipəkçilik üzrə bir mütəxəssis ölkədə suvarma mədəniyyətinin 

zənginliyinə heyran olaraq yazırdı: "Mən istərdim ki, bir nəfər Cənubi Qafqazda

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

xüsusilə Xəzərin sahilinə qovuĢan ölkədə (Azərbaycanda  -  Ş.Q.) suvarma  üsul və 

qaydalarını öyrənməklə məĢğul olsun. Mənə gəldikdə isə deməliyəm ki, bu sahədə 

mövcud olan üsul və qaydaları gördükdə heyrətimin həddi-hüdudu olmadı. Bir də 



 

 

142 



görürsən  ki,  coĢqun  bir  çay  yarğanla  iti  sürətlə  aĢağıya  doğru  axır,  elə  güman 

edirsən  ki,  bu  çaydan  bir  damcı  su  belə  götürmək  olmaz.  Bir  neçə  verst  aĢağıya 

getdikdən sonra heç ağlına da gəlmir ki, necə oldu, həmin coĢan sürətli çayın suyu 

sakit  bir  halda-lal  axır.  Suyu  isə  heç  bir  maneə  yolundan  saxlaya  bilmir.  O, 

dərələrdən  yan  keçir,  təpələri  aĢır.  Suçu  bel  ilə  onu  istədiyi  yerə  axıda  bilir.  Bu 

yerlərdə əkinlərin suvarılması böyük ustalıq və riyazi dəqiqliklə aparılır. Burada on 

və  yüzlərlə  desyatin  əkin  sahəsi  suvarılır.  Bu  arxların  bəzən  60-100  verst  uzun-

luğunda olmasını, heç bir ölçü və alətdən istifadə edilməyərəkdən, gözəyarı çəkil-

diyini, bu iĢin adi bir kəndli zəkasının məhsulu olduğunu bildikdə adamın heyrəti 

birə on qat artır. Əlində bel olan suçu-tatara (azərbaycanlıya-Ş.Q.) bir Ģırnaq (qol) 

axar su ver, əgər o, istəsə bütün kürreyi-ərzi suya qərq edər" [174]. 

XX  əsrin  20-30-cu  illərinə  qədər  əkinçilikdə  kəhriz  suvarma  Ģəbəkəsi 

mühüm  rol  oynamıĢdır.  Kəhriz  suyu  ilə  hər  il  Azərbaycanda  50  min  desyatindən 

artıq əkin sahəsi suvarılırdı [175]. Həmin dövrdə isə minə yaxın kəhriz vardı [176]. 

Kəhrizlər  əsas  etibarilə  dağətəyi  ərazidə,  quru  və  sulu  çay  sahillərində 

vurulardı  (qazılardı).  Kəhrizlərin  qazılması  üçün  xüsusi  kankan  (quyu  qazan) 

dəstəsi iĢə cəlb olunardı. 

Kəhrizin  baĢ-gumana  quyusunun  qazılası  yerdə  suyun  olması  müəyyən 

edildikdən  sonra  həmin  sahədə  2-3  quyu  qazılardı.  Gumana  quyusundan  sonra, 

kəhrizin o biri sulukar quyuları qazılırdı. Quyular bir-birindən 20-30 m, bəzən 50-

60  m  aralı  olurdu.  Quyuların  dərinliyi  isə  10-20-25  m  və  daha  dərin  -  60-70  m-ə 

çatırdı. Onların dərinliyi əsasən sahənin relyefindən və suyun yeraltı səviyyəsindən 

asılı idi. Kəhrizin ümumi uzunluğu, suyun hansı əraziyə aparılmasından asılı olaraq 

2-3,  5-6  km  və  bəzən  də  daha  artıq  olurdu.  Kəhrizin  suyu  hansı  sahəyə 

çıxarılmalıdırsa,  həmin sahədə  kəhrizin  sonuncu quyusu  -  godə  quyu, daha  sonra 

isə  onun  yarması  qazılırdı.  Suyun  yerin  səthinə  çıxdığı  yerə  isə  kəhrizin  gözü  - 

çeĢməsi deyilirdi. 

Kəhrizqazan  kankan  dəstəsində  4-6  nəfərə  qədər  iĢçi  olurdu.  Bunlar  baĢ 

usta-kankandan,  usta  köməkçisi  -  lağımbardan,  çarxçıdan,  dolçudan  ibarət  idi. 

Kəhrizin qazılmasında aĢağıdakı alətlər iĢlədilərdi: dolamaçarx (buna sadəcə olaraq 

çarx  deyilir),  külüng,  keçəbel  (çalov),  dol  (inək  gönündən  hazırlanardı),  qırmaq, 

kəndir, çıraq (Ģam), taraz və s. 

Kəhriz quyusunun ağzında qoyulan çarxla lağımdan dola tökülmüĢ torpaq 

qaldırılaraq yuxarı çıxarılırdı. Çalovla torpaq dola yığılırdı. Külünglə lağım qazılır, 

iĢıqla (çıraq və Ģamla) və ya tarazla lağımın istiqaməti və onun düzgün qazılması 

müəyyənləĢdirilirdi. Bundan əlavə, kankan baĢına xüsusi baĢlıq geyər, çiyninə isə 

qoyun dərisindən Ģəltə atardı ki, üstdən tökülən su və torpaq ona mane olmasın. 

Kəhrizin  su  axan  hissəsi  lağım  və  ya  kürə  adlanır.  Lağım  baĢ  quyudan 

sonuncu quyuya qədər düz və eyni ölçüdə olurdu. Lağımın hündürlüyü təxminən 1 

50 sm - 60 sm, eni 80  sm-ə qədərdir. Daha doğrusu,  lağımda kankan rahat 

iĢləyə bilir. Lağımın su axan hissəsi düz, üst hissəsi tağbəndvari qazılır. Lağımın 



 

 

143 



uçmaq  qorxusu  olan  yerlərində  sal-saybənd  (daĢdan  hörgü)  aparılır.  Kəhriz 

quyularının uçmaması (dağılmaması)  üçün onun ağız hissəsi (yuxarısı) 3-5  m-lik 

sahə daĢla horülür-çiləgərdən edilirdi. 

 

Kəhrizlərin  qazılması  və  təmiri  iĢi,  adətən,  payız  və  yaz  aylarında  görülürdü. 



Kəhrizlərdə aparılan vaxtaĢırı təmirə səbəb onun suyunun azalması, kəhriz lağımı-

nın tutulması  və  s. olurdu. Kəhrizdə  su azaldıqda  tərkdöymə  (yəni  suyu artırmaq 

üçün aparılan təmir) edilirdi. Bunun üçün lağım aĢağı quyudan ta baĢ quyuya kimi 

10-15  sm  dərinlikdə  yenidən  qazılırdı.  Belə  bir  iĢ,  adətən,  quraqlıq  illərdə  aparı-

lırdı. Bundan əlavə, kəhrizlərdə vaxtaĢırı "dolasov" təmiri də aparılırdı. Bu təmir-

dən məqsəd suyun qabağına düĢmüĢ daĢı, torpağı təmizləməklə lağımda suyun sər-

bəst axmasını təmin etməkdi. Bəzi illərdə  güclü  yağıĢlar zamanı sel  suları  kəhriz 

quyusunu  və  lağımını  zir-zibil  ilə  dolduraraq,  suyun  axımını  çətinləĢdirirdi.  Belə 

vaxtlarda  quyu  və  lağımın  təmizlənməsi  üçün  aparılan  iĢ  "aval"  təmiri  adlanırdı. 

Aval təmiri əksər hallarda quyularının ağızı bağlanmamıĢ kəhrizlərdə aparılırdı. 

Kəhriz suyunun qədəri onun qazıldığı sahənin su ehtiyatından asılı olurdu. 

Elə kəhrizlər vardı ki, onun suyu ilə dəyirmanı iĢlətmək olurdu. Daha doğrusu, bir-

iki baĢ su verirdi. Elələri də vardı ki, onun suyu ancaq bir kəndi və ya bir məhəlləni 

içməli su ilə təmin edirdi. Suvarma üçün istifadə ediləcək kəhriz gözünün (çeĢmə-



 

 

144 



sinin)  qabağında  kiçik  nohur  (gölcük)  düzəldilərdi.  Su  buraya  yığıldıqdan  sonra, 

arxla  əkin  sahəsinə  aparılırdı.  ġəhərlərdə  kəhriz  suyundan  istifadə  edən  ailələr 

arasında möhkəm qayda olmuĢdur. Belə ki, kəhriz suyunda, lağıma düĢərək paltar 

və  qab-qacaq  yumaq,  onu  çirkləndirmək  olmazdı.  Hər  ailə  öz  həyətində  kəhrizin 

lağımına düĢmək və su götürmək üçün xüsusi "qırxayaq" - pilləkən düzəltdirərdi. 

Kəhrizlər vasitəsilə kənd və Ģəhər camaatı içməli su ilə təmin olar və  ya 

əkin  sahələri  suvarılardı.  Ġri  torpaq  sahibləri  özləri  üçün  xüsusi  kəhrizlər 

vurdurardılar.  Kəhrizlərin  qazılması  xərci  isə  onun  suyundan  istifadə  edəcək 

məhəllə, kənd, Ģəhər camaatı və ya sahibkar tərəfindən verilərdi. Kankan dəstəsinin 

zəhmət  haqqının  qədəri  danıĢıq  və  razılaĢmadan  asılı  olaraq,  natura  və  pul  ilə 

ödənilərdi. 

Hər bir kəhrizin adətə görə öz adı olardı. Onun adını müəyyənləĢdirərkən 

həmin kəhrizin harada qazılması və ya onun hansı kəndə və əraziyə su verməsi ilə 

adlanardı, yaxud da kəhrizin sahibi kimdirsə, onun adını daĢıyırdı. Məsələn, Kəblə 

Musa kəhrizi, Hacı Cəfər  kəhrizi, Hacı Əhməd kəhrizi, MəĢədi Məcid kəhrizi,  ya 

da kəndin adı ilə QaraqıĢlaq kəhrizi, Moruq kəhrizi, Muğanlı kəhrizi və s. 

Xüsusi  Ģəxslərə  məxsus  kəhrizlərin  suyu  ancaq  həmin  sahibkarın 

ixtiyarında  idi.  Camaatın  xərci  ilə  çəkilən  kəhrizlərin  suyundan  isə  (suvarma 

zamanı) növbə ilə həmin kəhrizin çəkilmə xərcini verənlər istifadə edirdilər. Adətə 

görə, kəhrizin suyundan içmək və iĢlətmək üçün hər bir adam istifadə edə bilərdi. 



 

 

145 



Bəzən də bir neçə nəfər öz xərci ilə (savab məqsədilə) kəhriz qazdırıb bir kəndin və 

ya bir məhəllənin camaatını içməli su ilə təmin edərdi. 

Azərbaycanda  kəhriz  qazan  kankan  dəstələri  əsasən  Cənubi 

Azərbaycandan gələnlərdən olardı. Lakin bu iĢin Naxçıvan, Qarabağ, Gəncəbasar 

və baĢqa rayonlarda da bilici ustaları olmuĢdur. 

Xalqımızın  qədimdən  istifadə  etdiyi  və  özünün  qazılıb-iĢlədilməsi 

baxımından həddən artıq çətin və mürəkkəb olan kəhriz təsərrüfatı həm suvarmada, 

həm də yaĢayıĢ məskənlərinin içməli su ilə təminində, yerli və təbii Ģəraitdən asılı 

olaraq,  əvəzedilməz  rola  malik  olmuĢdur.  Kəhrizlərin  çəkilməsi  böyük  ustalıq, 

vərdiĢ  və  bilik  tələb  edirdi.  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  olmuĢ  məĢhur 

səyyah  və  coğrafiyaĢünas  alim  Q.A.Qrum-Qrijimaylo  kəhrizləri  gördükdən  sonra 

aludəliklə  yazırdı:  "Bu  qurğu  nə  qədər  təəccüblü  və  çətindirsə,  onu  tikmək  bir  o 

qədər də cəsarət və hünər tələb edir. Kəhrizlərlə bəzən 60 və daha da dərinlikdən 

su  öz  axan  ilə  üzə  çıxarılır.  Biz  haqlı  deyilikmi  ki,  təbiətə  qalib  gələrək,  onu 

dəyiĢdirən əkinçilərin qarĢısında heyrət və ehtiramla dayanaq?" 

Qədimlərdən belə suvarma  üçün, az da olsa, nohur və göllərin suyundan 

istifadə  edilmiĢdir,  təbii  halda  əmələ  gəlmiĢ  göl  və  nohurlar  bəzən  süni  halda  da 

düzəldilirdi  -  tikilirdi.  Göl  və  nohurların  düzəldilməsi  üçün  imkan  və  Ģərait  olan 

sahələrdə  xəndəklər  çəkilir  və  bununla  da  yağıĢ  və  qar  suları  həmin  yerə 

toplanardı.  Bəzən  göl  və  nohurlara,  su  çayların  daĢqını  zamanı  yığılardı.  Belə 

göllərə əsasən Kür sahili ərazidə daha çox təsadüf edilərdi. Süni halda düzəldilən 

nohurlar  hamılıqla  tikilərdi.  Bəzən  də  iri  torpaq  sahibləri  özləri  üçün  xüsusi 

nohurlar  tikdirərdilər.  Birgə  zəhmət  və  xərc  çəkilib  tikilən  nohurların  suyundan 

icmalıqla istifadə edilərdi. Xüsusi nohurların suyunu isə ancaq onun sahibi iĢlədə 

bilərdi. Beləliklə də göl və nohurlar ayrı-ayrı kənd icmalarına və ya da sahibkarlara 

məxsus olardı. 

Nohur və  göllərdən əkinlərə su ana arxlar vasitəsilə aparılardı. Bəzən də 

yay aylarında (suvarma zamanı) çaylarda su azaldıqda həmin arxlarla gölün suyu 

çaylara  tökülərdi.  Təbii  göl  sayılan  Qanlı  göldən  ana  arxla  həm  Kükü  kəndinin 

əkinlərini suvarmaq, həm də Naxçıvançaya su axıtmaq olurdu. Nohur və göl suları 

ilə əsasən pambıq və çəltik əkinləri suvarılardı. 

XIX əsrin 70-80-ci illərində Azərbaycanda 160-a qədər su anbarı (nohur) 

olmuĢdursa [177], XX əsrin baĢlanğıcında onların sayı 500-dən yuxarı idi. Həmin 

dövrdə su anbarları ilə (nohurlarla) suvarılan torpaqlar on min desyatindən çox idi 

[178]. 

Suvarma  məqsədilə  Azərbaycanın  bəzi  yerlərində  az  da  olsa  su 



quyularından istifadə edilmiĢdir. Lakin belə bir suvarma üsulu AbĢeron yarımadası 

üçün  daha  səciyyəvi  hal  olmuĢdur.  AbĢeronun  bütün  kəndlərində  (MaĢtağa, 

Buzovna, Mərdəkan, Zirə, Hövsan və s.) əhali bostan, tərəvəz və həyətyanı sahələri 

quyu  suyu  ilə  suvarmıĢdır.  Onlar  yeraltı  suları  üzə  çıxararaq,  suvarmada  çox 

bacarıqla  istifadə  edirdilər.  Bunun  üçün  ona  qədər  qayda  və  üsuldan  istifadə 


 

 

146 



olunmuĢdur [179]. Quyuları qazmaq və onlardan su çıxarmaq üçün müxtəlif alət və 

qurğulardan, külək və heyvan qüvvəsindən istifadə edilmiĢdir. 

Azərbaycanda  suvarma  əkinçiliyində  bulaq  sularından  istifadə  edilmiĢsə 

də, lakin bir o qədər də geniĢ yayılmamıĢdır. Bəzi hallarda ayrı-ayrı kəndlərin əkin 

yerlərinin, biçənək, bağ və həyətyanı sahələrin suvarılmasında bulaq sularının rolu 

az olmamıĢdır. Naxçıvanın Qarabağlar kəndində Asnı bulağı, Qarabağda ġahbulaq 

və  baĢqa  rayonlarda  mövcud  olan  belə  gur  bulaqların  suyu  ilə  xeyli  torpaqlar 

suvarılırdı. 

Azərbaycanda ənənəvi suvarma üsulları müxtəlif formalarda aparılmıĢdır. 

Belə  ki,  taxıl  əkinləri,  bostan  və  bağlar  arxla  selləmə  (subasma),  Ģırım,  çala 

(lilman) və s. qaydalarla suvarılmıĢdır [180]. 

Əkinlər selləmə üsulu ilə suvarıldıqda su birbaĢa arxdan sahəyə (bir neçə 

yerdən)  buraxılır.  Su  əkinə  yayılıb  torpağın  səthini  basır.  Selləmə  üsulu  ilə 

suvarma  bir  o  qədər  də  sərfəli  deyildir.  Belə  ki,  suvarma  suyunun  həddən  artıq 

məsrəfinə səbəb olur, bundan əlavə torpaq qaysaqlanır və nəhayət torpağın nəmliyi 

tez çəkilir. 

Əkin  və  ya  bostan  sahələrini  arx  və  Ģırım  üsulu  ilə  (kiçik  arxlarla) 

suvarmaq  üçün  bütün  sahə  (müəyyən  məsafələrlə)  əvvəlcədən  Ģırımlanırdı. 

Sahənin baĢındakı arxdan Ģırımlara buraxılan su eyni zamanda torpağa hopa-hopa 

sahənin aĢağısına doğru gedirdi. Bununla da sahə suvarılırdı. Beləliklə də su bütün 

sahəyə bərabər paylanırdı. 

Lilman  suvarma  qaydası  ilə  əsasən  Kür  və  Araz  çaylarının  sahil 

torpaqlarındakı  əkinlər  suvarılırdı.  Belə  bir  qayda  ilə  əkinlərin  suvarılması 

suvarmanın  ən  qədim  üsullarından  hesab  olunur  Bu  suvarma  üsulu  daha  çox 

çayların daĢması ilə əlaqədar idi. 

Suvarmada  özünə  vətəndaĢlıq  hüququ  qazanaraq  əkinçilər  tərəfindən 

qəbul olunan xalq suvarma təqvimi də mövcud olmuĢdur. 

Taxıl  əkini  sahələrinə  və  ya  baĢqa  bitkilərin  becəriləcəyi  sahəyə  toxum 

səpilməmiĢdən əvvəl verilən suya "arat suyu" deyilir. Arat suyu torpaqda rütubəti 

artırır və toxumun tez cücərməsinə kömək edir. ġumun əkin üçün hazırlanması ilə 

əlaqədar  olaraq,  verilən  arat  suyunun  vaxtı,  adətən,  əkiləcək  taxıl  bitkisinin  və 

yaxud baĢqa bitkilərin toxumunun sahəyə səpilməsindən asılı olurdu. Ona görə də 

arat suyu yaz, yay və payızda verilərdi. 

Taxıl  sahələrinə  toxum  səpildikdən  sonra  (payız  əkini)  ilk  dəfə  verilən 

suya  "torpaq  suyu"  deyilirdi,  "çillə  suyu"  taxıl  əkinlərinə  təxminən  fevral  ayında 

verilirdi.  Bu  su  torpaqda  kifayət  qədər  rütubətin  saxlanılmasına,  həmçinin  yazda 

əkilib-becəriləcək  Ģumda  ziyanvericilərin  məhvinə  kömək  edirdi.  Boz  ayın  -  martın 

ortalarında  və  ya  axırında  verilən  su  "gülənbər",  üçüncü  suvarma  "döndərmə",  dör-

düncü  suvarma  isə  "çiçək  suyu"  adlanırdı.  Suvarmanın  vaxtı  və  sayı  torpaq-iqlim 

Ģəraitindən  asılı  olaraq,  ayrı-ayrı  bölgələrdə  tez  və  ya  gec,  bir  və  ya  iki  dəfə  də  ola 

bilərdi. Lakin suvarma təqviminin vaxt etibarilə bütün əkinçilik bölgələri üzrə demək 


 

 

147 



olar ki, eyni olmasına baxmayaraq, bu sahədə iĢlədilən terminlər ümumiliklə  yanaĢı, 

yerli məna və adlarla da tanınmıĢdır. 

 

Azərbaycanın çox yerində taxıl əkinləri, adətən yazın ilk günlərində suvarılır. 



Bu  suvarma  ayrı-ayrı  bölgələrdə  "armudavar",  "armud  gülü",  "heyva  gülü"  suyu 

adlanır.  Taxıl  əkinlərinə  dən  tutan  vaxtı  "dən"  suyu  verilərdi.  Həmin  su  isə  taxılın 

məhsuldarlığında  həlledici  rol  oynayırdı.  Lakin  ayrı-ayrı  bölgələrdə  yerli  Ģəraitdən, 

iqlimdən, torpağın xüsusiyyətindən, həmçinin də bitkilərin növ müxtəlifliyindən asılı 

olaraq, suvarma vaxtlarında fərqlər də mövcud olmuĢdur [181]. 

KeçmiĢdə ölkədə vahid su ölçüsü olmadığından suvarma suyu çaylardan, göl, istil 

və s. ana arxlarla götürülərək kəndlər və ya ayrı-ayrı təsərrüfatlar arasında bölünərkən 

gözəyan,  yaxud  da  təxmini  hesablanmıĢdır.  Bununla  belə  ayrı-ayrı  bölgələrdə  yerli 

əhəmiyyət  kəsb  edən  və  müxtəlif  adlarla  tanınan  su  ölçü  vahidlərindən  istifadə 

edilmiĢdir. 

Azərbaycanda daha geniĢ yayılmıĢ su ölçü vahidi kimi bir dəyirman su, bir baĢ 

su, bir bel su, bir qol su, bir əllik su, ikiəllik su, bir göz su, bur qulaq su, bir nov su və b. 

suvarma ölçüləri daha geniĢ iĢlənmiĢdir. Bundan əlavə, Göyçay və Quba qəzalarında 

kəĢkəl, qəc və sair suvarma ölçü vahidləri də mövcud olmuĢdur. 



 

 

148 



Adından məlum olduğu kimi, yerli dəyirmanları iĢlədə bilən su, bir dəyirman 

hesab  olunur.  Bir  baĢ  su  bəzən  iki  mənada  qəbul  edilir.  Dəyirmanı  iĢlədə  bilən  su  və  ya 

suçunun suvarma zamanı idarə edə bildiyi su, bir baĢ hesab olunur. Bəzən də bir baĢ su 

dəyirman suyunun dörddə bir hissəsi kimi qəbul edilir [182]. Ayrı-ayrı bölgələrdə bir nəfər 

suçunun suvarma zamanı idarə edə bildiyi suya birəl su və ya bir bel su deyilir. 

Çay suyunun kəndlər və ya təsərrüfatlar arasında bölüĢdürülməsi üçün qəcdən 

də istifadə edilmiĢdir.  Qəcin  hazırlanması  üçün



Yüklə 7,74 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə