Amea şƏk reg onal elm məRKƏZ



Yüklə 3,57 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/11
tarix10.06.2017
ölçüsü3,57 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
dövründə  də  Qədimovu  görəndə  jandarmlar  özlərini  itirsin. 
Bunların hamısı yalan və uydurmadır. Mən bunu Abiddən eşit-
mişəm. Onun haqqında daha geniş məlumatı 
Abid  Əfəndiyev 
verə bilər, çünki onu hələ çar dönəmindən həm Şəkidən, həm də 
Zakaspi  diyarından
51
 
 
tanıyır;  Abidin  qardaşı 
Vahid 
Əfəndiyev həmçinin”. 
İzahat  bitincə  “Əliəşrəf  Kərimov  kimdir?”  sualına 
cavab  vermək  yerinə  düşər.  Şəkidə  xalq  arasında  “İspal-
kom  Əliəşrəf”  kimi  tanınmış  Əliəşrəf  Kərimov  (eyni 
zamanda:  İsmayılov)  haqqında  “Şəkinin tarixi qaynaqlarda” 
kitabımızda  ətraflı  bilgi  vermişik  (23,  93-101).  Oradakı 
bəzi faktlarla oxucularımızı da tanış edirik.   
                                                 
50
 Mərkəzi  craiyyə Komitəsi. 
51
 İndiki Türkmənistandan. 

 
135 
Əliəşrəf  İsmayıl  oğlu  Kərimov/İsmayılov  (1888-1963) 
Şəkinin  Çayqırağı  hissəsinin  Gümburlar  məhəlləsində 
doğulub. Kommunist Ə.Kərimov/İsmayılov heç orta mək-
təbi  bitirməsə  də  Azərbaycanda  sovet  hakimiyyəti  quru-
lunca fəallıq göstərib, çox mühüm vəzifələrdə işləyib: Şəki 
İnqilab  Komitəsinin  üzvü,  Şəki  Qəza  İnqilab  Komitəsi 
sədrinin  müavini  (1921-22-ci  illər),  Şəkidə  Siyasi  Büro 
müavini  (1922-23),  Şəki  Qəza  İcraiyyə  Komitəsi  sədrinin 
müavini və orada şöbə müdiri (1923-24), Şəkidə  ipək üzrə 
zavod  idarəsinin  direktoru  (1924-25),  Şəki  Qəza  İcraiyyə 
Komitəsinin  sədri  (1925-28),  Zaqatala  Qəza  İcraiyyə 
Komitəsinin  sədri  (1928-29),  Lənkəran  Mahal  İcraiyyə 
Komitəsinin  sədri  (1929-30),  Şəki  Mahal  İcraiyyə 
Komitəsinin  sədri  (1930-31),  Şəki  Şəhər  Sovetinin  sədri 
(1931-32), Azərbaycan İpəkçilik Trestinin direktoru (1932-
33),  Şəki  rayon  zavod  idarəsinin  direktoru  (1933),  Şəki 
МТS-inin
52
 direktoru (1933) və b. O, bu işlərlə yanaşı, qəza 
partiya  komitəsinin  müxtəlif  tapşırıqlarını  yerinə  yetirib, 
müxtəlif  İstintaq  Üçlüklərində  və  Fövqəladə  Üçlüklərdə, 
eləcə də müxtəlif təsərrüfat komissiyalarında, kampaniya-
larda  və  s.-də  sədrlik  edib.  Özünün  dediyi  kimi,  Şəki 
qəzasında  “əksinqilabi  ünsürlərlə  və  banditizmlə  müba-
rizədə  parlaq  uğurlar  qazanıb”…  Başqa  sözlə  desək,  öz 
                                                 
52
 Maşın-traktor stansiyası. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində həm 
də siyasi rəhbərliklə məşğul olan çox nüfuzlu bir təşkilatdı. Sovetlərin 
sonuna  yaxın  kənd  təsərrüfatı  texnikasına  yardım  göstərən  adicə 
texniki quruma çevrildi.  

 
136 
xalqı  ilə  vuruşda  “İspalkom  Əliəşrəf”in  qılıncının  nəinki 
dalı da, qabağı da, hətta qəbzəsi də kəsib. 
Savadsız  bir  şəxsi  belə  məsul  vəzifələrə  qaldıran 
partiya  və  dövlətə  o,  borclu  qalmayıb  –  kommunist 
partiyası  və  sovet  hökumətinin  istisnasız  olaraq  bütün 
tapşırıqlarını  xüsusi  ehtirasla  və  canfəşanlıqla  yerinə 
yetirib. 1955-ci ildə “SİKP-nin 1-ci katibi”
53
  N.S.Xruşşov’a 
yazdığı  şikayət  ərizəsində  özünün  xidmətlərini  sayaraq 
göstərib: “17 aprel 1930-da partiya və hökumət tərəfindən 
qolçomaq üsyanını yatırmaq və onun nəticələriylə müba-
rizə  aparmaq  üçün  təcili  olaraq  Nuxa  qəzasına  göndə-
rildim.  Üsyan  bütünlüklə  yatırıldı,  nəticələri  ləğv  edildi 
və  həyat  normal  axarına düşdü.  Bundan  sonra  mən  Bakı 
şəhərinə  dəyişdirilərək  Azərbaycan  İpəkçilik  Trestinin 
direktoru vəzifəsinə təyin edildim”.   
Həmin  ərizənin  sonunda  o,  Xruşşova  bir  daha  xatır-
ladır:  “Nuxa  qəzasında  1930-cu  ildəki  qolçomaq  üsyanı-
nın  yatırılması  və  ləğv  edilməsində  mənim  XÜSUSI 
ROLUM  olub”  (13,  99).  Bu  deyilənlərin  ən  sadə  açımı 
belədir  ki,  Şəkidə  bütöv  nəsillər  və  ailələr  Əliəşrəf  Kəri-
mov/İsmayılov
’un  çekist  qılıncıyla  amansızcasına  məhv 
edilib. 
Üsyanı  yatıran,  “İspalkom  Əliəşrəf”in  diliylə  desək, 
“banditlərə qarşı mübarizə aparan” hökumət adamlarının 
törətdiyi  cinayətlərin  sayı-hesabı  olmayıb.  Onların  göstə-
rişiylə  hətta  üsyanda  iştirakı  şübhə  doğuran,  haqsız 
                                                 
53
 İfadə  savadsızdır.  SİKP-nin  (Sovet  İttifaqı  Kommunist 
Partiyasının) deyil, “SİKP MK-nın 1-ci katibi” olmalıydı.  

 
137 
təqiblərdən qorxaraq gizlənən insanların evləri yandırılır, 
ailə üzvləri həbs edilərək zindanlara atılırdı. Bu cəlladlar 
adamların özlərinə çalalar qazdırır, sonra isə güllələyərək 
bu çalalarda basdırırdılar (16, 85).  
“Qaçağa yardım etmək” adıyla həbs edilənlər arasında 
mərhum  xalq  şairimiz  Bəxtiyar  Vahabzadə’nin  atası  Mah-
mud ağa
 da vardı.  
17  apreldən  “qolçomaq  üsyanını  yatırmaq”da  fəal 
iştirak  edən  Əliəşrəf  Kərimovun  Xruşşova  dönə-dönə 
xatırlatdığı  “xüsusi  rol”,  bax,  bu  cinayətlərin  fəal  iştirak-
çısı olmaqdan ibarətdir.       
Ancaq  onun  kimilərin  qurduğu  partiya  ona  da  aman 
vermədi  –  ciblərində  onunla  eyni  bileti  daşıyan  kom-
munistlər  3  avqust  1937-də  onu  da  “xalq  düşməni”  kimi 
həbs  etdilər  və  partiyadan  da  qovdular.  Bugünədək  baş-
qalarına  etdiyi  zülmləri  indi  onun  öz  başına  gətirdilər  – 
zindanda 2 il yarım sürən istintaqda çoxlu işgəncələr çək-
di, ancaq hansı möcüzə sayəsindəsə sağ qaldı və 9 fevral 
1940-da  cəmisi  3  il  iş  alaraq  3  avqust  1940-da  həbsdən 
buraxıldı.  Sonralar  Şəkidə  kommunal  təsərrüfatı  idarə-
sində kontor müdiri işlədi və 1963-də öldü.  
ƏLİABBAS QƏDİMOVUN İZAHATI 
Ə.Qədimovun  istintaq  sənədləri  arasına  öz  əliylə 
yazılmış  9  səhifə  yarımlıq  rusca  bir  izahat  tikilib  (7,  118-
127).  Yazıldığı  tarix  göstərilməyib,  ancaq  həm  məzmu-
nuna  və  ruhuna,  həm  də  işdə  aktdan  sonra  yerləşdirildi-
yinə  görə  26  yanvar  1937-dən  sonra  yazıldığı  şübhə  do-

 
138 
ğurmur. İstintaq işində bundan sonrakı sənəd iyun ayına 
aiddir.  Deməli,  bu  izahat  yanvar-iyun  ayları  arasında, 
böyük  ehtimalla,  şahidlər  də  dindirildikdən  sonra 
yazdırılıb.  Bu  vaxt,  təbii  ki,  “NKVD”  artıq  ən  sınanmış 
işgəncə üsullarıyla müttəhimi “yola gətirmiş”, onu özünə 
lazım  olan  ifadələri  nəinki  söyləməyə,  hətta  yazmağa 
“razı  salmışdı”.  Burada  da  gözlənilməz,  qeyri-adi  heç  nə 
yoxdur.  Stalinin  baş  memar  olduğu  inkvizisiya  hüquq 
sistemi  qarşısında  bığıburma  marşallar  və  ordu  gene-
ralları, Siyasi Büro üzvləri özlərinin əksinqilabi cinayət 
törətdiklərini  boyunlarına  alıb  güllələnməyə  layiq 
olduqlarını  öz  dilləriylə  bəyan  edirdilərsə  Əliabbas 
Qədimovu  bu  gün  ağzıgöyçəkcəsinə  qınamağa  kim-
sənin  mənəvi  haqqı  yoxdur!  Şəkidə  İspalkom  Ələşrəfin 
gedərgəlməzə  göndərdiyi  insanların  övladları,  nəvə-
nəticələri bizimlə, şübhəsiz, razı olarlar. 
Beləliklə,  baxaq  görək  “NKVD”  mənən  məğlub  ol-
duğu,  ancaq  cismən  qalib  gəldiyi  Əliabbas  Qədimovdan 
nə almağı bacarıb.    
“Antisovet  ifadələrimə  görə  1927-ci  ildə  mən  həbs  edilərək 
yaşadığım  yerdə 3 il iş aldım. Şəkidə cəzamı çəkərkən Özbə-
kistana  göndərilmək  üçün  3-4  aydan  sonra  Bakıya  sürgün 
edildim.  Üsyan  yatırıldıqdan  sonra  Bakıya  gəlmiş  şəkililərdən 
Şabalıdlı Şeyx’in
54
 və Türkiyədən göndərilmiş 4 nəfərin qaldı-
rdığı üsyan haqqında Bakıda eşitdim. Şəkililərin dediyinə görə, 
Türklər bu 4 nəfər vasitəsiylə silah və pul boyun olmuşdular. 
                                                 
54
 Şəkinin  Baş  Şabalıd  kəndindən  olan  Molla  Mustafa  Məhəmməd 
oğlu Şeyxzadə
 nəzərdə tutulur. 

 
139 
Mən  Bakıda  mərhum 
Məhəmməd  bəy  Hüseynbəyov’la 
görüşdüm. O, deyəsən, Şimali Qafqazdan gələrək Şəkidəki xəstə 
qardaşının  yanına  tələsirdi.  O,  mənə  bildirdi  ki,  mənim  məlu-
matıma  görə,  Türklər  Azərbaycanın  əksinqilabçı  partiyalarıyla 
əlbir olaraq ASSR-in müxtəlif bölgələrində üsyan qaldıracaqlar. 
O,  bir  keçmiş  müsavatçı  kimi  məndən  xahiş  etdi  ki,  Müsavat 
təşkilatının rəhbərliyindəki şəxslərdən biri vasitəsiylə bu xəbərin 
gerçək olub-olmadığını yoxlayım.  
Mən  rəsmi  şəxslərdən  kimsəni  tanımırdım,  ancaq  “DPZ”-

55
 dustaq  olarkən  oradakı  müsavatçılardan,  o  cümlədən 
Kərbəlayı  Vəli  Mikayılovdan
56
 dəfələrlə  Mədinə  xanımın 
Müsavatın  mərkəzi  simalarından  biri  olduğunu  eşitmişdim. 
Onun  yanına  getmək üçün heç bir tanışım,  parolum və b.  yox 
idi.  Ancaq  o,  mənim  həyat  yoldaşımın  1925-ci  ildə  bitirdiyi 
                                                 
55
 Rusca «дом предварительного заключения»  (“ilkin dustaqlıq 
evi”)  sözlərinin  qısaltmasıdır.  Bu dustaqxana  indiki Nizami  metrosu 
ilə  üzbəüzdəki  16-mərtəbə  bunanın  arxasında,  Quba  yolundakı  əski 
şirniyyat fabrikinin binasında yerləşirdi. 
56
 Kərbəlayı  Vəli  Mikayılov  1877-ci  ildə  Bakıda  doğulub.  Görkəmli 
ictimai-siyasi  xadimdir.  Müsavat  Partiyasının  qurucularındandır. 
Zaqafqaziya  Seyminin  və  Azərbaycan  Milli  Şurasının  üzvü  (1918), 
Azərbaycan 
Cümhuriyyəti 
(1918-1920) 
dönəmində 
Hökumət 
mətbəəsinin  müdiri  olub.  Sovet  hakimiyyəti  zamanı  Bakıda  42-ci 
məktəbdə  müəllim,  Maarif  Komissarlığının  nəşriyyat  şöbəsində 
ticarət agenti işləyib. Gizli müsavat təşkilatıyla əlaqəsinə görə 1923-cü 
ildə həbs edilib, 25.4.1924-cü ildə 3 illiyə Yaroslavla sürgün edilib (AR 
MTN arxivi, PR-19894).  1928-ci ildə yenidən tutulub və buraxılıb (AR 
MTN arxivi, PR-41457, 4-cü cild). Güney Azərbaycana mühacirət edib 
və müharibə zamanı sovet qoşunları buraya girərəkən kommunistlər 
onu Zəncanda məhv ediblər. 

 
140 
seminariyanın 
direktoru 
idi. 
Qərara  gəldim  ki,  yetirməsinin  əri 
olmasından  istifadə  edərək  onunla 
görüşüm.  Təxminən  aprelin  20-ci 
günlərində  onun  evinə  getdim. 
Məni  hörmətlə  Abbas  əfəndi  kimi 
qarşıladı  və  çaya  qonaq  etdi. 
Deyəsən, otaqda yalnız ikimiz idik. 
Soruşdi ki, Şəkidə necə yaşayırlar? 
Ona  dedim  ki,  mənim  bildiyimə 
görə,  Şəkidə  üsyan  gedir  və  ondan 
Müsavat  partiyasının  buradakı 
rolunu  soruşdum.  Mədinə  xanım 
cavab  verdi:  “Heç  bir  rolu  yoxdur;  bu,  başdan-ayağa 
provokasiyadır”. Elə hiss etdim ki, o, mənə inanır.  
Mən çıxıb  getdim, ancaq  bir  gün sonra  yenə onun  yanına 
qayıdıb sorğumu təkrarladım və “doğrudanmı məhv olan xalqa 
kömək  etmək  istəmirsiniz?”-  deyə  əlavə  etdim.  O,  qəti  şəkildə 
“yox” deyərək imtina etdi.  
Mən ondan xariclə əlaqəsinin olub-olmadığını soruşdum. O, 
müsbət  cavab  verərək  Çəyirtkə  təşkilatının
57
 bir  iştirakçısı 
vasitəsilə  İranla  əlaqə  saxlayır.  O,  məni  həmin  şəxslə 
calaşdırmağa söz verdi, ancaq o, bu vaxt Bakıda olmadı.  
Şəkiyə  Türkiyədən  gəlmiş  4  şəxsin  rolunu  aydınlaşdırmaq 
üçün mən  Mədinə xanımdan Türkiyə ilə əlaqələrini soruşdum. 
O,  əlaqələrin  olduğunu  bildirdi  və  soruşdu  ki,  bu,  Sizin  nəyi-
nizə  gərəkdir?  Cavab  verdim  ki,  oraya  getməyim  pis  olmazdı. 
                                                 
57
 Çəyirtkə ilə mübarizə təşkilatı nəzərdə tutulur. 
 
Kərbəlayı Vəli Mikayılov 

 
141 
Ancaq  Şəkidən  gələnlərin  hamısının  dönə-dönə  danışdığı  4 
nəfər haqqında mən ona heç nə demədim. 
Şəkililərdən  öyrəndim  ki,  üsyandan  öncəki  son  ayı  Bakıda 
yaşamış 
Bəhram  bəy  Əlicanbəyov  aprelin  20-ci  günlərində 
burada, onun qardaşı 
Mustafa  Əlicanbəyov isə Tiflisdə həbs 
olunublar.  
Mən  Mədinə  xanımın  dediklərini  rəhmətlik  Hüseynbəyova 
çatdırdım  ki,  üsyan  başdan-ayağa  provokasiyadır.  Bundan 
sonra  o,  Şəkiyə  yola  düşdü.  Həbs  edildiyim  günədək  bir  daha 
Mədinə Qiyasbəyovanın yanında olmadım. Yaxşı xatırlamıram, 
iki,  ya  üç  il  sonra  Qubada  qəbuluma  bir  qoca  kişi  gələrək  onu 
Mədinə  xanımın  göndərdiyini  və  İranla  əlaqə  yaradan  həmin 
şəxs  olduğunu  dedi.  Mən  ondan  xaricdən  nə  kimi  xəbərlər 
olduğunu  soruşdum.  O,  öz  adamını  gözləmədən  İrandan 
çıxdığıını və növbəti səfərində məlumat gətirə biləcəyini söylədi. 
Bu  Torpaq  Komissarlığı  qulluqçusu  özünün  xidməti  işləriylə 
bağlı gəlmişdi. 
1933-cü  ildə  mən  həkim  kimi  bir  evə  guya  xəstə  üstünə 
çağırılmışdım. Orada keçmiş ağ zabit kimi 1927-1929-cu illərdə 
“DPZ”-də  və  Bayıl  türməsində  yatmış 
Heydər  bəy  Məhəm-
mədbəyov’la  rastlaşdım.  O,  Qubada  Müsavat  ideyalarını 
təbliğ  etməyi  mənə  “rəsmən”  təklif  etdi.  Onun  təklifindən  qəti 
şəkildə  imtina  edərək  bildirdim  ki,  siyasi  əqidəcə  müsavatçı 
deyiləm.  1935-ci  ildə  mən  yenə  də  həmin  Heydər  bəy  Məhəm-
mədbəyovun yanına dəvət olundum, ancaq bu dəfə o, həqiqətən 
xəstə idi və aramızda heç bir siyasi söhbət olmadı. Onu bir daha 
görmədim.  

 
142 
Qubada  istər  kəndlərdə,  istərsə  də  şəhərdə  əhalinin  bütün 
zümrələriylə  geniş  təmasda  olmağıma  baxmayaraq  əksinqilabi 
fəaliyyət  göstərməmişəm.  Nəinki  özüm  əksinqilabi  iş  aparma-
mışam,  hətta  onun  mövcudluğunu  bilməmişəm,  indi  də 
bilmirəm.  
Əmsar kəndindən milliyyətcə ləzgi, adı deyəsən 
Xıdır olan 
müəllimin  həbs  olunduğunu  eşitmişdim.  Evimizdə  yoldaşımı 
öyrədən  müəllim 
Rəfizadə’nin  də  tutulduğunu sonra  eşitdim.  
Onunla  əksinqilabi  mövzuda  heç  bir  söhbət  etməmişəm  və  onu 
komsomolçu  kimi  tanımışam.  Yalnız  bir  dəfə  o,  yoldaşlarından 
danışarkən ağzından qaçırdı ki, onlardan biri tutulub və həmin 
tutulan  onun  yaxın  yoldaşıdır.  Həkim  Arutyunovun  dəfnində 
yalnız  ideoloji  baxımdan  çiy  “Quba  bir  daha  belə  yaxşı  həkim 
görməyəcək” ifadəsini işlətmişəm.  
Qubada  yanıma 
Mir  Müin
58
 adlı  birisi  gəlmişdi. 
Sürgündən  qayıtmışdı.  Dediyinə  görə,  ona  Bakını  tərk  etmək 
təklif  olunub
59
,  o  da  əski  qubalı  kimi  Qubanı  seçib.  Məndən 
xahiş  etdi  ki,  işləmək  üçün  onu  hər  hansı  bir  təşkilata  təqdim 
edim. Mən də onu 
Sədulla Məhərrəmovun yanına göndərdim, 
ancaq o, iş verməkdən imtina etdi. Tezliklə Mir Müin Qubadan 
getdi,  mən  onu  bir  daha  görmədim.  Onunla  cəmi  iki  dəfə 
görüşmüşəm: birinci dəfə evimdə, ikinci dəfə isə küçədə. 
                                                 
58
 Mir  Müin  Niyazi  (?,  Quba-1967,  Bakı)  –  müəllim.  Xalq  Maarif 
komissarlığının  Təzəpirdəki  azmüddətli  pedaqoji  kursunda  işləyib 
(8.1.1921-ci  ildən).  Müsavatçılıq  üstündə  1927-ci  ildə  sürgünə 
göndərilib, 1937-ci ildə yenidən 10 illiyə sürgün edilib. 
59
 O  zaman  “antisovet  ünsürlərə”  iri  şəhərlərdə  yaşamağa  icazə 
verilmirdi. 

 
143 
Qubada bəzən həkim kimi, bəzən də yaxşı tanış kimi tez-tez 
Sadulla Məhərrəmovun evində olmuşam. Bu, yeganə ailə idi ki, 
mən  oraya  ailəmlə  gedirdim.  Onunla  mən  “İzvestiya”, 
“Pravda”  qəzetlərində  dərc  olunan  xarici  təhlükə  haqqında 
məqalələrlə bağlı fikir mübadiləsi aparırdım. Dostluğumuzun  7 
ilində mən ondan antisovet heç nə eşitməmişəm. 
Baba  Qəbulov’u 1920-ci ildən tanıyıram. O, Parlamentdə 
Müsavatı deyil, “Əhrar” partiyasını təmsil edirdi. 1920-ci ildə 
antisovet  ovqatda  olsa  da  onun  hansısa  gizli  təşkilatın  üzvü 
olduğunu  bilməmişəm  və  bu  günədək  də  bilmirəm. 
Qaxda 
üsyan  başlayarkən  o,  Sovet  hökumətinin  mövqeyini  mü-
dafiə  etmişdir.  Qulluq  işləriylə  bağlı  Qubaya  gəldiyi  zaman 
mən onu nahara dəvət etmişdim. Nahar zamanı əsasən 27-29-cu 
illərdə  yaşadıqlarımızdan
60
söhbət  etdik.  İş  heyvanlarının,  kənd 
təsərrüfatı  alətlərinin  və  b.  lazımınca  olmaması  ucbatından 
kolxozlarda  yaranan  kasıblıqdan  danışdıq.  Torpaq  əldə  etmiş 
kəndlilərin  narazılığının  səbəblərindən  söz  açdıq,  torpağını 
itirmiş kəndlilərin (qolçomaqların) isə narazılığından danışmaq 
artıqdır. Baba Qəbulovun indi hansı əqidədə olmasını bilmirəm. 
Onun hansısa əksinqilabi təşkilata mənsub olması barədə də heç 
nə  bilmirəm.  Ancaq  bilirəm  ki,  keçmişdə  Parlament  üzvü 
olduğuna  görə  Göyçayda  (?)
61
 işdən  çıxarılmışdı.  Bunu 
özündən eşitmişəm. 
                                                 
60
 Dustaqlıq həyatını nəzərdə tutur. 
61
 Ə.Qədimov Baba bəyin işdən çıxarıldığı yeri dəqiq bilmədiyinə 
görə  “Göyçay”ın  qarşısında  sual  işarəsi  qoyub.  B.Qəbulzadə 
Göyçayda işləməyib; onu Şəkidə işdən çıxarmışdılar. 

 
144 
 
Fərrux  Əfəndiyevlə  lap  yeni-
yetmə  yaşlarımdan  tanışam.  1907-
ci  ildə  Bakıda  onların  dərzi  düka-
nında  gizlənmişdim.  Mən  Fərruxu 
müəyyən  əqidəsi  olmayan  adam 
kimi,  yeyib-içməyi,  deyib-gülməyi 
sevən birisi kimi tanıyıram. Son 7-8 
ildə  onunla  nadir  hallarda  görüş-
müşük  və  bu  vaxt    siyasi  mövzuda 
heç  bir  söhbət  etməmişik,  şəxsən 
mən  xatırlamıram.  Üsyana  qədərki 
bütün  3-4  ayda  onu  Şəkidə  görmə-
mişəm. 
Qubada  mənimlə  qonşu  olan 
Məşədi  Xalıq  haqqında  iki 
kəlmə.  Mən  onun,  demək  olar  ki,  bütün  ailəsini  müalicə 
etmişəm. O, AK(b)P-nin birinci katibi 
Mircəfər Bağırovun ən 
yaxın qohumlarındandır. O və başqa qohumları bununla xüsusi 
fəxr  edirdilər.  O,  ayda  1-2  dəfə  yanıma  gələrək  radioya  qulaq 
asırdı və demək olar ki, hər gün mənə bir qulluqda bulunurdu; 
məsələn,  bizə  ucuz  ərzaq,  odun,  saman  alırdı.  Xəstə  adam  idi. 
Ailəsinin qayğılarından, sağlamlığından başqa kənar məsələlər-
lə az maraqlanırdı. 
Şahmərdanovu  tanımıram.  (Qusarda  Şahmerdinov 
Bəkiri tanıyıram). 
Sonda  ən  qəti  şəkildə  bildirirəm:  mən  müsavatçılarla  birgə 
fəaliyyət  üstündə  ifşa  olunuram  (siyasi  əqidəcə  mən  heç  vaxt 
müsavatçı olmamışam), 
1918-ci ilin sonundan 28 aprel 1920-
 
 
Fərrux Əfəndizadə 

 
145 
ci ilədək olan dövrdə Şəki müsavatçılar qrupu ilə birlikdə 
mən  də  bu  fəaliyyətə  görə  bütün  məsuliyyəti  daşıyıram. 
(Müstəntiqin diktəsi altında yazıldığı şübhə doğurmayan 
bu cümlə artıq Ə.Qədimova güllələnmə hökmü çıxarmaq 
üçün  yetərlidir!  Bundan  sonra  onun  özünə  bəraət 
qazandırmaqdan  ötrü  yazacaqlarının  daha  heç  bir  önəmi 
yoxdur! – Müəl.).  
1920-ci  ildə  Sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra  heç  bir 
gizli  təşkilatın  üzvü  olmamışam.  1921-1927-ci  illərdə  tez-tez 
ümumi  yığıncaqlarda,  mitinqlərdə  çıxışlar  etmişəm.  Ola  bilsin 
ki, belə çıxışlar zamanı  antisovet ifadələr də işlətmişəm.  Ancaq 
Molla  Qafarın  mənimlə  üzləşdirmədə  dedikləri,  çox  güman  ki, 
indi  partiyadan  çıxarılmış 
Balacayev  Şirin’in,  Dibir  Nəsi-
bov’un və İmaməli Axundov’un dedikləri, əlbəttə, yalandır.  
Bu illər ərzində məndə millətçiliyə meyl olubmu? Bəli, olub. 
Eserlik  əsasları  üzərində  qurulmuş  ideologiyadan  dərhal 
ayrılmamışam.  Ancaq  fəaliyyətimin  Quba  dönəmində  qəti  və 
dönməz şəkildə inqilabçı, yəni marksist baxışlara yiyələnmişəm, 
Sovet hökumətinə zərər vuracaq heç bir əmələ yol verməmişəm, 
sovet həkimi kimi əlimdən gələni etmişəm. 
Vətəndaş 
Heydər  bəy  Məhəmmədbəyov  (Səfərəlibəyov) 
Dəvəçidəndir,  əski  çar  ordusunun  zabitidir,  1927-1929-cu 
illərdə mənimlə birgə “DPZ”-də və Bayılda yatıb. 
Ə.Qədimov”.  
Qısaltmadan  verdiyimiz  bu  sənəddən  göründüyü 
kimi,  Əliabbas  Qədimov,  hər  şeydən  öncə,  müstəntiqin 
tələbiylə  adını  çəkməyə  məcbur  olduğu  adamları  var 
gücüylə qorumağa çalışır, ya artıq həbsdə olan adamlarla 

 
146 
bağlı elə şeylər deyir ki, həmin mətləbləri həmin məhbus-
ların  özləri  çoxdan  boyunlarına  alıb,  ya  artıq  dünyasını 
dəyişmiş  və  mühakimə  olunması  mümkünsüz  insanların 
“günahları”nı  söyləyir,  ya  da  hələ  çöldəki  adamlardan 
danışarkən  onların  siyasətlə  maraqlanmadığı  təsəvvü-
rünü yaratmağa çalışır.  
Millətçilikdə, gizli Müsavat təşkilatına mənsub olmaq-
da, Şəki üsyanının hazırlıq mərhələsində iştirak etməkdə, 
xaricdə 
fəaliyyət 
göstərən 
müsavatçılarla 
əlaqəyə 
girməkdə  ittiham  edilən  Əliabbas  Qədimov,  təbii  ki,  ilk 
növbədə  özünə  də  bəraət  qazandırmaq  istəyir,  bundan 
ötrü  özünü  hətta  ardıcıl  marksist  də  adlandırır,  ancaq  o, 
sadəlövhlüyü  ucbatından  müstəntiqin  tələsinə  düşərək 
müsavatçılarla  bərabər  məsuliyyət  daşıdığını  boynuna 
alır və bu zaman bilmir ki, SSRİ rəhbərliyinin müsavatçı-
ların  ucdantutma  güllələnməsi,  yaxud  gedərgəlməz 
sürgünə göndərilməsi haqqında rəsmi göstərişi var. 
Bu izahatı oxuyaraq burada qeyr-adi heç nə görməyən 
indiki  yurddaşlarımıza,  özəlliklə  gəncliyə  bir  şeyi 
xatırlatmaq  istəyirik  –  1936-1938-ci  illərdə  “NKVD” 
zindanına  düşmüş  dustaqlara  elə  dəhşətli  işgəncələr 
verirdilər  ki,  onlar  nəinki  özgələrin,  hətta  özlərinin 
əleyhinə  ən  ləyaqətsiz  ifadələr  işlədir,  ən  ağlasığmaz 
yalanlar  uydurur,  müstəntiqin  tələb  etdiyi  istənilən 
cümləni,  sözü  yazır,  “sovet  hakimiyyətini  silahlı  üsyan 
yoluyla  devirməyə  çalışan,  bunun  üçün  əksinqilabi  gizli 
təşkilatda  fəaliyyət  gösərən”  “xalq  düşmənləri”nin 
siyahısını  tələb  olunduğu  qədər  genişləndirirdilər.  Bu 

 
147 
izahatda  isə  dediklərimizdən  əsər-əlamət  belə  yoxdur! 
Deməli,  Əliabbas  Qədimov  həbsindən  xeyli  müddət 
keçməsinə 
baxmayaraq 
sındırıla 
bilməyib, 
ŞƏRə 
müqavimət  göstərməyi,  öz  şərəf  və  ləyaqətini  qorumağı 
bacarıb!  Doğrusu,  onun  iradəsinə,  mətinliyinə  heyran 
qalmamaq mümkün deyil.  
“YENİ ŞƏRAİT YARANDIĞINA GÖRƏ...” 
Görünür  ki,  müstəntiqlər  eyni  “cinayət”  üstündə 
tutulmuş bir çoxlarıyla birgə Mədinə xanım Qiyasbəyli və 
Əliabbas  Qədimovu  da  “tezbazar”  dindirib  işi  yekunlaş-


Yüklə 3,57 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə