Adlandirilmasi



Yüklə 0,86 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/10
tarix01.06.2017
ölçüsü0,86 Mb.
növüDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

A.M.MƏHƏRRƏMOV, A.İ.İSMİYEV, 

M.N.MƏHƏRRƏMOV  

 

 



 

 

 

ÜZVİ BİRLƏŞMƏLƏRİN 

ADLANDIRILMASI 

(Ali məktəblər üçün dərs vəsaiti) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirli-

yinin 17.06.2009-cu il tarixli 721 nöm-

rəli əmri ilə təsdiq edilmişdir.  



 

 

 

 

 

 

 

BAKI - 2009 

 

 

2



UOT 547 H 811 

 

ELMİ REDAKTORU: k.e.d., professor M.N.Məhərrəmov 

 

RƏYÇİLƏR:  

     k.e.d., professor İ.M.Əhmədov 

  

 

 



     k.e.d., professor M.Ə.Rüstəmov 

 

 



 

 

 

A.M.Məhərrəməv, A.İ.İsmiyev, M.N.Məhərrəmov.  

Üzvi birləşmələrin adlandırılması (ali məktəblər üçün 

dərs vəsaiti). Bakı: 2009, 130 səh. 

 

Dərs vəsaiti üzvi maddələrin əsas siniflərinin müasir no-



menklaturasının  əsaslarını  və istifadə qaydalarını  əhatə edir. 

Bununla yanaşı  vəsaitdə üzvi birləşmələrin trivial və  səmərəli 

adları da öz əksini tarmışdır. Vəsait üzvi kimyanın ümumi kur-

sunu öyrənən, kurs və buraxılış  işini yerinə yetirən tələbələr 

üçün nəzərdə tutulmuşdur, lakin ondan magistrlər, aspirantlar, 

müəllimlər və elmi işçilər də istifadə edə bilərlər. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 



Nomenklaturaların tipləri 

 

Hər bir kimyaçının peşəkar dilinin vacib hissəsini mad-



dələrin dəqiq adları təşkil edir. Bu səbəbdən, maddələrin adlan-

dırılma qaydalarını, başqa sözlə  nomenklaturanı bilmək kim-

yanı öyrənənlər üçün birinci dərəcəli vəzifədir. Nomenklatura-

nın məqsədi maddələrin quruluşuna əsaslanan standart, sistema-

tik adlandırılma qaydalarını qəbul etməkdən ibarətdir. İzomeri-

ya hadisəsinin genış yayıldığı üzvi maddələr üçün bu tələblərə 

cavab verən nomenklaturanın yaradılması o qədər də asan mə-

sələ deyildir. 

Üzvi kimyanın inkişafının ilk dövrlərində maddələrə ve-

rilən trivial (adi, qədim) adlar onların alındığı mənbəninsintez 



edildiyi üsulun və sintez edən alimin adı ilə bağlı olurdu. Mə-

sələn, çaxır spirti, sirkə-, qarışqa-, üzüm-, limon- və süd turşu-

ları, sulfat efiri, piroüzüm turşusu, Qrinyar reaktivi, Mixler ke-

tonu və s. Bəzən maddələr iyinə, dadına və rənginə görə adlan-

dırılmışdır. Məsələn, yod yunanca “bənövşəyi”, qliserin yunan-

ca “şirin”, fosgen yunanca “işıq yaradan”, piperin latınca “pi-



per niqrum” – qara bibər deməkdir. Trivial adlar maddənin 

kimyəvi quruluşunu əks etdirmir, lakin bəzi, xüsusən mürəkkəb 

quruluşlu təbii birləşmələrin trivial adları indinin özündə  də 

sadəlik xatirinə geniş istifadə olunur.  

İlk kimyəvi nomenklatura layihəsini A.L.Lavuazenin baş-

çılıığı ilə Paris Elmlər Akademiyasının Komissiyası hazırlamış-

dır. Bu nomenklatura maddəyə onun tərkibinə uyğun və asan 

tələffüz olunan ad verməyi məsləhət görürdü. Sonralar yeni no-

menklaturalar qəbul edilərkən bu iki prinsipdən istifadə edil-

mişdir. 


XIX  əsrin 60-cı illərində yaranan səmərəli (rasional, la-

tınca  ratio – şüur sözündəndir)  nomenklatura  ilə üzvi maddə 

onun aid olduğu sinfin sadə quruluşlu nümayəndəsinin törəməsi 

kimi adlandırılmışdır. Məsələn, bu nomenklatura ilə alkinlər 



asetilendə (HC≡CH), spirtlər isə ən sadə spirt olan karbinolda 

 

4



(CH

3

OH) hidrogen atomlarının radikallarla əvəzlənmə məhsul-



ları kimi adlandırılır:  

C

2



H

5

 - C



C - CH

3

CH



3

 - CH - OH

CH

3

Metiletilasetilen



Dimetilkarbinol  

 

Səmərəli adlandırma üsulu indinin özündə  də geniş isti-



fadə olunur, lakin üzvi maddənin quruluşu mürəkkəbləşdikcə 

səmərəli

 nomenklaturanın imkanlarının məhdudluğu üzə çıxır.  

1892-ci ildə  Cenevrə  kimya konqresində 62 qaydadan 

ibarət üzvi maddələrin quruluşunu  əks etdirən ilk sistematik 



nomenklatura 

qəbul edildi. 1930-cu ildə isə Nəzəri və Tətbiqi 



Kimyanın Beynəlxalq  İttifaqının

 (ingiliscə  tərcüməsinin baş 

hərfləri ilə İUPAC ) Lyej konqresində Cenevrə nomenklatura-

sına

 əlavələr edilmişdir. Hazırda, Cenevrə və Ljej nomenklatu-

raları ancaq tarixi əhəmiyyət kəsb edir və onalarla tanışlıq üçün 

oxuculara aşağıdakı mənbəni məsləhət görərdik: Справочник 



химика, изд. “ Химия”, т.2 , 1964, стр. 283-303. 

1947-ci il London Konqresində yaradılan işçi komissiyası 

üzvi maddələrin sistematik nomenklaturasının yeni variantının 

hazırlanması üzərində işə başlayır. Bu istiqamətdə on illərlə da-

vam edən fəaliyyətin nəticəsi kimi üzvi maddələrin bütün sinif-

lərini  əhatə edən və hazırda adlandırmada üzvi kimyaçıların 

rəhbər tutduğu 500 səhifəlik  “mavi kitab”da toplanan İUPAC 

nomenklaturası

  qəbul olunmuşdur. Bu nomenklatura üzvi 

maddələrin adlandırılmasında bir neçə üsuldan istifadə olun-

masına icazə verir. Bu üsullar aşağıdakılardır:  

1. Additiv  

 

4. Konyuktiv  



2. Subraktiv    

5. Radikal-funksional  

3. a-Nomeklatura  

6. Əvəzedici  

 

 Additiv 

üsulla maddənin adı müəssis quruluş və ona bir-

ləşən atomların adından yaranır:

  


 

O



4H

+

naftalin



1,2,3,4-tetrahidronaftalin

+ O


stirol

stiroloksid

 

 

Subraktiv 



üsulla üzvi maddə müəssis quruluş və ondan ay-

rılmış atomlar qrupunu göstərən sözönlərindən istifadə edilməklə 

adlandırılır.  Dehidro – hidrogen atomunun, dezoksi – oksigen 

atomunun,  anhidro – su molekulunun, nor  – atsiklik karbon 

atomlarının molekuldan ayrıldığını göstərən sözönləridir:

  

O



OH

HO

H



HO

CH

2



OH

O

O



H

HO

CH



2

OH

O



O

O

L-askorbin t-su



L-Dehidroaskorbin t-su

 

1



2

3

4



5

6

7



8

9

10



11

12

13



14

15

16



17

18

19



20

21

22



23

24

25



26

27

H



H

H

xolestan



1

2

3



7

8

9



10

11

12



13

14

15



16

18

19



20

21

22



23

24

25



H

H

H



26,27-dinorxolestan

5

4



6

17

 



 

6

a-Nomeklaturadan

 müəssis quruluşunda karbon atomla-

rından biri və ya bir neçəsi heteroatomla əvəzlənmış birləş-

mələrin adlandırılmasında istifadə olunur. Heteroatomlar mad-

dənin ümumi adında digər funksional qrupların adlarından son-

ra “oksa”, “tia”, “aza”, “fosfa“ və s. sözönləri ilə göstərilir:  

CH

3



 -CH

2

 - O - CH



2

 - O - CH

2

 OH


HOCH

2

 - O - CH



2

 - S - CH

2

 - S - CH



2

OH

CH



3

 -CH


2

 - S - CH

2

 - NH - CH



2

  -S- CHCl - CH

2

Br

2,4-Dioksaheksanol-1



6-Oksa-2,4-ditiaheptandiol -1,7

1

2



3

4

5



6

7

1



2

3

4



5

6

1



2

3

4



5

6

7



8

1-Brom-2-xlor-3,7-ditia-5-azanonan

9

 

 



Konyuktiv 

üsulda maddənin ümumi adı onun əsas tərkib 

hissələrinin adlarının birləşməsindən alınır.  Əsas tərkib hissə-

ləri kimi adətən iki komponent - tsiklik quruluş və üstün funk-

sional qruplu açıq zəncir seçilir. Digər funksional qrupların və-

ziyyəti yunan hərfləri ilə göstərilir:  

CH

3

CH



2

OH

CH



2

C

H



2

HOCH


2

CH

2



OH

N

CH



3

CH

2



COOH

Cl

N



CH

2

CHCOOH



Cl

+ 2


Tsiklopentan-1,2-dietanol

Etanol


Tsiklopentan

+

+



Xinolin

Propion t-su

Xlor

3-Xinolil-



α-xlorpropion t-su

1

2



3

1

2



3

 

Radikal-funksional

 üsulla üzvi maddə adının  əvvəlində 

əlifba sırası ilə radikalların adları, sonda isə birləşmənin aid ol-

duğu sinfin (keton, spirt, amin, efir, halogenli törəmələr və s.) 


 

adı göstərilir:



  

CH

3



CH

2

CH



2

OH

CH



3

 -NH - C


2

H

5



HOCH

2

CH



2

 - C - CH

3

O

O



O

O

Cl



Cl

n-propil spirti

metiletilamin

2-Hidroksietilmetilketon

Bis(3-xlortetrahidropiranil-2)efiri  

 

Əvəzedici üsul 

üzvi maddələrin adlandırılmasında ən çox 

istifadə olunan üsuldur. Bu üsulla üzvi maddəni adlandırmaq 

üçün əvvəlcə müəssis quruluş seçilir, sonra müəssis quruluşla 

əlaqəli olan xarakterik qruplar arasında üstün və ya kiçik olanı 

müəyyən edilir və sonda 1-ci cədvəldə verilən ardıcıllıqla üzvi 

maddənin adı tərtib edilir:  

 

Cədvəl 1

 

Əvəzedici üsulla adlandırmada  



üzvi maddənin adının tərkib hissələri 

Maddə adının söz önü 

və ya prefiksi 

Maddə adının kök 



hissəsi 

Maddə adının səkilçisi və 

ya suffiksi 

Yan alkil radikalla-

rınınkiçik xarakterik 

qrupların nömrələri və 

əlifba (ingilis) sırası 

ilə adları 

Əsas açıq zəncirin, 

tsiklik və ya hete-

rotsiklik sistemin 

(müəssis qurulu-

şun) adı 

Doymuşluq 

dərəcəsi  

(-an, -en,  

-in) 

Üstün 

xarakterik 

qrupun adı 

 

 



 Müəssis quruluş

 (ingiliscə  parent compound) kimi 

doymamış rabitələr də daxil olmaqla açıq quruluşlu karbon 

zənciri, tsiklik və ya heterotsiklik sistem seçilir. Müəssis quru-

luşu təşkil edən atomlar müəyyən qayda ilə nömrələnir və bu 

 

8



zaman müəssis quruluşla əlaqəli əvəzləyici qruplarıın aldıqları 

nömrələrə  lokantlar  deyilir. Lokantlar əksər hallarda rəqəmlə 

göstərilir, lakin bəzi hallarda lokant kimi yunan hərflərindən (α, 

β, γ, δ

 və s.) istifadə olunur. 



Xarakterik qruplar 

üzvi maddələrin tərkibində olub on-

ların bu və ya digər sinfə aid olmasını və xassələrini müəyyən 

edən atom və ya atom qruplarıdır. Bu qruplar 2 yerə bölünür: 

1.

 

Funksional qruplar. 



2.

 

Qeyri-funksional əvəzedicilər. 



Əksər halda üzvi maddələrin molekulunda bir neçə eyni 

və ya müxtəlif xarakterik qrup olur. Məsələn,  

 

CH

3



 - CH - COOH

OH

C



2

H

5



OOC - CH

2

 - C N



hidroksil qrupu

karboksil qrupu

nitril qrupu

etoksikarbonil qrupu



 

Cədvəl 1

-də qeyd etdik ki, molekulda bir neçə  müxtəlif 

xarakterik qrup olduqda, üstün qrupun adı maddənin ümumi 

adının  suffiksində, kiçik qrupun adı isə  prefiksdə(söz önü) iş-

lənir.  IUPAC qaydaları xarakterik qrupların üstünlüyü sırasını 

qəbul etmişdir və bu sıra 2-ci cədvəldə verilir. Cədvəlin  şərhi 

ilə əlaqədar ilk növbədə qeyd etməliyik ki, qrupların üstünlüyü 

yuxarıdan aşağıya doğru azalır. Cədvəlin sonunda verilmiş 

qeyri-funksional  əvəzedicilərin adları maddə adının ancaq söz 

önündə işlənir. Cədvəldə bəzi qrupların karbon atomları mötəri-

zəyə alınmış şəkildə verilmişdir. Bu həmin karbonunun müəssis 

quruluşun atomlarının ümumi sayına daxil olduğunu göstərir:  



 

 



Cədvəl 2 



Xarakterik qrupların adları 

n/n 



Birləşmə sinfi, funksional 

qrup 

Qrupun prefiksdə 

(söz önündə) adı 

Qrupun 

suffiksdə adı 

1. 


Kationlar   

-onio 


-onium 

2. Karbon 

turşuları 

- COOH


 

karboksi- ...karbon 

turşusu 

 

- ( C ) OOH

 

−−−−−−−−−−−− ...turşusu 



3. Turşu peroksidləri 

-C(=O)OOH

 

peroksi- ...peroksi-



karbon turşusu 

4. Tiokarbon 

turşuları 

- C(S) OH

 

tiooksi- -tion 



turşusu 

 

- C(S)SH


 

ditioksi- -dition 

turşusu 

5. Sulfo 

turşular 

SO

3



H

 

sulfo- -sulfon 



turşusu 

6. Sulfin 

turşuları 

SO

2



H

 

sulfino- -sulfin 



turşusu 

7. Mürəkkəb efirlər 

- COOR

 

alkoksikarbonil 



(R oksikarbonil) 

R ... karboksilat 

 

- (C ) OOR



 

−−−−−−−−−−−− R... 

oat 

8. Halogenanhidridlər 



O= C  - X

X = F,Cl


 

flüorformil- 

xlorformil- 

bromformil- 

yodformil- 

karbonil X 

9. Amidlər 

- (C)ONH


2

 

karbamoil- -karboks-amid 



 

- (C)ONH


2

 

karbamoil- -amid 



10. Hidrazidlər 

- CONH


2

 

 



karbohidrazido- 

-karboksi-

hidrazid 

 

- (C)ONH -NH



2

 

hidrazido- -hidrazid 



 

10

Cədvəl 2-nin davamı 

n/n 


Birləşmə sinfi, funksional 

qrup 

Qrupun prefiksdə 

(söz önündə) adı 

Qrupun 

suffiksdə adı 

11. 


İmidlər 

O= C =NH


 

karbimido- -karbimid 

 

O= (C) =NH



 

imido- -imid 

12. Amidinlər 

RC (=NH)-NH

2

 

karbamidoil- karboks-amidin 



 

R(C) (=NH)-NH

2

 

amidino- -amidin 



13. Nitrillər 

- C N


 

siano- -karbonitril 

 

- (C)


N

 

−−−−−−−−−−−− -nitril 



14. Aldehidlər 

- CHO


 

formil- -karbalde-hid 

 

- (C)HO


 

okso- -al 

15. Tioaldehidlər 

- CHS


 

tioformil- -tiokarbal-

dehid- 

16. Ketonlar 



>C=O 

okso- -on 

17. Tioketonlar 

(C) S


 

tiokso- -tion 

18. Spirtlər və fenollar 

-OH


 

hidroksi- -ol 

 

19. Tiollar 



-SH

 

merkapto- -tiol 



20. Hidroperoksidlər 

-O-OH


 

hidroperoksi- -hidroperoksid 

21. Aminlər 

- NH


2

, -NHR, -NR

3

 

amino- -amin 



22. 

İminlər 


N - R

 

imino- -imin 



 

11 


Cədvəl 2-nin davamı 

n/n 



Birləşmə sinfi, funksional 

qrup 

Qrupun prefiksdə 

(söz önündə) adı 

Qrupun 

suffiksdə adı 

23. Hidrazinlər   

-NH-NH

2

 



hidrazino- -hidrazin 

24. Hidrazonlar 

N - NH

2

 



hidrazono- -hidrazon 

 

Qeyri-funksional 



əvəzedicilər 

Prefiksdə Suffiksdə 

 Halogenli 

törəmələr 

-F -Cl -Br -J

 

flüor-, xlor-,  



brom-, yod- 

−−−−−−−−−−− 

 Nitrozo 

birləşmələr 

-NO 

nitrozo- 



−−−−−−−−−−− 

 Nitro 


birləşmələr 

-NO


2

 

nitro- 



−−−−−−−−−−− 

 Diazo-birləşmələr-N≡N diazo- 

−−−−−−−−−− 

 Sulfidlər 

SR

 

R ...tio- 



−−−−−−−−− 

 Sadə efirlər 

OR

 

R...oksi- 



−−−−−−−−− 

 Peroksidlər R...dioksi- 

-peroksid 

 

Əsas anlayışlarla tanışlıqdan sonra adlandırmanın necə 



edildiyini konkret misal üzərində göstərək. Verilən birləşmədə 

müəssis quruluş, üstün və kiçik qruplar müəyyən edildikdən 

sonra, cədvəl 1-də göstərdiyimiz ardıcıllıqla maddənin adını 

tərtib etmək çətinlik yaratmır: 



 Müəssis quruluş

 

SH



CH

3

CH



2

CH

2



CHCH

2

CHCH



2

-C -H


O

CH

2



Br

1

2



3

4

5



6

7

8



цстцн qrup

 

                                 kiçik qruplar 

 

12

Aldehid qrupunun karbon atomu müəssis quruluşun atom-



larının umumi sayına daxil edildiyindən o ümumi adda -al suf-

fiksi ilə göstərilir: 

  

PREFİKSDƏ KÖK 

HİSSƏDƏ SUFFİKSDƏ 

 

 5-Brommetil-3-merkapto- oktan al 

 

Əgər aldehid karbonu karbonların ümumi sayına daxil 



edilməzsə, maddənin adı yeni müəssis quruluş və suffiksə görə 

başqa cür adlanmalıdır:  

SH

CH

3



CH

2

CH



2

CHCH


2

CHCH


2

-C -H


O

CH

2



Br

1

2



3

4

5



6

7

 



 

PREFİKSDƏ KÖK 

HİSSƏDƏ SUFFİKSDƏ 

4-brommetil-2-merkapto- heptan karbaldehid 

 

 

Doymuş və doymamış karbohidrogenlər 

 

Doymuş karbohidrogenlərə ilk ümumi adı Henri Vatts 



vermişdir. O, kimyəvi cəhətcə az fəal olan doymuş karbohid-

rogenləri parafinlər adlandırmışdır ( latınca parrum affinis - az 

fəaliyyətli deməkdir). Müasir elmi ədəbiyyatda doymuş karbo-

hidrogenlər  alkanlar adlandırılır. Alkanların molekulundakı 

bütün rabitələr təkqat  σ-rabitələrdir, onların ümumi formulu 

C

n



H

2n+2


-dir. Homoloji sıranın ilk dörd üzvü –metan, etan, pro-

pan

 və butanın adları tarixən yaranmışdır.  

 Doymamış karbohidrogenlərə molekulunda ikiqat (C=C) 

və üçqat(C≡C) rabitələr olan birləşmələr aid edilir.  



 Alkenlər 

– molekulunda bir ikiqat rabitə (C=C), ümumi 



 

13 


formulu isə C

n

H



2n

 olan karbohidrogenlərdir. Alkenlərin homo-

loji sırasının ilk nümayəndəsi  etilendir. Etileni ilk dəfə Qutri 

olefin

 (”yağ doğuran qaz”) adlandırmışdır. Hazırda olefin sözü 

etilen sırası karbohidrogenlərinə verilən digər ümumi ad kimi 

istifadə edilir. 



 Dienlər

 – molekulunda iki ikiqat rabitə (C=C), umumi 

formulu isə C

n

H



2n-2 

olan karbohidrogenlərdir. Dienlərin ən sadə 

nümayəndəsi allendir (H

2

C=C=CH



2

). 


 Alkinlər 

–molekulunda bir üçqat rabitə (C≡C), umumi 

formulu isə C

n

H



2n-2 

olan karbohidrogenlərdir. Alkinlərin homo-

loji sırasının ilk nümayəndəsi asetilendir (HC≡CH). Adı latınca 

asetum

-sirkə sözündəndir. 



 Səmərəli nomenklatura

 ilə alkanlar metanın törəmələri 

baxımından adlandırılır. Bu zaman daha çox şaxəli karbon ato-

mu metanın qalığı hesab olunur və alkanın adı həmin karbonla 

əlaqəli alkil radikallarının sadədən mürəkkəbə doğru adlarının 

sonuna  metan sözü əlavə etməklə düzəldilir. Molekulda bir 

neçə eyni alkil radikalı olduqda onların sayını göstərən di-, tri-, 

tetra- 

və s. sözönlərindən istifadə edilir.  

CH

3

 - CH -CH



2

 - C - CH

2

 -CH


2

 -CH


3

CH

3



CH

3

CH



3

Dimetilpropilizobutilmetan

 

 

Səmərəli nomenklaturada alkil radikallarının adlarının xü-



susi əhəmiyyət kəsb etdiyini nəzərə alaraq, ən çox istifadə edi-

lən doymuş və doymamış radikalların adları və açıq quruluşları 



3-

cü və 4-cü cədvəllərdə göstərilmişdir. Səmərəli nomenklatura 

ilə alkenlər  etilenin, alkinlər isə  asetilenin törəmələri kimi 

adlandırılır. 

 

 

14




Yüklə 0,86 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə