AZƏrbaycan etnoqrafiyası ÜÇ Cİlldə II ciLDƏ ŞƏrq-qərb baki 2007 Baş redaktor: Teymur Bünyadov



Yüklə 3,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə4/32
tarix23.06.2017
ölçüsü3,92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

Yaşayış evi tipləri. Xalq yaşayış evlərinin etnoqrafik baxımdan

araşdırılmasının mühüm cəhətlərindən biri də onların  tiplərinin

müəyyənləşdirilməsidir. Xalq yaşayış  evi tiplərinin yaranmasında

ərazinin təbii-coğrafi şəraiti, əhalinin təsərrüfat məşğuliyyəti, inşaat



materialları, tikinti texnikası, ictmai həyat və ailə məişəti müəyyənedici

rol oynamışdır. Məhz bu amillərin təsiri ilə  xalq yaşayış evləri müxtəlif

tipdə olmuş, təbii mağaralardan (zağa, kaha, sığnaq, kühül) müasir

yaşayış evlərinə kimi uzun bir tarixi təkamül prosesi keçmişdir.

Müxtəlif ev tiplərinin formalaşmasında mövcud ictimai quruluş, bu

quruluşun dəyişməsi ilə həmahəng dəyişən ictimai həyat tərzinin də

mühüm rolu olmuşdur. XX əsrin əvvəllərinə qədər Azərbaycan

kəndlilərinin iqtisadi vəziyyətinin ağırlığı, mədəni səviyyəsinin

ümumən aşağı olması, ictimai-iqtisadi inkişafın ləng sürəti yeni tipli

müasir evlərin yaranamsını uzun müddət ləngitmiş, bir sıra arxaik ev

tiplərinin son zamanlara qədər qalmasına imkan yaratmışdır.

 

Azərbaycan  xalq  yaşayış  evlərinin  təsnifat  baxımından



öyrənilməsinin indiki səviyyəsini nəzərə almaqla onları şərti olaraq beş

qrupa bölmək olar:

I.

Əhalinin həyat tərzinə görə:



1.

Oturaq əhaliyə məxsus daimi evlər.

2.

Elatlara məxsus müvəqqəti evlər (alaçıq, dəyə, muxuru,



coma, qarakeçə, dünnüklü ev mağaradəyə, çadır və s.).

II.


İnşaat texnikası və tikinti materiallarına görə:

1.

Möhrə-kərpic  evlər  (kərpic,  durna,  möhrə  ev,  zomalaq



ev, qoclu ev, səlyani).

2.

Qarğı evlər (çovustan, qarğı durma, tapan ev, qom ev).



3.

Daş evlər (daxal, daşqura dəyə, qala yaşayış evləri,

şirvani, tıtı ev, tövlə-səki).

4.

Ağac evlər (bağdadı, bitəmə, carcar, cımğa, kərtmə,



çubuqhörmə, aradoldurma, cəlinəkə, sündüəkə).

III.


Dam örtüyünün formasına görə:

1.

Piramidal-pilləli dam örtüklü  evlər (qaradam, pəyəbaşı).



2.

Yastı dam örtüklü evlər (daxal, tıtı ev, tövlə-səki, eyvanlı

evlər, bağdadı).

3.

Balıqbeli dam örtüklü evlər (şirvani, çovustan, qoclu ev,



durma).

4.

Çatmadam  örtüklü evlər (səlyani, ağ otaq, tənəbi ev,



qavxanalı ev, imarət, aynabəndli ev).

     Sonuncular örtük materialına (avar, kirəmit, taxtapuş, tənəkə

və s.) görə də bir-birində fərqlənirdi. Çatma damlar, həmçinin,

ikiyamaclı-səlyani (tecavan, iki çatılı, şilvərli) və dördyamaclı-qaytarma

(dörd çatılı, çahargül, xəlfə) olmaqla iki formada təzahür edirdi.

IV.

 Evlərin hündürlük baxımından və ya yer səhtinə nəzərən



yerləşməsinə görə:

1. Batıq və ya qazma-qabartma  evlər (təbii və süni mağara,

qazma, qaradam, kühül, yarımqazma evlər).

2. Yerüstü evlər. Yerüstü evlər həmçinin, birmərtəbəli, kürsülü,

antlı eyvanlı, qulangərişli, seyvanlı, qoclu, iki və ya üçmərtəbəli olurdu.

Yerüstü evlər otlaqların düzülüş formasına görə (təkcərgəli, ikicərgəli)

və sayına görə (bir, iki və ya çoxotaqlı ) da fərqlənirdilər.

V. Plan quruluşuna görə:

1. Kəllayı (tənəbi) və ya kəlləzal.

2. Qoşa kəllayı.

3. Cərgəvi (düzdəmə).

4. Dairəvi-oval

    

Azərbaycaının  ən  qədim  məskən  tipləri  təbii  və  süni



mağaralar kimi formalaşmışdır. Belə mağaralar həm də ibtidai

insanların ilk sığınacaq yerləri-evləri olmuşdur. Məhsuldar qüvvələrin

inkişafı və bununla həmahəng olaraq inşaat texnikasının

təkmilləşdirilməsi nəticəsində süni mağaralar qazma tipli evlərlə  əvəz

olunmuşdur. Daş hörgünün meydana gəlməsi isə qazma və yarımqazma

evlərin yaranmasında

mütərəqqi rol

oynamışdır.

   Azərbaycan

xalqının arxaik ev

tipləri haqqında yazılı

mənbələr olmadığından,

bu barədə 

ətraflı


məlumatı arxeoloji

qazıntı


materialları

verir. 1956-1957-ci

illərdə  Sarıtəpə yaşayış


yerində arxeoloji qazıntılar zamanı uzunluğu 9 m, eni isə 4,6 m. olan

dördkünc formalı tikiniti aşkar edilmişdir. Qədim yaşayış məskəni

hesab edilən bu binə təpənin şimal yamacında yerləşdiriyindən, onun

şərq-cənub və qərb divarları yarımqazma forması almışdır. Binanın

divarları çubuqdan hörülmüş, üst səthi saman qatılmış palçıqla

suvanmışdır. Dirəklərin yerləşməsi vəziyyətinə, döşəmə üzərinə

çökmüş ağac və küləş qalığına əsasən binanın qoşa çatlı dama malik

olduğu, [34] böyük və kiçiliyini nəzərə almaqla binanın qaradam

tipində olması [35] ehtimal edilir. Arxeoloji qazıntılar, həmçinin,

eramızdan əvvəl VI-IV minilliklərdə Azərbaycanı qərb bölgəsində

məskunlaşmış əhalinin yaşayış evlərinin dairəvi planda olduğunu sübut

edir. [36]

Xatırladaq ki, XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində də

Azərbaycanda dairəvi planlı yaşayış evlərinin mövcud olmasının

etnoqrafik materiallar təsdiq edir. [37]

   


Mağara  tipli  yaşayış  evlərinin

sonrakı mərhələsini qazma, yarımqazma

və yaxud Azərbaycanın Kiçik Qafqaz,

Gəncəbasar və qərb bölgələrində

adlandırdıqları kimi pəyə evlər təşkil edir.

Planda düzbucaqlı olan bu tip evlər, onun

sahibinin maddi vəziyyətindən asılı

olaraq müxtəlif ölçülərdə tikilirdi. Dağlıq

ərazilərdə son zamanlara qədər qalmaqda

olan qazma (pəyə) tipli evlərin inşa

qaydası bəsit olduğundan, onları hər kəs

özü tikə bilirdi. Bunun üçün yamacın

gündöyən səmtində (güney) tikiləcək ev

üçün ilk növbədə yer müəyyənləşdirib kalafa qazılırdı. Kalafanın arxa

və ya iki yan divarları yamacın dik çapılmış torpaq divarından, açıq

qalmış qabaq tərəfi isə daş hörgüdən ibarət olur və burada giriş yolu

qoyulurdu. Düzənlik yerlərdə inşa edilən belə qazmalarda divarların

dördü də torpaqdan olurdu. Kalfa qazılıb başa çatdıqdan sonra

qazmanın (pəyənin) dam örtüyü qurulurdu. Bunun üçün evin uzunu

boyunca bir-birindən 1,5-1, 7 m aralı dirəklər basdırılır, üzərinə yoğun



tir (kərən) atdıqdan sonra kalafa divarlarının üstünə “hərmə” (pasna)

adlanan  yastı ağaclar uzadılırdı. Hərmənin qoyulması dam örtüyünü

ağırlığı altında torpaq divarın uçulub-tökülməsinin qarşısını alırdı. Bir

ucu hərmənin, digər bir ucu isə kərənin üzərinə qoyulan pərdilər

vasitəsi ilə dam çardağı qurulur, üstünə carcı, avar döşəndikdən sonra

kalafanın içərisindəki torpaq dam örtüyünün üstünə atılıb möhkəm

tapdalanırdı.

   


Qazma (pəyə) tipli yaşayış evləri ictimai inkişafın sonrakı

mərhələrində inşaat ənənələrinin zənginləşməsi nəticəsində

təkmilləşərək yeni variantlarda təzahür etmişdir. Bu təkmilləşdirilmiş

formalardan biri ondan ibarətdir ki, dik çapılmış divarın qarşısında

hərmə (pota) dirəkləri basdırılır, hərmə ağacları həmin dirəklərin üstünə

qoyulurdu. Belə olduqda qazmanın davamlılığı artır, torpaq divara dam

örtüyünü  təzyiqi azalırdı.

  

Digər  formada  isə,



divarboyu basdırılmış hərmə

dirəklərin arası çubuq və ya qarğı

ilə hörülür, üzəri suvanırdı.

Sonralar onu daş hörgüsü  əvəz

etmişdir. Ayrımlara məxsus

yaşayış evi tiplərindən qazma

evlərin inkişafının sonrakı

mərhələsi pəyəbaşı, daha sonra

şeşə öylük və ya qaradam

olmuşdur. Qazma ilə qaradam

tipli evlər arasında aralıq (keçid)

mərhələsini təşkil edən pəyəbaşı

tipli tikililərin xarakterik

xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki,

burada ümumi bir tavan altında

həm yaşayış evi, həm də mal-qara

yerləşirdi. Yaşayış üçün nəzərdə

tutulan otaqlar (“olacaq”) mal-qara saxlanılan yerdən (“pəyə”) bir-iki

pillə (20-30 sm) hündürdə tikilirdi.


Qaradamları süni mağaraların və qazmaların inkişaf etmiş

forması hesab etmək olar. Azərbaycan ərazisində Kültəpə, Mingəçevir,

xüsusilə də qərb bölgəsində e.ə. VI-IV minilliyə aid Şomutəpə və

Töyrətəpə yaşayış yerlərindən aşkara çıxarılmış dairəvi planlı,

konusvari (günbəzşəkilli) dam örtüklü yaşayış evləri qaradam tipli

evlərin bariz nümunəsidir.

  Qaradam tipli yaşayış evlərinin plan quruluşu, tikinti texnikası

və təyinatı haqqında bir çox mənbələrdə, Azərbaycana gəlmiş

səyyahların yol qeydlərində ətaflı məlumatlara rast gəlinir. [38] X əsrin

sonlarında ərəb coğrafiyaşünası  əl-Məqdisi belə evlərin Ərdəbil

mahalında da mövcud olduğunu qeyd edir. [39] XVII əsrdə Naxçıvan

vilayətinin Culfa şəhərində olmuş məhşur səyahətçi J.Şarden buranın

yaşayış evlərinin əksəriyyətinin qayalarda çapılmış qazma və

mağaralardan ibarət olduğunu göstərmişdir. [40] Çox güman ki,

müəllifin göstərdiyi yaşayış evləri dağlarda çapılmış dik yamaclı

qaradamlardan ibarət olmuşdur.

 

Azərbaycan ərazisində  çox qədimlərdən  mövcud olmuş



qaradam tipli evlərə Xanlar rayonunda “öylük”, “şeşə öylük”,

“pəyəbaşı”; Naxçıvanda “qara ev”, “dörddirək ev”, “xaçkərənli ev”,

“evdamı”, “qış damı”, “qış evi”; Kəlbəcər rayonunda “evdamı”;


Qubadlı rayonunda “dam”, deyilmişdir. Gürcüstanda (Borçalıda)

yaşayan azərbaycanlılar arasında qaradam-“çardaxlıdam”, “beşikdam”,

“öydamı”, “dam” və s. adlarla məlum idi.

   Qaradam tipli yaşayış evləri digər xalqlar üçün də xarakterik

olmuşdur. Belə ki, gürcülər ona “darbazi”, “ertobis saxli”; ermənilər

“tun”, “xatsatun”, “qlxatun” ; osetinlər “erdoyani saxli”; taciklər “ruzan

” ; hindistanlılar isə “dubars” deyirdilər.

 Azərbaycanda mövcud olmuş qaradam tipli yaşayış evləri yer

səhtinə nisbətən yerləşmə mövqeyinə görə yeraltı, yarımyeraltı və

yerüstü,


[41]

yerləşmələrinin sayına

görə isə bir və ya iki

elementli və kompleks

formada olmaqla

fərqlənmişlər. [42]

XVIII-XIX və XX əsrin

əvvəllərində qaradam tipli

yaşayış evləri yayılma

arealına görə Kiçik Qafqaz

dağlıq və

dağətəyi


ərazisini, qismən Dağlıq

Qarabağ və Naxçıvan

bölgələrinin əhatə etmişdir.

Naxçıvan bölgəsinin qaradamları yerüstü tikilməsi ilə fərqlənirdi.

Qaradamlar Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz və Lənkəran bölgələrində də

mövcud olmuşdur.

 Qaradam tipli evlərin tikilməsi üçün yamacın güney hissəsində

kalafa yerini müəyyənləşdirib, onun küncləri boyunca xəndək qazılırdı.

Sonra kalafanın künclərinə divardan təxminən 1 m aralı dörd yoğun və

haçalı dirək basdırılır, dirəklərin haçasına geydirilmək şərtilə bir-birinə

paralel iki kərən (tir) atılırdı. Bu tirlərin üzərinə onlara planda kvadrat

əmələ gətirən digər iki tir atılırdı. Möhkəm ağac dirəklər üzərində

yoğun tirlərdən düzəldilən dam örtüyü getdikcə daralan yaruslarla

yuxarı qaldırılaraq pilləli, çoxmərtəbəli günbəz əmələ gətirirdi. Bu iş

prosesi, günbəzin ortasında istənilən ölçüdə baca (pəncərə) alınanadək


davam etdirilirdi. Bacadan həm

içəri işıq düşür,  həm də ocağın

tüstüsü bayıra çıxırdı. Künbəzin

bayır tərəfi sıx döşənmiş pərdilər

vasitəsilə örtülür, üzərinə carcı

və avar döşənirdi. Damın

günbəzinə torpaq qatı  əlavə

etmək üçün, adətən kalafanın

içərisindəki torpaqdan istifadə

edilirdi. Bu torpaq qatı “kövər”

adlanır, onun qazılıb damın

üstünə atılmasına isə “damın

kövərinin atılması” deyilirdi.

Arxa və yan divarları torpağın

içərisində qalan qaradamın fasad

divarı daşdan hörülür, orada 90-

100 sm enində giriş yolu

qoyulurdu. Qaradamın qapısı

dabalı olmaqla, uc çıxıntıları vasitəsilə çərçivəyə geydirilirdi. Giriş

yolunun üstündə yağmurluq düzəltmək üçün iki dirək üzərində çardaq

qurulurdu.

   Etnoqrafik materiallardan məlum olur ki, Azərbaycanın Kiçik

Qafqaz regionunda qaradamların kompleks formalarına da təsadüf

olunmuşdur. Belə qaradamların nisbətən təkmilləşdirilmiş formalarının

səciyyəvi xüsusiyyətləri ondan ibarətdir ki, divarların hamısı daş

hörgüsü ilə  əvəz olunmuş, orada qab-qacaq, çıraq qoymaq üçün kiçik

divar açırımları düzəldilmişdir.

   


XIX-XX  əsrin  əvvəllərində  Naxçıvanın  dağlıq  hissəsində

qaradam tipli yaşayış evlərinin başqa bir variantı-eyvanlı qaradamlar

geniş yayılmışdı. Belə evlərin qarşısı tirlər üzərində tikilmiş eyvanla

tamamlanırdı. Eyvanların ya hər iki tərəfi açıq saxlanılır, ya da yanları

daşla hörülür, yalnız qabaq tərəfi açıq olurdu.


  

Özünün  ibtidai  formasında

eramızdan xeyli əvvəl meydana çıxmış

böyük patriaxal ailələr, sonralar

məhsuldar qüvvələrin inkişafı, maddi

istehsal və mübadilənin, əmtəə-pul

münasibətlərinin meydana gəlməsi

nəticəsində bölünərək kiçik ailələlərə

çevrilmiş, bunun məntiqi nəticəsi

olaraq onlara məxsus ümumi yaşayış

evləri də (qaradam) tədricən aradan

çıxmış, yerüstü evlərin yeni-yeni

tipləri meydana gəlməyə başlamışdır.

Bu proses uzun illər boyu davam

etmişdir. Dağ rayonlarında əhalinin

mədəni mərkəzlərdən uzaq olması və

sosial-iqtisadi gerilik ucbatından

böyük patriarxlar ailələr və onlara məxsus qaradamlar XX əsrin

ortalarına kimi mövcud olmuşdur.

    Aran kəndlərində inşaat materialları asanlıqla əldə edilən və

nisbətən tez tikilib başa çatdırılan yüngül konstruksiyalı yerüstü evlər

üstünlük təşkil edirdi. Qeyd etmək lazımdır ki, XIX-XX əsrin

əvvəllərində Azərbaycanda yüngül konstruksiyalı çubuq (qarğı, qamış)

evlərin müxtəlif lokal-məhəlli səciyyəli adları məlum olmuşdur. Belə

ki, onlar Naxçıvan, Qarabağ və Cənubi Azərbaycan bölgələrində

“çovustan”, Quba-Xaçmaz bölgəsində “çubuq ev”, “darbənd”,

Muğanda “qom ev”, “hörmə ev”, Şəki-Zaqatala bölgəsində “çubuq

hörmə”, “çəpərə ev”, “çitəmə”, Şirvanda “qarğı ev”, “qamış ev”. “tapan

ev”, qərb böləgisi və Gəncəbasarda isə “durma” adlanırdı.

   


Etnoqrafik  materiallardan  aydın  olur  ki,  Qərb  bölgəsində

durma tipli yaşayış evinin iki forması-yay evi və müvəqqəti

daldanacaq kimi nəzərdə tutulan “qarğı durma” (buna bəzən “qamış

durma” və ya “çubuqhörmə” də deyirdilər) və qış evi kimi daimi

istifadə edilən “kərpic durma” geniş yayılırdı.

   Qarğı durma sadə quruluşa malik olmaqla, adətən 3,5-4x7-8 m

ölçüdə tikilirdi. Bunun üçün evin dövrəsi boyunca 1,5-2 m aralı



basdırılmış dirəklərə sıyrıqla 4 yoğun qarğı (özək) köndələn bənd edilir,

arası qarğı ilə hörülür, divarları içəridən və çöldən saman qatılmış

palçıqla qalın suvanırdı.

   Ailə üzvlərinin sayından asılı olaraq durma bir və ikigözlü

tikilirdi. İctimai inkişafın və inşaat ənənələrinin təkmilləşməsinin

sonrakı mərhələlərinə uyğun olan buxarı, yük yeri (camaxatan), zeh

(rəf), taxça, dolab (dula) kimi divar açırımları qarğı durmada olmurdu.

[43]


   Durmanın dam örtüyü dirəklər üzərində qurulurdu. Dirəklərin

haçasına kərən (yoğun tir, mil) atılır, arasına pərdi döşənir, avarla

(carcı, heşən, cil və lığ qarışığı) örtülərək torpaqlanırdı. Dam örtüyündə

maililik yaratmaq üçün orta dirəklər (ana dirəklər) kənar dirəklərə

(harma və yaxud pota dirəklər) nisbətən hündür qoyulurdu.

Çovustan tipli evlərin meydana gəlməsi inşaat  imkanlarının

məhdud olduğu bir şəraitdə  əhalinin yerli tikinti materiallardan

bacarıqla istifadə etdiyini göstərir. Çovustanın divarları, damı, hətta

bəzən qapısı da qarğıdan düzəldilir, divarları “qom” və ya “tapan” üsulu

ilə hazırlanırdı. Divarın tapan üsulu ilə tikilişi qarğı durmanın

divarlarını xatırladırdı. Onu “qom” üsulu ilə tikdikdə isə, dirəklərin hər

iki tərəfinə qoşa vəziyyətdə köndələn ağac bənd edilir, sonra araları

qarğı qomları ilə doldururlurdu. Birinci qom, adətən, dirəyə, qalan

qomlar isə bir-birinə sıyrıqla bağlanırdı. Evin yanları hazır olduqdan

sonra hər iki tərəfdən suvanırdı. Qış evi kimi nəzərdə tutulan

çovustanlar adətən qom üsulu iə tikilirdi. Çovustanın damının tikmək

üçün yan və orta dirəklərin üzərinə tir düzür, üstünü əvvəlcə qarğı ilə

döşəyir, sonra isə avar töküb, “şiləsər” adlanan gil mala (suvaq)

çəkirdilər. [44]

     Kərpic durma ev qarğı durmanın təkmilləşmiş forması kimi

meydana çıxmışdır. Əvvəllər evi qızdırmaq və yemək hazırlamaq üçün

buxarı düzəltmək məqsədi ilə onun bir divarı, sonralar isə, inşaat

ənənələrinin təkmilləşməsi nəticəsində bütün divarları kərpicdən inşa

olunmuşdur. Düzbucaqlı planlı kərpic durma, digər ev tiplərinə nisbətən

ensiz, lakin, uzun olmaqla, adətən 3,5-4x6-7 m ölçüdə tikilirdi.

    Dam örtüyü qurmaq üçün evin üstünə, ucları yan divarların

üzərinə düşmək şərtilə yoğun tirlər (kərənlər) düzülürdü. Dam



örtüyünün ağırlığı kərənlər arasında bərabər paylanması üçün bir-

birindən 1-1,2 m məsafədə qoyulurdu. Kərənlər üzərinə, bir-birinə kip

söykənmiş, bəzən 30-40 sm aralı pərdi yarmaçaları döşəndikdən sonra,

lələkləri təmizlənmiş qarğıdan “tərəcə” və ya “çətən” (Muğan

bölgəsində: “laxta”, “çitəmə”, “salğar”) hörüb üstünə salınır, onun

üstündən avar tökürdülər. Durmanın dam örtüyündə səciyyəvi cəhət,

nisbətən qalın palçıqdan kündə (mor, badı) tökülməsi idi. Kündəni 10-

12 sm qalınlığında damın üstünə yayırdılar. Bu iş ağır olduğundan, çox

zaman qohum-qonşular köməyə çağrılardı. Kündə quruduqdan sonra

onun üzərinə 30-40 sm qalınlığında torpaq qatı  əlavə olunurdu.

Durmanın yastı dam örtüyündə hər iki tərəfə maillik yaratmaq üçün

ortasında 35-45 sm olan palçıq kirdə düzəldilirdi. Sonra əsas kirdədən

ayrılan qollar boyunca ləklər bölünür, onlar dam örtüyünü kənarlarında

düz və ya qövsvari şəkildə birləşdirilirdi. Buraya tənəkədən və içərisi

ovulmuş ağacdan nov (Naxçıvanda onu “şiratan” deyirlər) qoyulurdu.

Dam örtüyünün üzərinə duzla qarışdırılmış nəm ocaq külü tökdükdə, o,

atmosfer çöküntülərinə qarşı daha davamlı olurdu. Evin perimetri

boyunca tikilən eyvandan fərqli olraq kərpic durmanın kəllə divarında

seyvan olurdu. Onu tikmək üçün seyvan qollarının qarşısında

basdırılmış 3-4 ədəd dirək üzərinə kərən (nal) qoyulurdu. Bir ucu nalın,

digər ucu isə kəllə divarın üzərinə qoyulmuş pərdilərin üstü avarla

örtülüb torpaqlanırdı. Yağış və qar suyunun axıb seyvana dolmaması

üçün çox vaxt dirəklərin bayır tərəfdən qarşısına köndələn qurşaq

(ayaqaltı) qoyulur, ətrafı palçıqla dodurulurdu. Qapı adətən seyvana

açılırdı.

   


XIX-XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  geniş  yayılmış

yaşayış evlərinin bir qismini də möhrə tipli evlər təşkil edirdi. Belə

evlərin hələ çox qədimdən mövcud olduğunu arxeoloji qazıntılar da

təsdiq edir. [45] Etnoqrafik materiallar isə göstərir ki, möhrə tipli

yaşayış evləri bəzən 30-40sm hündürlükdə çay daşından hörülmüş

bünövrə üzərində, bəzən də bilavasitə torpaqdan başlayaraq tikilirdi.

 Möhrə divarların qoyulmasına xalq arasında “möhrə vurmaq”

deyilirdi. Möhrə vurmaq üçün “möhrəkeş” adlanan üçbucaq formalı

uzun saplı alətdən və  şətədən istifadə olunurdu. Bu alətlərin köməyilə

palçığı  kəsib hamarlayır, onu divara vurur və divarı yonub



düzəldirdilər. Möhər divarların vurulması prosesi fasilələrlə davam

etdirilirdi. Hər möhrə qatı “kürsü” adlanır, hır kürsünün üstünə isə

seysmik məqsədlər üçün nəzərdə tutulan ağac qurşaq (qələmə) verilirdi.

Bu qayda ilə möhrə divar 1,8-2,2 metrə qədər ucaldılırdı. Bərkimiş

divarın üstünə köndələn şəkildə ağac kərənlər düzülürdü ki, bu da dam

örtüyünün ağırlığının divar boyu tənzimlənməsinə imkan yaradırdı.

 

Dam  örtüyünü



qurmaq üçün ucları kəllə

divarların üstündəki

kətillərə

söykənmək

şərtilə

ana


kərən

qoyulur, üstündən isə

ucları yan divar

kətillərinə

söykənən

qoşa tir atılırdı. Ana

kərin davamlılığını artırmaq üçün çox vaxt onun altına “T” şəkilli

“tiraltı” və ya “aşıq dirəyi” basdırılırdı. Qoşa tirlərin üzərinə pərdilər və

qarğı çətən qoyduqdan sonra carcı və avarla döşənib torpaqlanırdı.

Naxçıvan bölgəsinin “dörddirək ev” adlanan möhrə evlərinin dam

örtüyünü qurmaq üçün isə evin ortasında bir-birindən təxminən 2 m

aralı basdırılmış dörd dirəyin üstünə tirlər atılır, tirlərin üzərinə çiliklər

(pərdi, atma) döşənir, çilikərin üstü isə carcı ilə (karvanqıran, gəngiz,

qarağan) örtülür və torpaqlanırdı. Bundan sonra evin torpaqlığı

hörülürdü. Azərbaycanın Gəncəbasar bölgəsində “milbənd”,

Naxçıvanda isə “sərmöhrə” adı ilə məlum olan “torpaqlıq”- təzə evin

üstünə torpaq salındıqdan sonra divarın üstündən həmin torpaq bərabəri

hörülən hissəyə deyilirdi. Möhrə və kərpic divarlar atmosfer

çöküntülərinə qarşı davamsız olduqlarından, xalq memarları dam

örtüyünün ətəklərini divardan 30-50 sm kənara çıxarıb “yağmurluq”

düzəldirdilər. Şəki-Zaqatala bölgəsində yağmurluq-“şirəsər”, “çardaq

ətəyi”, “cərə qırağı” və ya “naqur”, Lənkəran-Astara bölgəsində isə

“lijmun” adlanırdı. Möhrə və kərpic divarlar iç və bayır tərəfdən saman

qatılmış palçıqla suvandıqdan sonra döşəməsinə şirə çəkilirdi. Küncləri

oval formada düzəldilən möhrə evlər Muğan bölgəsində “zomalıq ev”,

Lənkəran-Astara bölgəsində isə “qilinəkə ev” adı ilə məlum idi.



  

Azərbaycanın  dağ  və  dağətəyi  kəndlərində  yaşayış  evi

fondunun əksər hissəsini yastı damlı, daş hörgülü, nisbətən alçaq

“daxal” tipli evlər təşkil edirdi. 1940-cı illərə qədər Dağlıq Şirvan,

Qarabağ və  Şəki-Zaqatala bölgələrində evlərin əksəriyyəti daxal tipli

olub, özünəməxsus tikinti texnikası ilə səciyyələnirdi. Şəki-Zaqatala

bölgəsində daxal tipli yaşayış evlərinin divarları çaydaşı və

qayadaşından tikilirdi. Onlar bir və ya ikimərtəbəli olur, bəzən də

pəncərəsiz inşa edilirdi.

   

Dağlıq Şirvanın iqlim şəraitindən asılı olaraq burada  inşa



edilən daxal tipli xalq yaşayış evləri adətən birmərtəbəli olur və

atmosfer çöküntülərindən qorunmaq üçün dam örtüyü 70-80 sm

qalınlığında torpaqla örtülürdü. Dam örtüyünün ağırlığını tənzimləmək

üçün dam milləri xeyli yoğun və möhkəm ağac materiallardan

hazırlanmaqdan əlavə, həm də çox sıx şəkildə düzülürdü.

   Azərbaycanın düzən rayonlarının xalq yaşayış evi fondunun

böyük bir qismini “salyani evlər” təşkil edirdi. Etnoqrafik ədəbiyyatda

ətraflı təsviri verilən və başlıca olaraq Şirvan düzündə, qismən də

Qobustan kəndlərində yayılmış salyani evlərin mühüm xüsusiyyəti

orjinal dam örtüyü və seyvana malik olmasıdır. Salyani evlər dam

örtüyü cəhətdən “şirvani” evlərlə oxşarlıq təşkil etsələr də, damın diklik

dərəcəsinə görə ondan fərqlənirdi. Salyani evlərdə damın yamacları

xeyli dik olurdu. Belə evlərin kəllə divarları çardaq yerindən başlayaraq


üçbucaq formasında hörülür və 2-2,5 m hündürlüyə qaldırılırdı.

Düzbucaqlı planda tikilən salyani evlərdə seyvan evin cənub-şərq

tərəfindən düzəldilirdi. Bunu qızmar günəş  şüalarından qorumaq

məqsədilə izah etmək olar. Belə evlərdə qapı seyvana, pəncərə isə

həyətə baxırdı. Salyani evlərin mühüm inşaat xüsusiyyətlərindən biri də

onların tavansız olmasıdır. Burada dam çardağı tavanı  əvəz edirdi.

Kəllə divarların üzərində dayanan ana tirin bir ucu xeyli qabağa

çıxarılmaqla, seyvanın üstünü örtür və xüsusi kətil üzərində qoyulmuş

“dirsək kötüyü” nün başında dururdu. Kətilin bir ucu seyvanın yan

üzərində digər ucu isə seyvan sütununun başında dayanırdı. Onun

üzərində seyvan damı tikilirdi.

  Salyani evlərdə damın bütün ağırlığı el arasında “səlim ağacı”

adlandırılan tirin üzərinə düşürdü. “Səlim ağacı”nın ucları evin tən

ortasında yan divarın kətilləri üzərində durmasına baxmayaraq, onun

altına evin tən ortasında dirək vurulurdu. Çardaq ana tirin üzərində

qurulurdu, ana tirin ağırlıq mərkəzi isə “səlim ağacı”nın üzərinə

düşürdü. Ona görə də tir ilə “səlim ağacı” arasına “qoltuqaltı” adlanan

dirəkçə qoyulurdu.[46]

   Şirvan bölgəsi üçün xarakterik olan və Gəncəbasarda geniş

yayılan ev tiplərindən biri də “şirvani” evlər idi. “Şirvani” evlərin dam

örtüyü balıqbeli formasında olub, xeyli alçaq düzəldilirdi. Bunun üçün

ana tiri kəllə divari üzərinə qaldırıb üstünə, hər iki tərəfə maili olmaqla

pərdilər döşənirdi. Şirvani evlərin dam çardağında “səlim ağacı”

işlənmir, evin kəlləsində tikilən seyvandan fərqli olaraq uzunluğu

boyunca evyan yerləşdirilirdi. Bəzən kəllə divari üzərinə qaldırılmış ana

tir qoşa qoyulurdu. Qoşa tirli evlərin damını tikərkən pərdilər təkcə yan

yamaclara döşənmir, həm

də evin bel hissəsini

tamamlayırdı. Belə evlər

interyerdə yanlara doğru

maili, eksteryerdə isə

balıqbeli şəklində

görünürdü. Şirvani evlər

daşdan və çiy kərpicdən

inşa edilirdi. [47]


 İctimai inkişafın və inşaat ənənələrinin   zənginləşməsinin

sonrakı mərhələsində meydana çıxan ev tiplərindən biri də “qoclu”

(qojlu) evlərdir. Bu evlərin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti dam

örtüyünün qurulmasındadır. Daş bünövrə üzərində qaldırılmış divar

hörgüsü 2,2-2,3 metrə çatdıqda hörgü işi dayandırılır və evin ortasında

bir-birindən 1,8-2 m aralı haçalı dirəklər basdırılırdı. Evin

uzunluğundan fərqli olaraq dirəklərin sayı da müxtəlif olurdu. Dam

örtüyünün balıqbeli formasına düşməsi üçün dirəklər hörgü

səviyyəsindən 80-90 sm hündür qoyulurdu. Dirəklərin haçasına

atmaağacı (yoğun mil) qoyduqdan sonra, bir ucu atmaağacının, digər

ucu isə divarlar üzərinə qoyulmuş ağac qurşaqların (harma) üzərinə

düşməklə 60-70 sm aralı qoclar (qoclu ev adı da buardan meydana

gəlmişdir) döşənirdi. Qocların ucları dam örtüyündən kənara

çıxarmalıqla yağmurluq düzəldilirdi. Qocların üzərində köndələn

şəkildə pərdilər düzülür, qalan

inşaat işləri isə kərpicdən tikilən

evlərdə olduğu kimi davam

etdirilirdi. Məişət-memarlıq

cəhətdən daha əlverişli olan və

perimetri boyunca eyvan tikilən

“qoclu” evləri şirvani tipli  evlərin

bir variantı hesab etmək olar.

XIX-

XX

əsrin



əvvələrində Azərbaycanın meşə massivləri ilə zəngin olan bölgələrində

kəndlərin böyük əksəriyyətinin yaşayış evi fondunda-ağacdan tikilmiş

müxtəlif ev tipləri üstünlük təşkil edirdi. Belə ev tiplərindən biri

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə