AZƏrbaycan etnoqrafiyası ÜÇ Cİlldə II ciLDƏ ŞƏrq-qərb baki 2007 Baş redaktor: Teymur Bünyadov



Yüklə 3,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə11/32
tarix23.06.2017
ölçüsü3,92 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   32

 Baş  geyimləri.  Ənənəvi kişi geyim kompleksinin mühüm

elementlərindən biri də baş geyimlərdir. Xalq arasında papaq həmişə,

şərəf, qeytə və namus simvolu kimi dəyərləndirilmiş, icitmai yerlərdə,

ailədə başıaçıq gəzmək qəbahət sayılmış, papağın itiriləmsi və ya

oğurlanması, təkcə  şəxsin deyil, onun mənsub olduğu nəslin də təhqir

edilməsi hesab olunmuşdur. Azərbaycanlı kişilər namazqabağı

dəstəmaz ayını istisna olmaqla nə süfrə başında nə də gecə yatağında

başıaçıq olmağı qəbul etməmişlər. Yataq zamanı papağ dəyişdirilərək

gecə papağı ilə (şəbkülah) əvəz olunmuş, yada başa sarıq bağlanmışdır.

Buna görə də XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda kişi baş

geyimlərinin məhəlli-etnik xüsusiyyətlərinə, formasına, materialına,

geymə tərzinə, dəyərinə və hətta rənginə görə fərqlənən çoxlu növləri

olmuşdur.

      


Ənənəvi  kişi  baş  geyimləri

müxtəlif növ materiallardan (dəri, keçə,

parça) hazırlanmaqla, həm tikili, həm də

bağlama formasında olmuşdur. Tikili

baş geyimlərinə müxtəlif formalı və adlı

dəri  keçə papaqlar, araqçın, (təsək və

yaxud tərrik), başlıq; bağlama baş

geyimlərinə isə baş dəsmalı (sarıq),

çalma və əmmamə daxil edilmişdir.

   


Baş  geyimləri  içərisində  yerli

qoyun dərilərindən hazırlanmış papaqlar



xüsusi üstünlük təşkil edirdi. Lakin bununla belə, varlı  şəxslər öz

papaqlarını Krım və Orta Asiyadan gətirilmə qaragül dərisindən

tikdirirdilər. Yerli əhali arasında bu dəridən tikilən papaq “Buxara

papaq” adlanırdı. Qaragül dərisinin rənginə müvafiq olaraq “Buxara

papaqlar” qara (ərəbi papaq), çal, (Şirazi papaq və ya çalpapaq) və qızılı

və yaxud gümüşü (sür papaq) kimi müxtəlif adlarla məlum idi. Bu cür

papaqların başlıca müştəriləri  bəylər, əsilzadələr, qoçular, varlı tacirlər

və s. idi. Yerli börkçü ustalar tərəfindən tikilən bu papaqlar öz

formasına görə həm də “daqqa papaq”, və ya “qələmi papaq” olmaqla

iki qrupa ayrılırdı. Daqqa papaq əksərən qaragül dərisindən, bəzən də

yerli körpə quzu dərisindən ülgü əsasında biçilib-tikilirdi. Papaq gövdə,

tərk və astardan ibarət olurdu. Onun tərkibini (üst hissəsini) çox vaxt

parçadan deyil, tumca və ya aşılı dıridən tikirdilər. İlin fəsillərindən

asılı olaraq papağın astarı yun və ya pambıq parçadan qoyulurdu.

      “Qələmi papaq” yastı formalı “daqqa papaq” dan fərqli olaraq

bütöv dəridən hündür şiş papaq formasında tikilirdi. Şirvan əhalisi

arasında ona “şıkarı papaq”, “qacarı papaq” və “qoçu papaq da

deyirdilər.

Quba-Xaçmaz bölgəsində başı yuxarı çevrilmiş kəsik konusu

xatırladan “kazak papağı”, “ləzgi papağı”, “çərkəzi papaq”, “noqay

papağı”; Lənkəran-Astara gölglərində isə bütöv qoyun dərsisindən

hazırlanan “ğıjina kuli” (dəri papaq) və enli lığ (həsir) qayçılarının bir-



birinə tikməklə hazırlanan, daha çox yayda geyilən “zənbilə

kuli”(zənbilli papaq) xüsusilə dəbdə olmuşdur.



Şiş papaq. Bütöv konusu xatırladan belə papağı ayrı-ayrı diri

hissələrindən biçib-tikirdilər. Bunu üçün lazımi ölçüdə biçilmiş hissələri

saxsı iynəsi ilə tərs üzünə tikdikdən sonra astar çəkir və avand üzünə

çevirirdilər. Papağın astarına sırıq vurulurdu. Şiş papaq ən çox qara və

ağ rəngli  saçaqlı quzu dərisindən tikilirdi. Onun saçaqlarını xüsusi

alətlə burub qıvrımlayırdılar. Azərbaycanın Quba bölgəsində bu cür

papaq “qarmuq papaq”, Şirvanda “Zərnəva papağı”, “Qəbələ papağı”,

“züllə papaq”, “molla papağı”, Qərb bölgəsində “armudu papaq” və

“ayrım papağı” adlanırdı.

Şələ papaq. Kəsik konus formasında tikilən belə papaqlar da

saçaqlı olur, üst hissəsi tünd rəngli parçadan “tərk” salınırdı.  Papağın

astarı da eyni rəngli parçadan hazırlanmaqla, dəri ilə birgə sırınırdı.

Mövsümdən asılı olaraq, şələ  papağının astarı yun və pambıq parçadan

çəkilirdi. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində belə papaqlar “çapıq

papaq”, “zağarlı papaq”, “yastı papaq”, “yappa papaq”, “qarabağ

papağı”, “motal papaq”, “ğıjna kuli, “dəyirmi papaq”, “çoban papağı”,

“qırmızı papaq” və.s adlarla məşhur idi.

  Azərbaycanda geniş istifadə də ola kişi papaqları etnik və

məhəlli xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirdilər. Belə ki, burada “Ləzgi

papağı”, “Noqay papağı”, “Ayrım papağı”, eləcə də “Buxara papaq”,

“Krım papağı”, “Şirazı papaq”, “Qarabağpapağı”,  “Qəbələ papağı”, və

s. əhlinin geniş istifadəsində idi.

  

Aşıqların  geydiyi  silindirik  formalı  “aşıq  papağı”



Azərbaycanın Gəncəbasar, Şirvan, Göyçə, Gədəbəy bölgələrində dəbdə

olan ağappaq növü idi.

 Göründüyü kimi, Azərbaycanda dəridən hazırlanan kişi baş

geyimlərinin çeşidi rəngbərəng, ona olan təlabat isə çox böyük

olmuşdur. Bu səbəbdən də burada papaqçılq sənəti geniş inkişaf

etmişdir. XIX yüzilliyin 50- ci ilərində Bakı, Yelizavetpol, Lənkəran,

Quba, Nuxa, Şamaxı, Şuşa, Naxçıvan kimi iri sənət mərkəzlərində 650

nəfərədək papaqçı-usta işlənmişdir ki, onların da 235 nəfəri yalnız

Nuxada cəmlənmişdir. [114]


  Kişi baş geyimlərin bir növü də “başlıq” idi. Onu, adətən,

soyuq və boranlı havalarda uzaq səfərə çıxanlar və dağ  şəaritində

yaşayanlar papağın üstündən geyirdilər. Başlıq, əsasən sıx toxunuşlu

yun parçadan (şaldan), mahuddan, ən qiymətlisi isə dəvə yunundan

hazırlanırdı. Bu cür baş geyimini kəlləllik (başlıq  və iki qulaqcıqdan

ibarət biçib-tikirdilər. Başlığın qulaqcıqları uzun olduğundan geyinən

zaman onları boğaza dolayıb,  düyünləyib arxaya (kürəyə) atırdılar.

Qiymətli başlıqların qulaqcıq  astarını göz oxşayan rəngli parçadan tikir,

təpəsində isə rəngbərəng saplardan düzəldilmiş bəzəkli qotaz qoyudular.

Başlıq təkcə Azərbaycan üçün deyil, əksər Qafqaz xalqları üçün  də

səciyyəvi baş geyim növü olmuşdur.

Araqçın (təsək və yaxud tərrik) [115] papaq, çalma və

əmmamənin altından geyilən kişi baş geyiminə aid idi. Araqçın saya və

naxışlı olmaqla iki formada hazırlanırdı. Saya araqçınlar, bir qayda

olaraq, altdan geyilir, bəzəkli araqçınlar isə sərbəst olaraq başa

qoyulurdu. Azərbaycanda tikilən və başı sərin xaslayan araqçın Orta

Asiya araqçınından fərqli olaraq, dördkünc deyil, dairəvi (girdə)

formada biçilib-tikilirdi.

Araqçın baş geyim növü kimi Azərbaycanın  hər yerində eyni

cür yayılmamışdı. Belə ki, onu Qərb bölgəsində  ən çox İrandan gəlib

ayrım kəndlərində çərçilik edən və Simens qardaşlarının misərtimə

zavodlarında işləyən azərbaycanlılar geyirdi. Burada araqçını ancaq

varlı ailələrdə və toy etməyə hazırlaşan cavanlarda örnək olurdu.

Kişi araqçını Abşeron, Naxçıvan, Lənkəran-Astara, Şirvan

bölgələrində  əhalinin geniş istifadəsində olmuşdur. Onun yan hissəsi

(çevrəsi ) rombvari, təpə hissəsi isə dairəvi biçilib-tikilirdi. Araqçının

astarı birrəng  parçadan hazırlanırdı.

Naxışlı araqçın xüsusi əndazə ilə işlənilir, üzəri müxtəlif

tikişlərlə, zəngin həndəsi və nəbati naxışlarla  bəzədilirdi. Şirvanda

gənclərin araqçının (təsyinin) qırağına qızılı və gümüş bafta vurulurdu.

Burada el adətincə, təzə bəy mütləq qabaq öz kürəkəninə göndərməli idi.

[116]


 Lənkəran-Astara bölgəsində “aynalı araqçın” dəbdə idi. Adətən,

toylarda, bayramlarda geyilən belə naxışlı araqçının sağanağına balaca



dairəvi güzgülərdən çevrələnmə tikərdilər. Bu, baş geyimi, şübhəsiz ki,

varlı ailələrin geyim kompleksinə daxil idi.

Əsrlərcə formalaşan xalq adətinə görə, evdə, ailədə, naməhrəm

yanında başıaçıq gəzmək, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi qəbahət

sayıldığından, hər bir azərbaycanlı kişi və qadın yataqda da başıaçıq

olmazdı. Kişilər yatan zaman başlarına şəbkülah və ya təskülah

qoyardılar. Şəbkülah (təskülah) bahalı parçalardan tikilməklə üzəri

tikmə naxışlarla bəzədilirdi. Dörd ayrıca üçbucaqşəkilli biçilən

şəbkülahı, bu hissələri tərs üzünə tikib astar çəkərək avan üzünə

çevirməklə hazırlayırdılar.

XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda din xadimlərinin

(dərviş, seyid və s.) gündəlik geydikləri “külah” və “çəltari” də

olmuşdur. Biçim  üsulu və tikiş texnikası cəhətdən  şəbkülahdan

fərqlənməyən külahın bəzəkli naxışlarının arasına əski əlifba ilə “Əli”

və başqa din xadimlərinin adları yazılardı. Bu yazılar hər bir üçbucaq

hissəsi üzərində -yuxarıda iri fonda bir, aşağıda isə nisbətən kiçik fonda

üç ədəd olmaqla, yan-yana əlvan saplarla naxışlanırdı. Bəzən yaşlı

kişilər yatan zaman başlarına “gecəlik” (gecə papağı) adlanan  qalın

tüklü papaq keçirirdilər. Yumşaq quzu dərisindən hazırlanan belə papaq

çox da böyük olmayıb, əsasən astarsız olur, nadir hallarda içərisinə

pambıq astar çəkilirdi.

   


Tikilmə baş geyimlərinin bir qismini də   dairəvi şəkildə

hazırlanan, ancaq başın ortasını  tutan fəs təşkil edirdi. Adətən,

ziyalıların və mötəbər şəxslərin geydikləri fəs bahalı ipək parçalardan

astarlı tikilirdi. Fəsin yan çevrəsi bəzədilmir, ağız yanlarına köbə tutur,

kəlləliyi tikmə naxışlarla bəzədilirdi.

 Azərbaycanın etnoqrafik bölgələrində  keçədən tikilmiş baş

geyimləri bəhs olunan dövrdə o qədər də geniş yayılmamışdır. Lakin

tarixi faktlar təsdiq edir ki, hələ ilk orta əsrlərdə Dədə Qorqud

qəhrəmanları keçə börkdən baş geyimi kimi istifadə etmişlər:

 Başındakı turulğanı nə öyərsən mərə kafir?

 Başımdakı (keçə) börkümcə gəlməz mana. [117]


XIII əsrə aid naməlum bir coğarafiyaçının yazdığı “Əcaib-əd-

dünya” əsərində isə Gəncə  şəhəri və onunu ətrafında cavanların əksər

hissəsinin başlarına “bətlə”, yəni keçə papaq qoyduğu qeyd edilir. [118]

 Görünür, bu tip baş geyimi arxaikləşərək aradan çıxmışdır.

Bununla belə, Lənkəran-Astara bölgəsinin kəndlərində, Abşeronda,

eləcə də İrandan Azərbaycana kəsbkarlığa gələnlərin geyim dəstlərində

keçə papağın olması söyləməyə imkan verir ki, bu tip papaq dörd, altı

bəzən də səkkiz kiçik taxtadan konusvari və ya silindirik şəkildə biçilib

tikilir, qübbəsinin hündürlüyü 3-4 sm –dən artıq olurdu. Altından

araqşın geyilən belə papaq “şolakılo” və “tasuy” adlanırdı. [119]

 Bağlama baş geyimlərinin yoxsul əhali içərisində  ən geniş

yayılmış növü sarıq (baş dəsmalı) olmuşdur. Qadın baş  çəkilərindən

fərqli olaraq kişi sarıqları əsasən saya olur, pambıq parçadan 50-x60 sm.

ölçüdə hazırlanırdı. Sarığı başa iki üsulla bağlanırdı. Birinci üsulda dörd

qatlanmış yaylığın uclarını düyünəlyib başa keçirirdilərsə, ikinci üsulda

parçanı dioqnal üzərə qatlayıb başa salır, uclarını boyunun arxasında

çarpazlayır və alının üstündə düyünləyirdilər. Adətən, sarıqdan yaşlı

kişilər isti havalarda çöl-təsərrüfat işləri görən zaman və yatağa

uzanarkən istifadə edirdilər.

 XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində Azərbaycanda bağalama baş

geyimlərinin bir qisminin də çalma və əmmamə təşkil edirdi. Çalmanı,

bir qayda olaraq nüfuzlu elm adamları, şairlər, mötəbər şəxslər, dövlət

qulluqçuları və s. gəzdirirdilər. Əmmaməni  isə əsasən ruhanilər (molla,

əfəndi, seyid, müfti və b.) geyirdilər. Əmmaməni başa kiçik papaq-

araqçın və ya külah qoyduqdan sonra xüsusi əndazə ilə sarıyırdılar.

Əmmamələr parçasının rənginə, ölçüsünə və başa dolama qaydalarına

görə bir-birindən fərqlənirdi. Azərbaycanlı din xadimləri əsasən

ipkədən, humayun və batist ağından hazırlanan əmmamə geyərdilər.

Özgə millətindən olan əhali müsəlman fərqlənmək ümüm qara, yaxud

göy (ermənilər) həmçinin sarı (yəhudilər) əmmaməyə üstünlük

verərdilər. Azərbaycanda ali ruhani zümrələr arasında yaşıl əmammə

dəbdə olmuşdur.

     Şəriət qanunlarına görə, əmmamədən təkcə baş geyimi kimi

istifadə edilməmiş, o, həm də əməli əhəmiyyət kəsb etmişdir. Belə ki,



əmmamənin ölçüsü hər bir kəsin boyuna müvafiq olduğundan, onu

lazım gələndə süfrə, qurşaq hətta kəfən yerinə də işlətmişlər. [120]



Ayaq geyimləri. Keçmişdə kişi ayaq geyimlərinin müxtəlif

növləri əhalinin geniş istifadəsində olmuşdur. Bunlar çarıq, başmaq,

dübəndi, qondara, şiblit, uzunboğaz çəkmə, çust, məst, nəleyin, corab,

patava, dolaq, badış və s. ibarət idi. Ayaq geyimlərinin növlərinə görə

şəhər  və kənd əhalisi ilk baxışdaca seçilirdi. Adətən, şəhər əhalisinin

ayaq geyimləri yaxşı aşılanmış göndən (sağrı, ətvi, meşin, tumac,

müşkü, müşəmbə və s.) xüsusi ülgü

əsasında  tikilir, təzəliyi ilə diqqəti

cəlb edirdi.

    


Yüngül  və  ucuz  başa

gəlməsi, çöl-təsərrüfat işləri zamanı

əlverişli olması çarığı əhalinin böyük

əksəriyyətinin ayaq geyiminə

çevirmişdir. Çarıq həm aşılanmış həm

də xam göndən tikildiyiniə görə, onu

satın almaqla  və ya hər kəs özü

tikməklə  əldə edirdi. Hər kəsin

gündəlik geydiyi çarıqdan başqa,

peşəkar çarıqçılar tərəfindən tikilən

və rəngli bağları olan 1-2 cüt çarığı da

olurdu ki, onu adətən bayram və

məişət şənlikləri zamanı, eləcə də şəhərə-bazara gedərkən geyirdilər. İl

ərzində 6-12 –yə qədər çarığa ehtiyac olurdu. Bəzən imkansız adamlar

çarıq dağılan zaman onun altına göndən və ya qalın parçadan “döşəmə”

salıb geyirdilər.

Azərbaycanda kişi çarıqlarının “kotuğu”, “quşburnu,

“qızqaytaran”, “kalmanı”, “xəlbirqırağı, “quşgözü “şiravi, “şirazi,

“təkburun” əcəmi, “üçburun, “qarabağı ” və s. kiçik biçim tərzinə və

tikiş texnikasına görə fərqlənən müxtəlif növləri olmuşdur. Bəzi

etnoqrafik bölgələrdə (Naxçıvan Lənkəran-Astara və s. ) qismən də olsa

həsirdən hazırlanan “həsir çarıq” lara da təsadüf olunurdu.

Çarıq, hər kəsin yağının ölçüsünüdə biçilir, qabaqdan

başalayaraq dabanına doğru tikilirdi. Çox zaman çarığı onunn burnunun



quruluşuna görə fərqlənirdilər: “çütməburun”, “quşburnu”, “təkburun”,

“üçburun” və s.

Çarığın atadan dayanması üçün onun dababnına köşədən 2-3

ədədə “körpü” dabanla pəncərə arsının yanlarına bir cüt olmaqla

“üzəngi”, pəncə üstünün yanlarına isə “gözlər” toxunurdu. Tikmə içi

üzərinə ya üzərinə mum çəkilmiş eşmə iplik vasitəsilə, ya da göndən

nazik çəkilmiş (köşə) vasitəsilə aparılırdı.

Çarıq ayağa geyildikdən sonra “çarıqbağı” vasitəsilə bağlanırdı.

Çarıqbağı rəngli toxunma ipdən hazırlanırdı. Bir qayda olaraq, gəlinin

cehizləri xeyli çarıqbağı olurdu.

Çarıqbağını pəncəüstü gözlərə çarpaz doladıqdan sonra onun

uclarını daban körpüsünə və yan üzəngələrə çevirir, artıq qalan hissəsini

isə baldıra dolayıb bağlayırdılar.

Qərb bölgəsi əhalisinin bayram libası dəstinə daxil edilən

“quşgözü” çarıq digər çarıq növlərində öz yaraşıqı ilə seçilirdi. Onun

pəncə üstü ipli olur, bəzəkli çarıqbağı ilə bağlanırdı. Çarığın ayaqda

gözəl görünməsi üçün adətən üzəngi bəndlərinin altında hər iki yandan

simmetrik omaqla sərçə gözü boyda deşiklər açırdılar.

 Ləkəran-Astara bölgəsində geyilən çarıq “şım” adlanırdı.

Burada alınma dəvə gönünündən tikilən “şatra şım”  daha çox dəbdə

olmuşdur. Onu tikmək üçün  istifadə olunan göndən çəkilən duvula

(köşə) qızılağacının qabığından hazırlanmış məhlulla  qırmızı rəngə

boyadılırdı. Çarıq patava ilə geyiləndə  ona “şım -putya” deyirdilər.

Çarığın “şımaband” adlanan pəncəüstü duvula vasitəsilə çalkeşir

şəklində hörülürdü.

Adətən,


aşılanmamış göndən

tikilən çarıqlar suya

düşəndən sonra quruyub

qaxaca dönürdü. Bunun

qarışısını almaq üçün

çarığı soyunduqdan

sonra onun içinə nəm

torpaq doldurulurdu.

Nəm torpaq çarığın


quruyub bərkiməsinin qarşısını alırdı.

Çarığı, bir qayda olaraq, müxtəlif  yun corab (saya və ya

bəzəkli) badış, patava və dolaqların üstündən geyirdilər. Yun corabın

üstündən şaxtalı havalarda dolaq bağlanırdı. Onu, eni 120 sm, uzunlu

isə 70-80 sm olan sıx toxuna şaldan hazırlayırdlar. Dolaq baldıra patava

isə ayağa kip sarınır, şalvarın balağını  qıvraq saxlayır, təsərrüfat işləri

zamanı sərbəstlik yaradırdı.

Bəzən çöl- təsəsrüfat işləri zamanı dolağı badış  əvəz edirdi.

Kişilər şalvarın balığı onun içərisinə qabqarıb topuqdan yuxarı və

dizdən aşağı qaytanla bağlayırdılar.

  

Qışı sərt keçən dağlıq ərazilərdə çarığın və ya çəkmənin



üstündən yer hanasında xüsusi olaraq bu məqsəd üçün toxunmuş ayaq

şalı dolayırdılar.  2 m-ə qədər uzunluğu bir qarışdan çox eni olan ayaq

şalı ayağı don vurmaqdan qoruyurdu.

Yayılma arealına görə, şəhər əhalisinin geyim dəstində əsas yer

tutulan kişi başmağı “mərdanə başmaq” adı ilə məlum idi. Əsasən iri

sənət mərkəzlərində peşəkar baçmaqçılar tərəfində istehsal olduğundan,

çarıq ilə müqayisədə baha başa gəldiyindən kənd əhalisinin böyük

əksəriyyəti başmaqdan istifadə edə bilmirdi.  Hündürdabanlı, altına nal

vurulmuş, aşılanmış gön materialından (müşkü, tumac, sağrı və s. )

bəzəksiz hazırlanan kişi başmağının başlıca müştərisi şəhər əhalisi idi.

XIX  yüzilliyin 30-70- ci illərinə aid edilən statistik məlumatlarda

Gəncədə 75 çəkməçi və başmaqçının [121], Tiflisdə  100 çagirdi ilə

birlikdə 201 çəkəmçinin [122], Şamaxıda 227 bamaqçının, Nuxada 147

başmaqçının işləməsi və ümumiyyətlə, bu dövrdə Azərbaycanda onların

sayının 579 nəfər çatması [123] bu ayaq geyimi növünə olan təlabatı

aydın əks etdiridi. Baçmaqçı emalatxanalarının sayının çoxluğuna  görə,

Naxçıvan şəhərində fəaliyyətdə olan bazarlardan biri də məhz

“Başmaqçı meydanı” adlanırdı. Ordubad hazırlanan qadın və kişi

başmaqları adla söylənilirdi. Şuşa şəhərində hazırlanan “Qala başmağı”

da keyfiyyətinə görə yüksək qiymətləndirilirdi.

Bir qayda olaraq, kişi başmaqları qalın və gön materialından, at,

uzunqulaq, qatır gönündə hazırlanır, iri ölçülü olmaqla da qadın

başmaqlarında fərqlənirdi.


 Şəhər əhalisinin əksəriyyətinin, kənd əhalisinin isə varlı

zümrələrinin ayaq geyimləri içrisində çust, məst, nəleyin və s. də

mühüm yer tuturdu.

Adətən, yumşaq aşılanmış dəridən altlıqsız hazırlanan məstin

üzündən gəzməyə çıxan zaman başmaq geyilirdi. Dabanı açıq olan

başmaqdan fərqli olaraq, çustun daban çevrəsi bağlı olurdu. Gündəliyə

geyilən çust Bakı, Abşeron, Şirvan, və b. bölgələrində geniş yayılmışdır.

Naxçıvan bölgəsinin dağlıq hissəsində, Şəki-Zaqatala

bölgəsində kişi ayaq geyimi lapçına tələbat böyük idi. Uzunboğaz

ayaqqabı növü olan lapçının üzlüyü tumac və keçədən altı isə göndən

tikilirdi.  Onu geyərkən boğazının (küncünün) kəsik hissələrini   bir-

birinin üstünə qoyur, xüsusi qaytanla dolayıb bağlayırdılar. Lapçının

ucu şiş və nisbətən yuxarıya qatlanmış olurdu. Bu ayaq geyimi növü

dağ kəndlərinin əhalisi arasında XX yüzilliyin əvvəllərinə qədər

qorunub saxlanılırdı. [124]

Boğazdı (uzunboğaz çəkmə) varlı elat kişiləri arasında dəbdə idi.

Ayaqlığı başmaqla eyni cür olan boğazdının altı aşılanmış göndən, üstü

isə bahalı material sayılan tumac, xrom və ya müşküdən tikilirdi.

Dübəndini boğazı nisbətən kiçik olub, ayağı topuğa qədər

örtülürdü. Onun boğazlığı qara və tünd qəhvəyi rəngli dəridən tikilir,

altına aşılanmış göndən altlıq çəkilir və dabnınna nal vurulurdu. Adətən,

bu araqabı ayağa geyildikdən sonra onnu boğaz hisəsindəki simmetrik

qoşa deşiklərdən keçirilən bəzəkli qaytanla üstü bağlanılırdı.

Azərbaycanda başmaq, məst, uzunboğaz çəkmə tipli atyaq

geyimlərindən istifadə olunmasının qədim tarixi vardır. Mingəçevir

ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan e.ə. XI-VIII

əsrlərə aid edilən gil ayaqabı–qablar [125] XIX əsrdə xalqın

istifadəsində olan eyniadlı ayaqqabılara tipoloji oxşarlıq təşkil edir.  Bu

isə  bir  daha  sübut  edir  ki,  bu  ayaqqabı  növləri    uzun  zaman  əsaslı

dəyişikliyə uğramadan öz mühafizəkarlığını qoruyub saxlamışdır.

XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq xalqın geyim

dəstinə rus və ya ayaq geyimlərinin tədriclə daxil olması həm kişi həm

də qadın ayaq geyimi olan qaloşun kütləvi istehsal çarıq, patava, dolaq,

çust, başmaq, məst və s. kimi ayaq geyimlərini ciddi sürətdə sıxışdırıb

məişətdən çıxarmağa nail olmuş, ayaq geyimlərinə keyfiyyət


dəyişiklikəri əmələ gəlmişdir. Yüngüllüyü, yumşaqlığı, ucuz başa

gəlməsi və təsərrüfat işlərində davamlılığı qaloşın indi də kənd əhalisi

içərisində üstünlüyünü qoruyub saxlayır. Bununla yanaşı, əhali fabrik

istehsalı ola gidər ayaqqabı növlərinə də məişətdə geniş yer ayırır.



                              UŞAQ GEYİMLƏRİ

           

XIX-XX  yüzilliyin  əvvəllərində  uşaq  geyimləri,  demək

olar ki,  bütünlüklə böyüklərin, milli libasları ilə eyni biçimdə  lakin

kiçik ölçüdə təkrarından ibarət olmuşdur. Bununla belə, uşaqlar uşağa

vaxtlarından müəyyən yaş həddinə çata qədər (6-7 yaşa qədər)  onların

geyimlərində böyüklərin geyimlərindən fərqlənən səciyyəvi cəhətlər

müşahidə olunurdu.

  Hər şeydən əvvəl,  yeni anadan olmuş uşağı (çağanı) bələkdə

saxlayırdılar. Doğulan gündən 40 gün keçənə qədər bələkdən çağaya

“qırx köynəyi”, “qırx papağı” adlanan paltar geydirirdilər. Adətən, qırx

köynəyi yumşaq və ağ pambıq parçadan, tikişləri bayırda qalmaq şərtilə

tuniki biçim üsulunda tikilirdi. “T” şəklində biçilmiş köynəyin yaxa

açırımının kənarlarına bəzən rəngli qaytan tikilir, bəzən də yaxa açıq

saxlanılırdı. Belə köynəyin qolları düz biçimli olub, biləyə qədər çatırdı.

 “Qırx papağı” da  “qırx köynəyi” kimi, tikişləri üzdə qalmaqla

tikilir, saya qadın təsəyinə bənzəyir,  başa geydirilikdən sonra boğazın

altına qaytanla bağlanırdı. Belə papağın alınlığı tirmə naxışlarla

bəzədilirdi. Bəzən papağı nazik pambıq parçadan olan yaylıq da əvəz

edirdi.


  Xalq arasında geniş yayılan və indiyədək  davam etməkdə olan

adətə görə, təzə doğulan uşaq üçün lazımi olan hər şey- “qırx papağı”,

“qırx köynəyi”, kiçik yorğan, döşək, balış, beşik bağı. Beşik (yüyrük)

və  s.  gəlinin  öz  anası  tərəfindən  hazırlanmalı  idi.  Lənkəran  –Astara

daha böyük şənliklərdə müşayiət olunan bu adət uşağın qırxının çıxması

günü icra olunur, “beşikbağlama” adlanırdı. Bu zaman uşağı görməyə

gələn yaxın qohum-qonşular imkanları daxilində uşağın adına və uşaq

sahibinə hədiyyələr (uşaq paltarı, parça, corab, pul və s.) verirdilər.

Həmin gün gəlinin anası və qohum-əqrabası ilə birgə qadın evinə gəlir,

uşaq üçün hazırladığı beşiyi və yataq dəstini də gətirirdi.

Adətən, uşaq beşikdə vəziyyətini dəyişib yıxılmasın deyə, onu

beşiyə enli və  əlvan parçadan  ucu qotazlı  və ya ilgəkli-qaytanlı

hazırlanan beşik bağı vasitəsilə bağlayırdılar. Beşiyi, bir qayda olaraq,

həyatda xoşbəxt ömür sürmüş, əməli saleh, ağzı dualı, nəvəli-nəticəli



ağbirçək bağlayırdı. Adətin adı da burada götürülmüşdür.  “Beşik

bağlama” adəti böyük qonaqlıq süfrələri ilə tamamlanır, yeni doğulan

körpəyə xoşbəxt ömür, xeyir-dualar arzulanırdı. Bölgə əhalisi arasında

bu adət daha təntənəli  şəkildə hazırda davam etdirilməkdədir.

Azərbaycanın əksər etnoqrafik bölgələrində uşağın

doğulmasından qırx gün keçəndən sonra, etnoqrafik baxımdan maraqlı

olan  və “qırıxın  tökülməsi” adlanan bir mərasim də icra olunurdu.

Uşağın, eləcə də ananın “qırxının tökülməsi” üçün əvvəllcə onu

çimizdirir,  sonra bulaq və ya çay yatağından götürülmüş 40 ədəd  daşı

içərisində qaynar su olan qazana salırdılar. Bundan sonra, həmin sudan

40 xörək qaşığı götürüb “qırxaçar camı” adlanan qaba tökür,

çimizdirilmiş. Ananın və uşağın çiyinlərində aşağı səpərək : “Balamın

ağırlığı-uğurluğu, dərdi-azarı dağlara-daşlara, hürüşən itlərə, söyüşən

arvadlara”- deyirdilər. Qərb bölgəsi əhalisi arasında bu qırx tökmə

mərasimi “cənabət qüsulu” adlanırdı.

Abşeron bölgəsində bu mərasim uşağın çilədən çıxarılması

adlanır və bir qədər fərqli icra olunurdu. “Uşağı çilədən çıxarmaq” üçün

onun adını söyləyir, “filankəsin çilədən çıxması naminə”- deyərək,

qırxaçar camındakı təmiz suyu uşağın çiyinləri üzərindən keçirirdilər.

Belə bir  mərasim ailə qurmalarının 40 günü tamam olmamış ər-arvad

üçün də həyata keçirilirdi. [127] “Qırxgünlük dövr” mərasimi Anadolu

türkləri, Sibirin, Altayın, Volqaboyunun türk birlikləri, eləcə də orta

Asiyanın bir çox türdilli xalqları (özbəklər, qazaxlar, qırğızlar,

qaraqalpaqlar, türkmənlər və s.) arasında da geniş  şəkildə icra

olunmuşdur. [128]

Uşağın qırxı çıxana kimi onu bədnəzərdən, şər qüvvələrdən

qorumaq üçün ana əlindən gələni edirdi. Bir qayda olaraq, uşaq yatan

otağa naməhrəm adamların daxil olmasına imkan verilmirdi. Əgər belə

bir zərurət mövcud olardısa, onda əhali iki qaydadan istifadə edərdi:

birinci halda, uşağı öz yatağından çıxarıb onu yan otağa aparır,  kənar

adam otağa daxil olandan sonra uşağı  “onun üstünə ” gətirirdilər.

İkinci halda isə uşaq yatan otağa daxil olmaq istəyən naməhrəmi

çörəyin atından keçirirdilər. Bundan sonra onun otağa girməsinə icarəyə

verilirdi. Uşağın qırxı çıxandan sonra bunlara ehtiyac olmurdu.



Xalq, həmçinin üstündə müxtəlif təyinatlı dualar, gözmüncuğu,

göyərtmə muncuğu və s. olanlarında qırxı çıxmamış uşaq yatan otağa

girməsinə qətiyyən imkan verməzdi. İnama görə, üstündə göyərtmə

muncuğu olan  naməhrəmin uşağın üstünə gəlməsi, onun rənginin

göyərməsinə və mütləq ölməsinə səbəb ola bilərdi.

Naxçıvan bölgəsində göyərtmə muncuğu “baboğlu” adı ilə

məlum idi. Yaşıl-göy və ya sarımtıl rəngi olan bu muncuğu qırxlı

uşağın üstünə gətirdikdə uşaq ölə bilərdi. Bunun qarşısını almaq üçün

uşağı babaoğlu muncuğunun üstünə aparardılar. Bununla muncuq

kəsərdən düşürdü. Burada geniş işlədilən : “Mənim üstümdə baboğlum

yoxdur ki, məndən niyə qaçırsan? ”- ifadəsi də məhz həmin muncuğun

sehrli, dini-mifik qüdrətini ifadə edirdi.

Xalq inamına görə, qırxı çıxmamış uşağın üstünə çiy ət, qızılgül,

eləcə də yaşıl rəngli nə olursa olsun, fərqi yoxdur, gətirmək olmazdı.

Çiy ət uşağın boynunun  ət kimi sallanmasına, qızılgül ətri onun bihüş

olmasına, yaşıl rəngli isə hər şey uşağı göyərtməyə (epilepsiyaya)

tutulmasına və hətta ölməsinə səbəb ola bilərdi.

“Qırxın tökülməsi” və ya “uşağın çilədən çıxarılması” mərasimini

tamamlamaq üçün işlədilən “qırxaçar camı” Xorasan və Kərbəlada

istehsal edilməklə, ölkəyə zəvvarlar tərəfindən gətirilirdi. Üzərində (iç

və bayır tərəfdən) ərəb əlifbası ilə “Qurani-Kərim” dən 40-a qədər  ayə

həkk edilmiş bu cam tuncdan və  ya misdən hazırlanır, yastı oturacağı



qabın içərisinə doğru qabarıq olurdu. Qabın kənarlarındakı deşikdən

keçirən saplarla, üzərində “bismillah” sözü yazılmış  40 ədəd lövhə-

“açar” asılırdı. Orta Asiya və Qazaxıstan xalqları arasında “çilkalit”

adlanan bu qab  eyni mərasimin icarsı üçün nəzərdə tutulurdu. [129]

Körpə uşaq, bir qayda olaraq, iməkləyənə kimi bələkdə

saxlanılırdı. Belə 6-7-yə qədər bir-birindən azacıq böyük olan yumşaq

parça materialından hazırlanırdı. Uşağı bələmək üçün parçaları, ən

böyüyündən başlayaraq, bir-birinin üzərinə qıyqac (üçkünc) şəkildə

salır, sonra uşağı onun ortasına qoyaraq çiynindən aşağı parçaya

bələyirdilər. Üst qatda olan birinci bələk parçasının qıyqac ucu uşağın

qıçlarının arasına keçirilirdi. Bütün parçalar uşağın bədəninə

sarındıqdan sonra  metr yarım uzunluğunda bələk  ipi vasitəsilə çalkeçir

bələyi ayaqdan başa doğru bağlayırdılar. Bələk ipi əlvan parçalardan

lentvari düzəldilirdi.

 Adətən, 7-8 aylıq uşağın qollarını bələkdən azad edir, ona

müvafiq biçimli köynək geydirirdilər. Uşağın açıq qalmış  əllərinə isə

kiçik torbaya oxşar, barmaqsız, boğazı büzməli əlcək geydirir, onu iplə

biləyə bağlayırdılar. [130]

 Bələyə salınmış uşağı beşiyə qoyarkən onun üzünə bir qayda

olaraq,  nazik ucuna salırdılar. Çünki, belə olduqda uşağı, “beşik quşu

vurar” bu da ölümlə nəticələnə bilərdi.

      


Bəzi  ailələrdə  yeni  doğulan  uşaq  ardıcıl  olaraq  ölür,

valideynlərinin “əlində ”qalmırdı. Bunun üçün Qarabağ bölgəsində yeni

doğulan uşaqlara özgə paltarı, bəzən də diləçi qiyafəsi geydirirdilər. Bu

tədbir “ölüm ilahəsini azdırmaq” kimi mənalandırılırdı. Türk xalqlarının

ümumi  inamlar panteonunda bəd ruhları azdırmaq üçün yeni doğulan

uşaqların çoxuşaqlı ailələrə “satılması ” adəti də mövcud olmuşdur.

     

Uşaq  müəyyən  yaş  həddinə  çatdıqdan  sonra  onun  geyimi



xüsusi diqqətlə hazırlanırdı. Bu işdə qadınların xüsusi səriştəsi, təkrarsız

zövqləri özünün daha çox birüzə verirdi. Ə.K. Ələkbərov haqlı olaraq

yazırdı ki, qadınların öz bacarıqlarını nümayiş etdirmək üçün vahid,

yeganə yaradıcı sahə uşaq geyimləridir. Düzdür, bu geyimlər

bütünlükdə böyüklərin geyimlərini təkrar edirdi, lakin yenə də qadın

ana burada özünün şəxsən xəyalında canlandırdığı zövqünü əks etdirə

bilirdi. Bu qadına ona görə müyəssər olmuşdu ki, hələ texniklik yaşına


çatmayan uşaq və onun geyimi hüququ normaların təsirinə məruz

qalmamışdı. [131]

     

Etnoqrafik  materiallar  göstərir  ki,  əgər  kiçikyaşlı  qızların



geyimləri bütünlüklə qadın geyimlərinin təkrar idisə, oğlan uşaqlarının

geyimlərində fərqli cəhətlər var idi. Bu, ilk növbədə özünü, uşaq

şalvarlarının biçim və tikiş tərzində göstərirdi.

 Azərbaycanda uşaq şalvarlarının “bağlı (nifəli, “aşırmalı” və




Yüklə 3,92 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə