Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев



Yüklə 3,61 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/12
tarix22.07.2017
ölçüsü3,61 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

“Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни  тяърцбя иля бир-

ляшдирян, фикирлярини тятбиг едя билян вя онлардан ямяли нятиъя эютцря

билян,  ъямий йятя, юлкяйя, халга  конкрет файда эятирян инсанлар

алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”.

Цмуммилли лидер ЩЕЙДЯР ЯЛИЙЕВ

2

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013



DÜNYANIN GÖRKƏMLİ

ALİMLƏRİNİN ELM VƏ TƏHSİL

HAQQINDA DEDİKLƏRİ

Èíñàí áþéöê þìöð éîëóíó øÿðÿôëÿ éàøàìàã ö÷öí òÿùñèë àëìàëûäûð. Åëì

àäàìëàðû èñÿ åéíè çàìàíäà áöòöí þìðö áîéó þéðÿäÿí âÿ þéðÿíÿí

îëìàëûäûð. Èíñàíëûüà þðíÿê îëàí äàùè àëèìëÿðèí ùÿéàò éîëó óøàãëàðûí

òÿùñèëèíèí òÿøêèëèíäÿ, åëìèí èäàðÿ îëóíìàñûíäà âÿ áÿøÿðèééÿòÿ õåéèð

âåðÿ áèëÿí íÿòèúÿëÿð âåðìÿñèíäÿ áþéöê ìÿëóìàò ìÿíáÿéè îëà áèëÿð.

Îäóð êè, æóðíàëûí áó íþìðÿñèíäÿ áèð ÷îõ Íîáåë ìöêàôàòû ëàóðåàòëàðûíûí

òÿùñèë âÿ åëì ùàããûíäà ìàðàãëû ôèêèðëÿðèíè âåðìÿéè âàúèá ñàéäûã.

Òÿãäèì îëóíàí ìöñàùèáÿëÿð òàíûíìûø ìàúàð àëèìè Èøòâàí Õàðãèòòàè

òÿðÿôèíäÿí ìöõòÿëèô èëëÿðäÿ àëûíìûø âÿ ÷àï îëóíìóøäóð.



R

us kimyaçısı Nikolay Semyonov

1896-cı ilin aprelin 15-də Saratovda

anadan olmuşdur. 

1913-cü ildə gimnaziyanı bitirən Nikolay

Sankt-Peterburq politexnik institutunun fizika-

riyaziyyat fakultəsinə daxil olur və məşhur rus

fiziki A.F. İoffenin ətrafında cəmləşmiş tələbələr

qrupuna daxil olur.

İoffenin rəhbərliyi altında Semyonov diplom

işini əla müdafiə edir və Tomska gedərək bir

neçə il Tomsk universitetində fizika fakul 

-

təsində assistent işləyir. 1920-ci ildə  İoffenin



dəvəti ilə Semyonov Leninqrada (Sankt-

Peterburqa) qayıdır. O, yeni yaradılan Fiziki-

texniki institutun əməkdaşı və elektron hadisələri

laboratoriyasının rəhbəri olur. Pyotr Kapitsa

ilə birlikdə o, qeyri-bircins maqnit sahəsində

atomun maqnit momentinin ölçülməsi üsulunu

təklif etmişdir.

Tədricən o, fizika ilə məşğul olmaqdan

kimya problemlərinə keçir.

Hələ tələbə olarkən qazların ionlaşmasını

öyrənərək Semyonov özünün ilk məqaləsini

çap etdirmişdi və bu məqalədə elektronlar və

molekullar arasında toqquşmalar haqqında

qeydlər etmişdi.

Semyonov həmçinin buxarların bərk səthdə

adsorbsiyası və kondensasiyası hadisələrinin

aspektləri ilə də maraqlanırdı. Onun apardığı

tədqiqatlar buxarın sıxlığı ilə kondensləşmə

səthinin temperaturu arasında qarşılıqlı əlaqə

olduğunu üzə çıxardı.

1925-ci ildə məşhur fizik-nəzəriyyəçi Yakov

Frenkel ilə birlikdə Semyonov bu hadisələrin

ümumiləşdirici nəzəriyyəsini işləyib hazırlayır.

Onun işlərinin nəticələri 1927-ci ildə yazdığı

“Elektronun kimyası” kitabında təqdim

olunmuşdu. 

O dövrdə Semyonovun digər maraq dairəsi

elektrik cərəyanının qazlardan və bərk

maddələrdən keçməsi ilə əlaqəli olan elektrik

sahələrinin və hadisələrinin öyrənilməsi idi.

Alim elektrik cərəyanının təsiri ilə bərk

dielektriklərin deşilməsi mexanizmini tədqiq

etmişdi. Nəticədə fizik-nəzəriyyəçi V.A. Fok

ilə birlikdə dielektriklərin istilik deşilməsi

nəzəriyyəsini işləyib hazırlamışdı.

Dielektriklər ilə iş Semyonovu yanma

prosesini öyrənməyə gətirib çıxardı. Əslində

Semyonov yanma haqqında elmi-istilik partlayışı

və qaz qarışıqlarının yanması nəzəriyyəsini

yaratdı. 

O, müəyyən etdi ki, yanma prosesində

ayrılan istilik kənarlaşmağa imkan tapmayaraq

reaksiyanı sürətləndirir və daha yüksək qızmaya

3

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013



Nikolay Nikolayeviç Semyonov 

(1896-1986)

1956-cı ildə kimya üzrə 

Nobel mükafatına layiq görülmüş

Nikolay Nikolayeviç Semyonov (1896-1986)

səbəb olur.

Əgər istiliyin artması kifayət qədər sürətlə

gedərsə, onda reaksiya partlayışla başa çata

bilər. 


Bu iş başa çatdıqdan dərhal sonra Semyonov

Leninqrad fiziki-texniki institutun professoru

təyin olunur. Burada o, fiziki-mexaniki şöbə

yaradır və fiziki kimyanın tədrisini təşkil edir. 

1931-ci ildə Semyonov Moskvaya köçür.

Onun laboratoriyası SSRİ Elmlər

Akademiyasının Kimyəvi Fizika institutuna

çevrilir. Orada aparılan tədqiqatların əksər

istiqamətləri hələ də onun ilk elmi maraqları

ilə əlaqədardır. Semyonov 1929-cu ildə SSRİ

Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1932-ci

ildə həqiqi üzvü seçilir.

Bu vaxta qədər Semyonov zəncirvari

reaksiyaların dərin tədqiqatlarını aparmışdı.

Bu reaksiyalar kimyəvi proseslərin xüsusi

növüdür. Başlayan zəncirvari reaksiya son

mərhələ başa çatana qədər davam edir. Belə

reaksiyaların mövcudluğunun mümkünlüyünü

hələ 1913-cü ildə alman kimyaçısı Maks

Bodenşteyn ehtimal etmişdi. 

Semyonov isə zəncirvari reaksiyaların

mərhələlərini və onun sürətini izah edən

nəzəriyyə yaratdı. Alimin fikrincə reaksiyanın

başlanğıcı kimi sərbəst radikalların əmələ

gəlməsini qəbul etmək lazımdır.

Radikallar-sərbəst elektrona malik olan atom

və ya atomlar qrupu olub, olduqca kimyəvi

aktivdirlər. 

Xüsusilə əhəmiyyətli zəncirvari reaksiya

şaxələnmiş zəncir reaksiyasıdır və 1923-cü

ildə Q.A. Kramers və İ.A. Kristiansen tərəfindən

kəşf edilmişdir. 

1926-cı ildə Semyonov ilk dəfə olaraq

fosforun su buxarları ilə oksidləşməsini

öyrənərkən bu hadisəni müşahidə etmişdi. Bu

reaksiya nəzəriyyəyə uyğun olan qaydada

getmirdi. O, belə uyğunsuzluğu onunla izah

edirdi ki, maddələr arasında şaxələnmiş

zəncirvari reaksiya başlayır. Onun fikirləri

əksər kimyaçıların, o cümlədən Maks

Bodenşteynin özünün etirazına səbəb olur.

Daha iki il bu hadisə intensiv olaraq tədqiq

edilir. Bir birindən asılı olmayaraq Semyonov

və ingilis kimyaçısı Siril Xinşelvud bu hadisəni

öyrənməklə məşğul idilər. Hər iki alim tamamilə

eyni nəticəni aldı və bundan sonra aydın oldu

ki, Semyonov 

haqlıdır. Onun fosfor buxarlarının

oksidləşməsi üzrə işləri bu gün  də öz aktuallığını

itirməmişdir.

1934-cü ildə Semyonov “Kimyəvi kinetika

və zəncirvari reaksiyalar” monoqrafiyasını çap

etdirir. Alim sübut edir ki, bir çox kimyəvi

proseslər, o cümlədən polimerləşmə reaksiyaları

zəncirvari və ya şaxələnmiş reaksiyalar kimi

gedir. Bir neçə on illiklər o, zəncirvari reaksiya

nəzəriyyəsinin detallarının aydınlaşdırılması

üzərində çalışmışdır. Təcrübələr üçün Moskva

yaxınlığındakı Çernoqolovka qəsəbəsində

laboratoriya  yaradılmışdı. 

1954-cü ildə Semyonov “Kimyəvi

kinetikanın bəzi problemləri və reaksiya

qabiliyyəti haqqında” kitabını çap etdirdi. Bu

kitabda alimin öz nəzəriyyəsi üzərində işlədiyi

zaman etdiyi kəşflərin nəticələri

ümumiləşdirilmişdir.

Semyonovun  və əməkdaşlarının işləri bütün

ixtisaslar üzrə kimyaçılara səmərəli tədqiqat

üsulunu verdi.

Amma, tezliklə aydın oldu ki, bu kəşflər

təkcə kimya yox, həmçinin elmin digər

sahələrində, xüsusi halda biologiyaya tətbiq

oluna bilər.

1956-ci ildə Semyonov və Xinşelvud



“kimyəvi reaksiyaların mexanizmi sahəsində

tədqiqatlara görə” kimya üzrə Nobel

mükafatına layiq görüldülər.

1941-ci ildə zəncirvari reaksiyalar

nəzəriyyəsinin yaradılması üzrə işə görə

Semyonov Stalin mükafatına layiq görülmüşdü.

Onun digər mükafatları içərisində Lenin

ordeni, Qırmızı Əmək Byrağı ordeni,

Lomonosov adına qızıl medal da var. 

İştvan Xarqittainin Semyonov ilə

4

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013



5

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013

müsahibəsini müəyyən ixtisarla oxucuların

diqqətinə çatdırırıq. (Bu müsahibə 1965-ci ildə

sentyabr ayında alınmışdır)

Siz elmə necə gəldiniz?

Bu suala cavab vermək üçün olduqca keçmiş

zamanı xatırlamaq lazımdır. Məktəb illərində

mən yatalaq xəstəliyinə tutuldum və hansısa

müddətdə dərslərə gedə bilmədim. Mən geri

qalmaq istəmirdim və çoxlu kitablar oxudum.

Hər şeydən çox kimya kitabları xoşuma gəlirdi.

Sağaldıqdan sonra mən yaxındakı aptekə getdim,

orada olan reaktivlərin hamısını aldım və

təcrübələr aparmağa başladım. Mənim üçün

olduqca böyük sirr o idi ki, asan alışan və

döyüləbilən natrium metalı və olduqca kimyəvi

aktiv qaz olan xlor kifayət qədər zərərsiz xörək

duzunu necə əmələ gətirir. Bunu yoxlamaq

üçün mən bir natrium parçasını qaz halında

xlorda yandırdım və çöküntünü

perekristallaşdırdım. Bu ağ toz idi. Mən onları

çörək parçasının üzərinə səpdim, aydın oldu

ki, bu həqiqətən də xörək duzudur, həm də ən

yüksək keyfiyyətdə. Özüm də dərk etmədən o

dövrdə elmin fundamental və o dövrdə həll

olunmamış problemi ilə qarşılaşdım. Onun

həlli yalnız çox illər sonra, molekullarda və

kristallarda atomların yerləşməsi məlum olduqda

elektron nəzəriyyəsini istifadə etməklə mümkün

oldu.


Mənim kimyaya marağım bir kitabı oxuyana

qədər davam etdi. Həmin kitabda yazılmışdı

ki, kimyanın gələcəyi fizikadadır və yaxşı

kimyaçı fizikanı çox yaxşı bilməlidir. Mən

həqiqətən də yaxşı kimyaçı olmaq istədiyim

üçün mən universitetin fizika-riyaziyyat

fakultəsinə  yazıldım. 

Akademik İoffe məndə böyük təəssürat

oyatdı və  artıq ikinci kursdan mən onunla

işləməyə başladım. Bizi əsasən elektronların

molekullarla toqquşması maraqlandırırdı.

Nils Borun çox şeyi izah edən yeni

nəzəriyyəsi bizi güclü həyacanlandırmışdı. 

Universiteti qurtardıqdan sonra mən İoffenin

asistenti oldum.

Bu dövrdə bizim ölkəmizdə böyük

dəyişikliklər baş verirdi. İnqilab, vətəndaş

müharibəsi, intervensiya baş verdi. Çoxları

hesab edirdilər ki, belə şəraitlərlə elmi tədqiqatlar

dayandırılacaqdır. Amma, Leninin uzaqgörənliyi

sayəsində elmdə işlər başqa formada getdi. O,

bütün ölkəyə səpələnmiş alimləri topladı və

onların asılı olmayan fəaliyyətinə şərait yaratdı

və onların monoqrafiyaları nəşr etdirmələri və

xarici jurnallarda məqalələrini çap etdirmələri

üçün vəsait ayırdı.

Bu həqiqətən də qəhramanlıq erası idi.

Bizim dilənçi halına düşmüş, incidilmiş və

azad olmuş xalqda elmə coşqun həvəsi gördükdə

ürəyə təsir edirdi və ruh yüksəkliyi qalxırdı.

Biz ölkəmizin ən ucqar yerlərindən məktublar

alırdıq. Əgər kimsə nəsə maraqlı bir şey

oxuyurdusa və ya edirdisə, o, tezliklə bu haqda

məlumat verirdi. 

Elmi institutlar özləri öz əməkdaşlarının

sıralarını doldurmaq üçün çox vaxt kütlələrə

müraciət edirdilər. Bizim  onlara ödəmək

imkanımız demək olar ki, olmasa da insanlar

bizə kütlə halında gəlirdilər. Ən sadə bir misal.

Çerkov, o, indi professordur, heyvandarlığı atdı

və elm ilə məşğul oldu. Və o, tək  deyildi.

Hamı istəyirdi və hazır idi ki, hətta çörək  və

su ilə yaşayaraq yeni elmin yaranmasında

iştirak etsin. Doğrudur, o vaxtlar gənc alimlərə

indikindən  daha çox sərbəstlik verirdilər.

Amma, biz hamınız çox gənc idik. Hətta bizdən

ən böyük olan İoffenin 40 yaşı da yox idi.

1920-cı ildə məni laboratoriya müdiri təyin

etdilər və artıq 30-cu illərin əvvəllərində mənim

60 əməkdaşım var idi. İnkişaf elə idi ki, ruh

yüksəkliyi yaradırdı, və yeni institutlar göbələk

kimi yaranırdı.

Pavlov fiziologiya institutu, İoffe fiziki-

texniki institutu, radiofizikanın və radioaktivliyin

problemlərinin tədqiqi üçün institutlar və s.

yarandı. Fiziki-texniki institut  çox güclü idi

və mən orada fiziki kimya şöbəsinə rəhbərlik

edirdim. Xaricilərin reaksiyası maraqlı idi.

Onlar uzun müddət  başa düşmədilər ki, bizim


ölkəmizdə nə baş verir. Yalnız təsiredici nəticələr-

atom bombası, atom elektrik  stansiyası, birinci

sputnik yarandıqdan sonra onlar bizim

uğurlarımızı etiraf etməyə başladılar.

Amma, buna qədər biz uzun, olduqca uzun

yol keçdik. 1920-ci  illərdə ingiltərə və Almaniya

qüdrətli elm dövlətləri idilər. 

Bizim Sovet elmimiz çoxlu yüksək səviyyəli

alimlərin olmasına baxmayaraq müəyyən qədər

əyalət elmi idi. Həmin vaxt Amerika elmi də

həmin vəziyyətdə idi. İndi sovet və amerika

elmi liderlik edir. Amerikalıların uğurlarını

azaltmadan demək olar ki, onların inkişafı

şübhəsiz, dahi Avropa alimlərinin böyük idxalı

hesabına xeyli dərəcədə sürətləndi. Biz isə,

hər şeyi özümüz yaratmalı olduq, amma, mənə

elə gəlir ki, bunu tam uğurlu bacardıq. 

Zəhmət olmasa öz tədqiqatlarınız, xüsusən

də Nobel mükafatına layiq görüldüyünüz

işlərinizdən danışın.

Bizim təcrübələrimizin birində biz maraqlı

hadisə müşahidə etdik. Fosforun oksigen iştirakı

ilə işıq baraxması, fosforun lüminessensiyası

yaxşı məlumdur.

Bizi o maraqlandırır ki, təzyiq azaldıqca

fosforun işıq buraxma qabiliyyəti necə dəyişir.

Gözlənilməz oldu ki, təzyiqin müəyyən həddində

fosfor işıq saçmasını dayandırdı və oksidləşmə

reaksiyası dayandı.Belə alındı ki, təzyiqin elə

həddi mövcuddur ki, ondan aşağı təzyiqlərdə

bu reaksiya getmir. Maraqlıdır ki, təzyiqin

yuxarı  həddi də mövcud idi ki, bu həddən

yuxarı təzyiqlərdə də oksidləşmə reaksiyası

getmir. Bu, qəribə idi, çünki, bütün şəraitlər, o

cümlədən  reaksiya qarışığının lazımi tərkibi

var idi, amma, buna baxmayaraq reaksiya

getmirdi.

Biz öz müşahidələrimizi çap etdirdik və

tezliklə o dövrün daha çox məşhur olan fiziki

kimyaçısı Bodenşteyndən Berlindən məktub

aldıq. 


O hesab edirdi ki, bizim müşahidələrimiz

bizim aparatlarımızın təkmil olmamasının

nəticəsi idi. Təbii ki, biz təcrübələri təkrar

etməli olduq, amma, onlar sadəcə əvvəlki

müşahidələri təsdiq etdi. Bu tədqiqatları davam

etdirərək biz digər şəraitləri də dəyişdik, bu

şəraitlərdən fosforun lüminessensiyanın

dəyişməsinin asılılığını izlədik. Məsələn, biz

rekasiya qarışığına təsirsiz qaz əlavə etdik  və

gördük ki, qazın müəyyən qatılığı əldə olunduqda

lüminessensiya, bərpa olundu. Reaksiya qabının

həcmini genişləndirdikdə də eyni şey baş verdi.

Çoxlu sayda belə təcrübələr nəticəsində nəhayət

biz bu hadisəni şaxəli zəncirvari reaksiyalar

haqqında təsəvvürlərə əsasən başa düşə bildik.

Bundan danışmazdan əvvəl Bodenşteynin

fotokimyada kəşf etdiyi şaxələnmə yən zəncirvari

reaksiyalardan danışmalıyam. Zəncirvari

reaksiya başlaması üçün reaksiya həcmində

işığın və ya qızdırılmanın təsiri ilə yaranan

aktiv mərkəzlər olmalıdır. Aktiv mərkəz digər

hissəcik ilə reaksiyaya girir. Əgər biz qaz

halında xlor və hidrogenin qarışığına malikiksə,

onlardan  birinin molekulu hər hansı xarici

təsir nəticəsində dissosiasiya oluna bilər.

Hesab edək ki, xlor molekullarından biri

dissosiasiya olunur və iki xlor atomu əmələ

gəlir. Bu xlor  atomlarından biri hidrogen

molekulu ilə toqquşduqda hidrogen xlorid

molekulu, üstə gəl sərbəst hidrogen atomu

əmələ gəlir, əmələ gələn hidrogen atomu

reaksiyanı davam etdirə bilir və reaksiya iki

atom hidrogen və  ya iki atom xlor görüşərək

H2  ya Cl2  molekulunu əmələ gətirənə qədər

zəncirvari davam edir. H2 və Cl2 əmələ gəlməsi

bu konkret zəncirin başa çatması deməkdir.

Beləliklə, bu zəncirvari reaksiyada tam aydın

fərqləndirilən başlanğıc və aydın fərqləndirilən

son var. Fosforun oksidləşməsi prosesi olduqca

mürəkkəb prosesdir.

Fosforun oksidləşməsi prosesində aktiv

mərkəzlər təkcə işığın və ya istiliyin təsiri ilə

yox, həm də, iki hissəciyin birləşməsi zamanı

böyük miqdarla enerji ayrılması nəticəsində

də baş verə bilər. İzafi enerji oksigen

molekullarını parçalayaraq iki atom oksigenə

çevirə bilər və bu atomlardan hər biri yeni

6

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013



zəncirin başlanğıcı olur. Bu yolla zəncirin

şaxələnməsi əmələ gəlir ki, bu da yeni-yeni

şaxələr yaradır ki, onlar da çoxalır, nəticədə

reaksiya zəncirlərinin yaranmasının selvari

prosesi əmələ gəlir. Bu proses işıq şüalandırma

ilə, çox vaxt partlayışla müşayət olunur. Belə

reaksiyalar şaxələnmiş zəncirvari reaksiyalar

adlanırlar. Əgər təzyiq olduqca azdırsa, onda

aktiv hissəciklərin qabın divarına hərəkəti

zamanı demək olar ki, şaxələnmə baş vermir

və reaksiya dayanır. Təzyiqi artırdıqda, qabın

ölçülərini artırdıqda, təsirsiz qaz daxil etdikdə

kifayət qədər şaxələrin yaranma ehtimalı artır,

zəncir qırılmır və reaksiya davam edir. Bu

mexanizm uzun müddət sirr olan müşahidəni

izah etdi. Nəhayət biz həmçinin müəyyən etdik

ki, bu mexanizm çoxlu digər kimyəvi

reaksiyaları, polimerləşməni, karbohidrogenlərin

krekinqini və  yanmanı da xarakterizə edir.

Bizim işlərimiz bütün dünyada o cümlədən

İngiltərədə böyük maraq doğurdu. İngiltərədə

professor Xinşelvud nəticədə təzyiqin yuxarı

həddini keçdikdə reaksiyanın dayanmasının

izahini tapdı. Şaxələnmiş zəncirvari reaksiyalar

hələ də müxtəlif yerlərdə çoxlu alimlər tərəfindən

öyrənilir.



1960-cı illərdə elmin inkişafı nöqteyi-

nəzərindən Sizin sahədə tədqiqatların  hansı

istiqamətini siz ən çox ümidverici hesab

edirsiniz?

Fiziki kimya uzun müddətdir ki, öz

populyarlığını saxlayır, fizika ən məhsuldar

formada kimyaya tətbiq olunur. Əvvəllər bu,

əsasən klassik fizikanın, xüsusən də

termodinamikanın istifadəsi demək idi. Amma,

bu yüz illiyin başlanğıcında fizikada inqilab

baş verdi. Elektron və kvantların kəşvinin

ardınca atomun quruluşunun öyrənilməsi

sahəsində  inkişaf müşahidə olundu, kvant

mexanikası yarandı. Bütün bunlar kimyaya

güclü təsir etdi. Alimlər kimyəvi əlaqənin

təbiətini öyrəndilər. Mən nəhayət başa düşə

bildim ki, iki aqressiv maddə natrium və

xlordan zərərsiz xörək duzunun necə əmələ

gəlir.


Xeyli işlər fiziki kimyanın kimyəvi

reaksiyaların sürəti problemləri ilə məşğul olan

sahəsində başqa sözlə, kimyəvi kinetikada da

gedirdi. Molekullar və elektronlar və  molekullar

və kvantlar arasındakı qarşılıqlı təsirlərin

tədqiqinə artan təlabat yarandı. Molekulların

strukturlarını tədqiq etmək üçün yeni güclü

fiziki üsullar istifadə olunmağa başlandı.

Getdikcə daha çox alim bu problemə müraciət

edir. Biz əvvəlcə bu sahəni “elektron kimyası

adlandırdıq və hətta bu adda kitab çap etdirdik.

Amma, Almaniyada “ kimyəvi fizika”

adlandırıldı və məhz o bütün dünyada ümumi

qəbul olundu. Çoxlu sayda kimyəvi fizika

institutları, o cümlədən SSRİ Elmlər

Akademiyasının  kimyəvi fizika institutu

mövcuddur. Mən SSRİ Elmlər Akademiyasının

kimyəvi fizika institutu yarandığı gündən onun

direktoruyam. İlk gündən biz xarici institutlar

və alimlər, o cümlədən də Bodenşteyn ilə çox

yaxşı əlaqələr qurduq. Bizim ikinci

məqaləmizdən sonra Bodenşteyn bizim kəşfimizi

etiraf etdi.  

Getdikcə müxtəlif elmlərin mövqelərini

dəqiqləşdirmək, kimya və fizika arasında və

ya kimya və biologiya arasında sərhəd qoymaq

çətinləşir. Hə, və bu sərhədlər kimə lazımdır?

Mən xatırlayiram ki, biz fizika və kimyanın

fərqlərindən danışırdıq: fizika çirkli materiallarla

işləyir, amma, təmiz üsullarla hərəkət edir,

kimya isə təmiz materiallarla iş görür, amma,

çirkli üsullarla hərəkət edir. İndi bu zarafatı

başa düşməzdilər, axı fizika olduqca tez-tez

təmiz maddələr istifadə edir, kimyada isə dəqiq

fiziki üsullar getdikcə daha çox istifadə olunur.

Odur ki, fizika və kimya arasında ayırıcı

hüdudlar qoymaq getdikcə daha da çətinləşir.

Yüksək enerji fizikası müstəsnalıq təşkil edə

bilər, bəli, və orda da elementar hissəciklərin

dövri sistemi müşahidə olunmuşdur ki,

elementlərin dövri  sistemi ilə oxşarlıq təşkil

edir. 


Elmin digər sahəsinə - biologiyaya baxaq.

7

ELM DÜNYASI

/ Elmi‐kütləvi jurnal / 5‐6 (04) 2013



Həyata aid olan müxtəlif hadisələri müəyyən

edən bütün maddələri ən incə detallarına qədər

öyrənmək sadəcə lazımdır. Artıq biologiyada

kimyasız və kimyaçıların iştirakı olmadan ciddi

tədqiqatlar aparmaq mümkün deyil. Canlı

materiya təkcə öz  quruluşuna görə yox, həm

də kimya nöqteyi nəzərindən yüksək inkişaf

etmişdir. Bioloji struktur – yüksək təşkillənmiş

kimyəvi və fiziki strukturdur. Bu növbəti inqilab

baş verəcəyi sahədir. 1820-ci illərdə Völer

karbamidi sintez etdi, qeyri-üzvi maddələrdən

üzvi maddələr alınması imkanını göstərdi.

Völerə qədər üzvi maddələri yaratmaq qabiliyyəti

hansısa həyat qüvvəsinə  aid edilirdi. Bu kəşf

üzvi kimyanın inkişafına olduqca güclü təkan

verdi və plastik kütlələrin və çoxlu digər

tamamilə yeni sinif birləşmələrin sintezinə

gətirib çıxardı.

Lakin, canlı orqanizmdə proseslərin tədqiqi

çox çətin məsələdir. Canlı materiyada kimyəvi

reaksiyalar otaq temperaturunda getdiyi halda,

sənayedə onların aparılması üçün ekstremal

şərait tələb olunur. Bu proseslər böyük olmayan

pillələrin uzun ardıcılığından ibarətdir və onların

hər birinin reallaşdırılması üçün böyük

aktivləşmə enerjisi tələb olunur. Zülalların

sintezi canlı orqanizmlərdə reaksiyaların  necə

müxtəlif ola biləcəyinə yaxşı nümunədir. İnsulin

laboratoriyada fövqalədə uzun müddətli

prosedurlar nəticəsində alındığı halda

orqanizmdə bu proses bir neçə dəqiqədir.  

Yüksək sürət orqanizmdə fəaliyyət göstərən

katalizatorlarla əldə olunur. Onlar ferment

adlandırılırlar. Biz onları öyrənməliyik və nə

zaman ki, biz bunu edəcəyik, o, görünməmiş

miqyasda yeni sənaye inqilabının başlanğıcı

olacaq.

Yekunda icazə verin bir misal gətirim.



Günəş enerjisindən istifadə sahəsində

tədqiqatlara böyük güc sərf olunur. Amma,

təklif olunan həllərin heç birinin səmərəliliyi

canlı orqanizmdə fotosintezin səmərəliyi ilə

bir müqayisəyə gəlmir. Axı fotosintezdə də

günəş enerjisi həlledici rol oynayır. Əgər təbiətin

canlı orqanizmdə  fotosintezi necə apardığını

bilsək, bu, bizi günəş enerjisindən səmərəli

istifadə etməyə gətirib çıxarır. Bioloji

quruluşların sirlərinin açılması ən azı biologiya

ilə  eyni dərəcədə digər sahələrdə də inkişafın

sürətlənməsinə imkan verər.

Əgər olduqca uzaq gələcək haqqında

danışsaq, mənə elə gəlir ki, elmi tədqiqatların

ən vacib iki istiqaməti var. Onlardan biri

elementar hissəciklərdir. Onların təsnifatının

işlənib hazırlanması ilə yanaşı əhəmiyyətli

məsələ bu böyük sayda elementar hissəciklərin

daxili qarşılıqlı münasibətlərinin açılmasıdır.

Bu, biri materiyanın fundamental

təşkilatlanmasının mahiyyətinin açılmasına

gətirib çıxarardı. Digər istiqamət daha

təşkilatlanmış materiyaların, kristalların,

yarımkeçiricilərin və s. və son nəhayətdə, bütün

mövcud olanlardan ən mütəşəkilin – canlı

materiyanın tədqiqidir. 

Nikolay  Semyonov bir sıra elmlər

akademiyalarının və cəmiyyətlərin üzvü idi. 

İngilis kimya cəmiyyətinin fəxri üzvü (1943-

cü il).


Hindistan Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü

(1954-cü il).

London kral cəmiyyətinin xarici üzvü (1958-

ci il).


Almaniya Təbiətşunaslar Akademiyasının

üzvü (1959-cu il).

Macarıstan Elmlər Akademiyasının  fəxri

üzvü (1961-ci il).

ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının xarici

üzvü (1963-cü il).

Rumıniya Elmlər Akademiyasının fəxri

üzvü (1965-ci il) 

O, Oksford (1960-cı il), Brüssel (1962-ci

il), London (1965-ci il), Budapeşt Texniki

Universitetinin, Milan politexnik institutunun

(1964-cü il) fəxri  doktoru seçilmişdi.

İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhramanı (1966

və 1976-cı illərdə) adına layiq görülmüşdü.

Nikolay Semyonov 1986-cı ilin aprelin 3-

də Moskvada vəfat etmişdir.



Kataloq: elm -> pdf
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
elm -> Ateroskleroz xolesterinin damar divarına çökməsi nəticəsində yaranır. Zamanla bu proses sürətlənərək damar mənfəzinin ciddi daralmalarına və tam tutulmasına aparıb çıxarır
elm -> Qabırğa sınıqları
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев
pdf -> Щяр бир алим гиймятлидир. Анъаг нязяриййяни тяърцбя иля бир
pdf -> Алимлярин сырасында хцсуси йер тутурлар”. Цмуммилли лидер щейдяр ялийев

Yüklə 3,61 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə