AZƏrbaycan etnoqrafiyası ÜÇ Cİlldə II ciLDƏ ŞƏrq-qərb baki 2007 Baş redaktor: Teymur Bünyadov



Yüklə 3,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/32
tarix23.06.2017
ölçüsü3,92 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32

Təsərrüfat tikililəri. Azərbycanda təbii-coğrafi şərait, sosial-

iqtisadi amillər, əhalinin məişət tərzi və təsərrüfat məşğuliyyyətindən

asılı olaraq tarixən bir çox təsərrüfat tikililəri formalaşmışdır.

   


Təsərrüfat tikililəri,  ayrıca  bir  obyekt  kimi,  yalnız  xüsusi

mülkiyyət şəraitində meydana çıxmışdı. O vaxta qədər heç bir təsərrüfat

tikilisinə ehtiyac olmamış, yaşayış evi həm də təsərrüfat tikintisi

vəzifəsinin icra etmişdi. Təsərrüfat tikililərinin formalaşmasında XIX

əsr Azərbaycanı üçün xarakterik olan əkinçilik, maldarlıq qismən də ev

peşəsi və sənətkarlıq kimi təsərrüfat-mədəni tiplərin müstəsna rolu

olmuşdur.

  XIX əsrdə Azərbaycanda fərdi təsərrüfat tikililərinin müxtəlif

variantları mövcud olmuşdur. Onlardan bəziləri həyətin daxilində evə

bitişik və ya ondan aralı, bəziləri kəndin içərisində, bəzilər isə kənddən

xeyli aralı, qışlaqlarda və yaylaqlarda inşa edilirdi. Dağ və dağətəyi


kəndlərdə ikimərtəbəli evin alt mərtəbəsindən təsərrüfat tikintisi kimi də

istifadə etməyə üstünlük verilirdi.

  XIX-XX əsrin əvvəllərində xalqımıza məxsus olan təsərrüfat

tikililəri istifadə məqsədlərindən asılı olaraq müxtəlif səciyyəli

olduğundan, onları əsasən üç qrupa bölmək olar:

I.

Məişətlə bağlı tikililər: təndirxana (təndirəsər), odun və



kömür yığmaq üçün yer (odunluq), yağmurluq və ya quraqlıq, taxıl

quyusu, taxıl kəndisi, çardaq (talvar), yandamı və ya əldamı, anbar,

tərəcə, buzxana-qırxayaq, zirzəmi-xərpiştə (Naxçıvan) və s.

I. Heyvandarlıqla əlaqəli olan təsərrüfat tikililəri: pəyə, tövlə,

mərək, banıstan, vana, kaya, ağzıbir, yataq, sığırxana, küz, ağıl,

göyəbaxar, kərəskə, xalxal (basdaray), poru, paçal, qəhər, baharbənd,

dolan, hin.

II.İstehsal binaları: dükan, emalatxana, kümxana, dəmirçixana,

dəyirman, dabbağxana və s.

 Təndirxana- təndir və onun yanında xörək hazırlamaq üçün

düzəldilmiş qarımdan, bunların üzərində isə dörd dirəklə qurulan

çardaqdan ibarət idi. Təndirxanada qarımın düzəldilməsi ondan

həmçinin  mətbəxi kimi də istifadə olunmasına imkan verirdi.

Təndirxananın yanları adətən açıq saxlanılırdı. Onu həyətin sakit, dalda

bir tərəfində inşa edirdilər.

Müxtəlif ehtiyat ərzaq məhsullarını, mövsümü işlərdə işlədilən

təsərrüfat alətlərini və məişət əşyalarını saxlamaq üçün hər bir ailə

ayrıca olaraq yandamı və  əldamından istifadə edirdi.  Bir təsərrrüfat

tikilisi ya evin yan tərəfində ona bitişik halda ya da evin qabağında,

onunla üzbəüz tikilirdi. Lənkəran-Astara bölgəsində ona fakin, uja və

ya ginabun, Naxçıvanda isə əl-ovuc damı deyilirdi.

 Azərbaycan kənlərində hər bir ailənin istifadəsində olan mühüm

təsərrüfat tikilisindən biri də taxıl quyusu idi. Taxıl quyusu ya həyətdə,

ya da anbarın və da əldamın içərisində dördkünc, həm də dairəvi

formada qazılırdı. Onun içərisinə bəzən suvaq çəkir, bəzən də  əzilmiş

küləşi elastik çubuqlar vasitəsilə quyunun kənarlarına kipləşdirirdilər.

Bəzən üzərində çalaq da qurulmuş belə təsərrüfat quyusunda bir neçə

ton taxıl da yerləşdirmək olurdu.


    Yoxsul kəndlilərin əksəriyyəti taxıl və unu adətən kəndi və

saqanlarda saxlayırdılar. Azərbaycanda çubuqhörmə və gildən

düzəldilən kəndilərdən istifadə olunurudu. Kəndi ikigözlü düzəldilir,

birinə un, digərinə isə taxıl yığılırdı. Meşəətrafı kəndlərdə isə çox

zaman kəndi əvəzinə iri ağac yeşik-saqan işlədilirdi.



  Quraqlıq və ya yağmurluq əsasən kənd təsərrüfatı alətlərinin

(araba, xış, vəl, boyunduruq, mala, car-car, mərküz (kərdi), çərəngüş,

şana, bel,balta, yəhər-qoşqu dəsti və s.) saxlanılması üçün tikilirdi.

Düzbucaqlı planda olan quraqlığından örtüyü çatma və yastıdamlı

olurdu. Bəzən ətrafı qarğı və qamışla hörülmüş quraqlıqdan xalxal və

kərəskə, Şirvanda isə kümxana kimi də istifadə olunurdu. Yastıdamlı

tikilən quraqlığın üstünə ot tayası yığılırdı.

   Məişət bölməsində inşa edilən digər bir təsərrüfat tikintisi olan



buzxana adətən torpaqdan qazılırdı. Bunun üçün 4mx3mx1,5 m ölçüdə

sahənin torpağı çıxarılır, burada dam çardağı qurulub üstü torpaqlanırdı.

Naxçıvan bölgəsində isə adətən kəhrizlərin içərisində xüsusi səriştə ilə

düzəldilmiş yerlərdən buzxana (qırxayaq) kimi istifadə edirdilər.

Burada evlərin zirzəmisi (xərpiştə) də təsərrüfat tikilisi rolunu oynayır,

xüsusi divar açırımları ilə təhciz olunurdu.

   

XIX-XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  təsərrüfat



tikililərinin böyük bir hissəsi maldarlıq təsərrüfatı sahəsi ilə  əlaqədar

yaranmışdı. Burada qaramal, at və dəvə üçün nəzərdə tutulan pəyə,



tövlə, baharbənd, sığırxana, basdaray, ağzıbir, at xalaxalı,

karvansara, qoyun-quzu üçün nəzərdə tutulan kaya, yataq, vana,

kərəskə, küz, poru, paçal, ağıl, banıstan və s. kimi təsərrüfat tikililəri

mövcud idi. İqtisadi cəhətdən imkansız ailələr bəzən bütün heyvanları

bir yerə - pəyəyə salır, onun içərisində ağac və ya çubuq arakəsmələr

vasitəsilə xüsusi bölmələr (danalıq, buzovluq, quzuluq, bordaq yeri və

s.) ayrırdılar.

   Azərbaycanda qoşqu və yük heyvanları üçün tövlə tikilirdi.

Tövləni tikmək üçün həyətin bir tərəfində düzbucaqlı formada

təxminən 1-1,5 m dərinliyində kalafa qazır, onun ortasına “T” şəkilli

“aşıq dirəyi” basdırırdılar. “Aşıq dirəyi”nin üstünə atılan qoşa tirlərin

ucları harma diklərin üstündə yerləşdirilmiş kərənlərin üzərinə düşürdü.

Sonra kalafanın qırağı boyunca (əgər kalafanın içərisində daş divar


hörülübsə, daş divarın), üstünə harma (keşəbənd) döşəyib tövlənin

üstündə çəpəki şəkildə, bir ucu harmanın, birr ucu isə aşıq dirəyinin

üstündən keçən qoşa tirlərin üzərinə düşməklə, pərdilər düzür, onun da

üstünü avarla basdıraraq torpaq qatı əlavə edib möhkəm tapdalayardılar.

Tövlənin dam örtüyünün bütün ağırlığı “aşıq dirəyi”nin üstünə

düşdüyündən, o, adətən ağır və davamı ağac növlərindən (palıd, saqız,

qara ardıc və s.) yonulub dördkünc formada düzədilirdi. Tikilinin qapısı

dabanlı olmaqla, adətən palıd ağacından yonulur, geydirmə üsulu ilə

hissələr bir-birinə bərkidilirdi. Maili olaraq tövlənin içərisinə enən giriş

yolunun qarşısında dörd dirək üzərində çardaq tikilirdi. Tövlədə

heyvanların yemlənməsi üçün axur da tikilirdi.

 Maldarlıq məşğul olan hər bir ailənin mərəyə (samanlığa)

böyük ehtiyacı var idi. Mal-qara üçün tədarük olunmuş yeri saxlamaq

məqsədi ilə tikilən mərək, adətən, qışlaqlarda, bəzən də xırman

yaxınlığında olurdu.

  Sadə konstruksiyaya malik mərəklər kərpicdən, qarğı və ya

çubuqdan tikilərək yastıdamlı olurdu. Bəzən qazma dam formasında

tikilən mərəklərə də təsadüf olunurdu. Onlar torpağın içərisində

(yeraltı) tikilir, saman qoyub-götürmək üçün bir giriş yolu olurdu.

  Təsərrüfat tikililərinin digər bir qismini də ev peşəsi və kustar

sənətkarlıqla meydana gələn istehsal binaları təşkil edirdi. Bu qrupa

daxil olan təsərrüfat tikililərinin böyük əksəriyyəti kəndin içərisində və

ya həyət daxilində, bəziləri isə (dabbağxana, dəyirman) su mənbələri

üzərində tikilirdi.

   Azərbaycan xalqının gündəlik məişətində ağacdan hazırlanmış

ev avadanlıqları və təsərrüfat alətləri daha çox işləndiyindən dağlıq,

dağəyəti və meşəətrafı kəndlərin əksəriyyətində bu kustar sənət növləri

ilə məşğul olan ustalar fəaliyyət göstərirdilər. Onların bəzən həyət

daxilində (əgər yaşayış evi ikimərtəbəli idisə, alt mərtəbədə, ayrıca bir

otaqda), bəzən də kəndin ortasında xüsusi emalatxanları olurdu.

Ağacişləmə sənətinin mahir biliciləri olan bu ustalar ayrı-ayrı məişət

avadanlıqları hazırlamaq sahəsində ixtisaslaşmışdılar. Belə ki, onlardan

bir qismi arabaçılıq və təkərçilik üzrə, bir qismi ev avadanlıqları

hazırlamaq üzrə, bir qismi də kənd təsərrüfatı alətləri hazırlamaq üzrə

sifarişlər qəbul edirdilər. Bəzən bu avadanlıqlar həftəbazarlarına


çıxarılır, taxıla və b. ərzaq məhsullarına mübadilə edilir və ya nağd pula

satılırdı.

  Digər bir istehsal binası olan dəmirçixana adətən ikimərtəbəli

yaşayış binasının alt qatında, iri kəndlərdə ayrıca binada, şəhərlərdə isə

ticarət cərgələrində yerləşirdi. Onun ön tərəfində geniş qapı və

pəncərəsi olur, hazır məhsullar burada etdirilirdi. Dəmirçi məlumatları

(kotan ucluğu-gavajın, oraq, balta, bel, kərənti ağızlığı, mərküz,

sacayaq, sac və s.) emalatxananın özündə satılır, sifarişlər də burada

qəbul edilirdi. Əhalinin dəmirçilik məlumatlarına olan tələbatını qismən

də olsa ödəyən belə dəmirçixanalara, demək olar ki, hər bir kənddə

təsadüf etmək mümkün idi.

   XIX-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın şəhər və şəhərətrafı

kəndlərində misgərçilik, papaqçılıq, başmaqçılıq, dəriçilik, keçəçilik,

toxuculuq, sərraclıq, dulusçuluq, dəmirçilik, kürkçülük və s. kimi kustar

sənət sahələri mövcud olduğundan, onların faəliyyət göstərməsi üçün

zəruri olan emalatxana tipli təsərrüfat tikililərinə böyük ehtiyac

olmuşdur. Dabbaq emalatxanaları və dəyirmanları daha çox suya

ehtoyacı olduğundan, onlar kənddən xeyli aralı, su mənbələri üzərində

tikilirdi. Dabbaq emalatxanasının kənddən aralı tikilməsinin bir səbəbi

də emal edilən dərinin islananda kəsif iyi verməsi idi.

Azərbaycanın baramaçılqla məşğul olan kəndlərində ipəkqurdu

bəsləmək üçün xüsusi təsərrüfat tikilisi dəyə- (kümxana) tikirdilər.

Kümxana, bir qayda olaraq, “toxmacar” və ya “gərrik” adlanan tut

bağının içərisində inşa olunurdu. Kümxananın içərisində 3-4 qatda

tərəcə düzəldilir, burada baramaqurdu bəsləyirdilər.

Xalqın istifadəsində olan fərdi təsərrüfat tikililərinin inşaat

texnikası yaşayış evlərinə nisbətən öz primitivliyi ilə seçilirdi. Əhali bu

tikililəri inşa edərkən, tikiniti materialı kimi, çay və qaya daşndan,

həmçinin ucuz başa gələn yerli tikinti materiallarından: qarğı, qamış

çubuq, möhrə, ayıbalası kərpic, ağac  və s. istifadə edirdi. Son zamanlar

xalq məişətində baş verən əsaslı dəyişikliklər nəticəsində yuxarıda qeyd

etdiyimiz təsərrüfat tikililərinin bir qismi aradan çıxmış, bir qismi  də

hələ də öz məişəti əhəmiyyətini saxlamaqdadır.

    


Yaşayış  məskənləri  və  evlərin  etnoqrafik  baxımdan

tədqiqindən tam aydın olur ki, maddi mədəniyyətin bu sahəsi əsrlər



boyu bir çox təbii-coğrafi, sosial-siyasi, iqtisadi-mədəni və s. amillərin

fəal təsiri ilə böyük təkamül və inkişaf yolu keçmiş, xalq məişətinin

əsasını təşkil etmişdir. Xüsusilə xalq yaşayış evi fondu iqtisadi

imkanların genişlənməsi, əhalinin mədəni həyat səviyyəsinin yüksəlişi

və tikinti mədəniyyətinin daha da təkmilləşdirilməsi nəticəsində yeni-

yeni ev tipləri ilə zənginləşmiş, XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində qazma

və qaradamlardan yerüstü evlərə-imarət, ağ otaq, aynabəndli ev,

malikanə və s. kimi inkişaf edərək xalqın tələbatını tam ödəmişdir.



                              GEYİMLƏR

Ənənəvi xalq geyimləri və bəzəklər maddi mədəniyyətin digər

sahələri kimi, hər bir xalqın həyat və məişətinin ayrı-ayrı məsələlərini

araşdırmaq üçün zəngin etnoqrafik materiallar verir. Geyimlərin və

bəzəklərin öyrənilməsi hər bir xalqın milli xüsusiyyətlərini, iqtisadi və

mədəni həyat səviyyəsini, təsərrüfat məşğuliyyətinin istiqamətini, onun

başqa xaqlarla tarixi əlaqə və qarşılıqlı təsir  məsələlərini, estetik və

bədii zövqünü, etnik və sinfi mənsubiyyətini müəyyənləşdirməkdə

əhəmiyyətli mənbə rolunu oynayır.

Ənənəvi xalq geyim kompleksinin meydana gəlməsi uzun sürən

tarixi inkişaf prosesinin nəticəsi olduğundan o xalqın etnogenezi

probleminin öyrənilməsində də vacib mənbələrdən biri hesab olunur.

“Digər bir tarixi mənbələrlə bərabər, geyimlərə aid olan materiallar da

hər bir xalqın mədəni-tarixi əlaqələrinin, milli xüsisiyyətlərinin

müəyyən edilməsinə və etnogenezi probleminin həllinə cəlb oluna

bilər”. [1]

  Mütəxəsislər geyim mədəniyyətinin başlanğıcını e.ə. 40-25-ci

minilliklərə aid edirlər. [2] Tarixi inkişafın gedişində sosial-iqtisadi

həyat şəraitinin dəyişməsi geyim növlərində əsaslı dəyişikliklərə səbəb

olmuş, yeni-yeni geyim tipləri meydana çıxmışdır. Geyim

mədəniyyətinin formalaşmasında təbii-coğrafi şəraitin, xüsusilə də

iqlimin həlledici rolu inkaredilməzdir. “Hər cür iqlimdə yaşamağı”

öyrənən insanda “soyuqdan və rütubətdən qorunmaq üçün mənzilə və

paltara təlabat” da yaranmışdır. Buna işarə edən B.F.Adler  yazırdı:

“İnsanın yaşadığı ərazinin xarakterindən asılı olaraq rəngarəng şəraitdə

geyim elementləri ya təkmilləşmiş ya da tənəzzül etmişdir. Əgər insan

onu əhatə edən mühitdə öz geyimi üçün lazımi material əldə edə

bilirdisə,  bundan geniş şəkildə istifadə edirdi. Səhrada və ya tundrada-

yaşıllığın kasad olduğu yerlərdə parça üçün əlverişli material əldə

edilmirdisə,  insan  dəri  və  yundan  paltar  geyirdi.  O  yerdə  ki  insan  sərt

iqlim şəraitinin tələbi ilə isti geyinməyə məcbur olurdu, orada geyim

ölkənin və iqlimin şəraitinə uyğunlaşdırılırdı”. [3] Buradan geyim

elemenetlərinin meydana çıxmasının ilk zəruri tarixin amili məhz


təbiətin iqlim təsirlərindən qorunmaq olduğu aydınlaşır. Geyimin tarixi

ilə məşğul olan mütəxəssislərin əksəriyyəti, bundan başqa, etik

normalara əməl edilməsi və insanların zaman-zaman inkişaf edən

estetik zövqlərinin təmin edilməsi zərurətini də geyim elementlərinin

meydana gəlməsindən müqəddəm şərtlər hesab edirlər. [4]

  

Azərbaycan  geyim  mədəniyyətinin  formalaşmasında  təbii-



coğrafi şəraitlə yanaşı, xalqın mənəvi-əxlaqi, psixoloji-ideoloji

baxışları, dünyagörüşü, sosial-iqtisadi və mədəni həyatı da əhəmiyyətli

rol oynamışdır.

  

Xalqımızın  geyim  mədəniyyətinin  ilkin  çağları  haqqında



məlumatları arxeoloji qazıntılardan, Azərbaycan haqqında məlumat

verən qədim və antik dövr tarixilərinin əsərlərindən, qayaüstü

rəsmlərdən, təsviri materiallardan və b. mənbələrdən əldə edə bilirik.

Bu mənbələrin araşdırılmasından aydın olur ki, Azərbycan ərazisində

məskunlaşan ilk insanların geyimləri təbii əldə edilən materiallardan

(dəri, süni liflər, yarpaq və s.) olmaqla, istifadə tərzinə görə bürüncək,

sarıq və örtmə və geymə kimi müxtəlif variantlarda özünü göstərmişdir.

Hələ toxuculuq sənətinin meydana gəlmədiyi Paleolit və Mezolit

dövrlərində ibtidai insaların başlıca geyimləri dəri bürüncəklər

olmuşdur. İbtidai insalar ovladıqları heyvanların ətini qida kimi qəbul

etmiş, dərisini isə yağ-piy qalıqlarında qaşovlayıb təmizləmiş, sümük

bizlər vasitəsilə deşib bir-birinə ağac sıyrıqlar ilə bağlamış,  və

beləliklə, primitiv bürüncəklər əldə etmişlər. [5]

     Bəşər tarixində “Neolit  inqilabı” adlandırılan  tarixi

kəşflərin tərkib hissələrindən biri olan toxuculuğun meydana gəlməsi ilə

insanların geyimlərində toxunma elementlərin ilk növləri müşahidə

olunur. Sonralar Neolit dövrünün sonu, Enolit dövrünün əvvəllərində

artıq toxunma geyimlərin sayı artır,  insanlar təbiətin hazır məhsullarını

mənimsəməkdən daha çox  özləri istehsal sənayesini inkişaf etdirirlər.

Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində  əldə

edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri (daş və sümük bizlər, iynələr,

sümük və gildən hazırlana əyirici alətlər, sümükdən dəri

pardaxlayıcıları və s.) Enolit və Tunc dövrlərində toxuculuq sənətinin

inkişaf etdyini əyani fakatlarla sübut edir. [6]



 Bu alət və avadanlıqlardan istifadə edən qədim dövr insanları

yun  və  digər  təbii  lifləri  çox  nazik  şəkildə  əyirmiş,  paltar  toxumaq

vərdişlərinə yiyələnmişlər. Toxuma sənətinin daha da təkmilləşməsində

dəzgah toxuculuğu mühüm rol oynamışdır. Mingəçevir qazıntılarından

əldə eilən parça qalıqları [7] və toxucu dəzgahın hissələri [8]  ilk orta

əsrlərdə Azərbaycanda dəzgah toxuculuğunun yayıldığı göstərir. Bəsit

olmasına baxmayaraq, toxucu dəzgahı hörmə əməliyyatından toxunma

texnikasına  keçid mərhələsində qədim dövrə xas olan texniki vasitələr

içərisində  ən mürəkkəb əmək aləti hesab olunurdu. [9] Dəzgah

toxuculuğuna keçməklə parça istehsalı və geyim növlərinə toxunması

nisbətən  artır  və  geyim  elementlərinin  sayı  da  çoxalırdı.  Yazılı

qaynaqların verdiyi məlumata görə, hələ e.ə.IX əsrdə Aşşur hökdarı

Aşşurnasirpal  tarixi  Manna  (Azərbaycan)  ərazisi  olan  Zamya

vilayətindən bac kimi yun və  əlvan yun parçadan tikilmiş paltarlar

alırmış. [10] Bu dövrdən toxucluluq materialı kimi kətan, yun, sonrakı

dövrlərdə isə pambıq və ipək əsas olmuşdur. E.ə. V əsrdə yaşamış

“tarixin atası” Herodot Azərbaycanda keyfiyyətli parçalar toxunduğunu,

ağac yarpaqları təbii boyadıldığını, həmin naxışların davamlılığını

xüsusi olaraq qeyd etmişdir. [11]

Azərbaycanda geyim ehtiyaclarının ödənilməsi üçün hələ qədim

dövrlərdən qoyun və quzu yunu, keçi qəzili ilə yanaşı, dəvə yunundan

da istifadə edilməsi məlumdur. Tarixçi Elianın verdiyi məlumata görə,

Albaniyanın Kaspiana vilayətində Milet yunundan heç də geri

qalmayan zərifyunlu dəvələr saxlanılırdı. [12] Azərbaycanın geyim

mədəniyyəti tarixini araşdıran S.S. Dünyamalıyeva çoxlu faktik

materiallar (maddi mədəniyyət nümunələri, təsvirlər) və tarixi

məxəzlədən çıxış edərək göstərir ki, eramızdan əvvəlki minilliklərdəki

geyimlərin forması eramızın əvvəllərinə qədər də dəyişməmişdir.

Ancaq alətlər (əyirmə və toxma alətlər) bir qədər təkmilləşmiş, III

minillikdə  əl ilə hörülərək ensiz zolaqdan ibarət olan və  əyinə kip

yapışaraq, tam bədən formasının alan geyim, e.ə VIII əsrdə eyni

formalı, lakin sərbəst biçimli olmuş, e.ə. VI-V əsrlərdə isə xeyli eni

materiallardan tikilməklə, qırçınlanaraq  kəmərlə belə yığılmışdır. Bu

dövrün kişi və qadın  geyimləri də bir-birindən çox fərqlənməmişdir.

[13]


Məşhur coğrafiyaşünas Strabonun əsərində də albanların

geyimləri haqqında  ötəri məlumatlar vardır. O qeyd edirdi ki, albanlar

da iberlər kimi iri qalxanlar gəzdirir və başlarına vəhşi heyvan

dərisindən tikilmiş dəbilqə qoyurlar.

Geyimlər haqqında tarixi mənbələrin, təsviri materialların və

maddi mədəniyyət nümunələrinin cəlb edilməsi ilə aparılan tədqiqatlar

sübut edir ki, eramızdan əvvəl I minillikdə Azərbaycan əhalisi yun və

kətanda toxunma köynək və  şalvar geymiş,  dəri bürüncəklərdən

istifadə etmiş, keçə və yun papaqlar gəzdirmiş, ayaqlarına isə ucları

yuxarı qatlanmış dəri ayaqqabılar geymişlər. Paltar hazırlamaq üçün

başlıca xammal yun, dəri, çox ehtimal ki, həm də keçə olmuşdur.

 Xalq geyimlərinin təkmilləşmə prosesi  orta əsrlər dövründə

daha intensiv olmuşdur. İstər yazılı mənbələr, istər arxeoloji qazıntıların

nəticələri, istərsə də qayaüstü təsvirlər, şifahi xalq yaradıcılığı

nümunələri, Azərbaycanda olmuş səyyahların yol qeydləri və s.

Azərbaycan xalq geyim fondunun yeni geylərlə zənginləşdiyini

izləməyə imkan verir. Bu dövrdə geyim materialları içərisində dəri və

yunla yanaşı, kətan və pambıqdan da geniş istifadə olunduğu qeyd

edilir.  Pambıq və kətandan bir qayda olaraq, “bez” adlanan parça

hazırlanırdı. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında “əski pambıq bez

olmaz” ifadəsi,  [14] dastan qəhrəmanı Qanturalının “altunlu incə kətan

bezini belinə sarıması”, [15] eləcə də Azərbaycanda pambıq

yetişdirilməsi haqqında yazılı qaynaqlar  [16] və arxeoloji dəlillər [17]

sübut edir ki,  bəhs olunan dövrdə kətan və parçalar geyim materialları

içərisində özünəməxsus yer tutmuşdur.

 Erkən orta əsrlərin Azərbaycan kişi və qadın geyimləri

haqqında ətraflı məlumatları “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından almaq

olar. Burada kişi və qadın geyimlərində  kömlək (köynək), şalvar (

“mahmudi şalvar”, “al məxmuru şalvar”), cübbə (“samur cübbə”), çuxa

(adi və doqquzlama 18 –doqquz qırçınlı çuxa), kaftan (uzun və qısaqol,

yaxası açıq, ağ və qırmızı parçadan tikilən üst geyim növü), qurşaq (“

altunlu incə kətan bez” ), kürk və yapıncının (“kəpənək”); eləcə də baş

geyimlərində  xanların tacı, bəylərin baş sarığı (çalma, dolbənd), börk

(keçə börkü, külah, niqab, duvaq, yaşmaq və çəmbərin (dingə);

ayaqqabı növlərində isə başmaq, ədik (çəkməni xatırladan uzunboğaz


kişi ayaqqabısı), soqman,  (topuğa qədər boğazı olan ayaqqabı) və

sərmuzənin (qadın ayaqqabısı) xalqın geyim fondunda üstünlük təşkil

etdiyi aydınlaşır. [19]

  Sasanilər imperiyasının ərəblərə qarşı mübarizəsində Sasanilər

tərəfindən bu döyüşlərdə iştirak etmiş Cavanşiri mükafatlandırmış

Sasani hökmdarı III Yezdəgird onun belinə mirvari ilə işlənmiş qızıl

kəmər və qızıl saplı qılınc bağlatmış, qollarına qolbaqlar saldırmış,

başına daş-qaşlı tac qoydurmuş, boynuna ağır mirvari boyunbağlar

asdırmış, çiyninə taftadan tikilmiş  şah geyimi saldırmış və zərli ipək

parçadan tikilmiş dörd qotazlı mavi rəngli şalvar geydirtmişdir. [20]

       VII-IX əsrlərdə Azərbaycan şəhərlərinin ənənəvi əmtəə

mallarından bəhs edən ərəb müəllifləri yerli və dünya bazarlarına

Bərdədən ipək, yaxşı pərdələr, müxtəlif parçalardan tikilmiş paltarlar,

Dərbənddən isə kətan parçalar,  onların boyanmasına istifadə edilən

“qırmız” deyilən qiymətli boyaq maddəsi və marena ixrac edildiyini

qeyd edirlər. [21]

  Azərbaycanın “intibah dövrü” hesab edilən XII əsrdə yaşamış

böyük şair N.Gəncəvinin “Xəmsə”sində həmin dövrün parça

materialları və geyim növləri haqqında maraqlı məlumatlara rast gəlirik.

[22] Bu dövrdə yüksək keyfiyyətli parça növləri içərisində ipək

parçaların geniş çeşidindən (atlas, pərniyan, qumaş, diba, gurçeşm

ipəyi, şüştər ipəyi, zərbaf və s.) söhbət açan şair, Azərbaycanda qadın

və kişi geyimlərindən köynək, arxalıq, şalvar, kürk, çuxa, əba, cübbə,

qəba, papaq, qəsəb, əmmamə, çarıq, xətayi, başmaq, corab, ləbbadə,

nimtənə, don, çalma, qaftan və s.-nin xalqın gündəlik məişətində və

bayramlıq geyim dəstlərində əsas yer tutduğunu söyləyir. [23] “Xosrov

və  Şirin” əsərində Nizami Azərbaycan qadının geyimini real poetik

pafosla  tərənnüm edir:

             Gülnar rəngində bir don geydi,

             Onun üzərində saçının  hər bir hörüyü bir kəmənd idi.

             Həlqəyə oxşar bir kəmənd çiyninə salmış

             Hər bir həlqəsinə dünya qulağı halqalı qul idi.

             Xalis qızıldan bir həmayili,

             Ərğəvan rəngli ipəyin üzərinə çəkmişdi.



             Çinlilər qaydası ilə başına

             Cəvahirlə bəzənmiş bir örpək salınmışdı.

             Ənbər saçan zülf kimi qara bir örpək

             Dürr saçan ay üzünə asmışdı.

             Bir tovuz kimi bəzənmiş hüma

             Turac kimi havada süzürdü. [24]

Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, artıq XII-XIII əsrlərdə

Azərbaycanın ayrı-ayrı sənət-ticarət mərkəzləri bu və ya digər parça və

geyim növünün hazırlanmasında, bir növ, ixtisaslaşmışdı. Belə ki,

Gəncədə zərlə işlənmiş atlas və diba kimi ipək parçalar, eləcə də sadə

ipək parçalar, beyləqanda “kəzzkaşidə” adlanan ipək parça, Ərdəbildə

“camə” adlandırılan qara rəngli zərif parça, habelə, Naxçıvanda zərif

çuxalar, Təbrizdə atlasdan kişi üst geyimləri, Gəncədə yun paltarlar

hazırlanırdı. [25] Hələ X əsr ərəb müəllifi əl-İstəxri “Kitabi məsalik əl-

Mamalik” (Məmləkətin yolları kitabı) əsərində əl-Babdan (Dərbənddən)

kətan parçalar ixrac edildiyindən, Arran, Ərməniyyə və Azərbaycandan

başqa, heç yerdə kətan paltarlar hazırlanmadığını yazırdı. [26]

Dərbənddə kətan paltarlar tikildiyini XIII əsr müəllifi Yaqut əl-Həməvi

də təsdiq etmişdir. [27] Təbriz haqqında danışan müəllif burada əbalıq

parça, siqlatun (qızılı sapla işlənmiş ipək parça), xətayi (toxunma Çin

parçası), atlas və b. parçalar toxunduğunu,  bütün Şərq və Qərb

ölklərinə ixrac olunduğunu göstərmişdir. [28] XIII əsr İtaliya səyyahı

Marko Polo da Azərbaycan haqqında məulmatlar verərkən burada ipək

və ipək məlumatlarının bolluğundan, toxunan ipək və zərxara

parçalardan, bu parçalara heç yerdə rast gəlmədiyindən, eləcə də

Təbrizin ipək və zərxara parçalarından ağızdolusu danışmışdır. [29]

“Cami ət-təvarix” (“Tarixlər toplusu”) əsərinin müəllifi F.

Rəşidəddin XIV  əsrdə oğlu Şihabəddinə yazdığı məktubunda hər bir

hakimin ona gərəkli olan üç  xəzinəsi (pul, yaraq, geyim-ərzaq)

içərisində geyimin mühüm rol olduğu göstərilirdi. [30]

XIV-XV əsrlərdə Azərbaycan xalqı geyim fondunda ciddi

dəyişiklikər baş vermişdir. Hər şeydən əvvəl geyimlər gündəlik və

mərasim  (toy,  qonaqlıq,  bayram,  yas  və  s.)  geyimləri  kimi  müxtəlif

səciyyə kəsb etmiş, mərasim geyimlərində motivləşmə (bişin, rəng,



bəzək və növ müxtəlifliyi) getdikcə daha daha çox dərinləşmişdir. Belə

dəyişiklikləri Azərbaycan xalq məişətinin müxtəlif sahələrini özündə

əks etdirən miniatürlərdə, burada təsvir olunan müxtəlif sosial

mənsubiyyətli əhalinin geyimlərində görmək mümükündür. Bu dövrdə

Azərbaycanda türk-islam mədəniyyəti də öz inkişafının daha yüksək

mərhələsinə çatır. Sənətdə mücərrədlik, həndəsi ornamentlərin

mürəkkəb sistemi qərarlaşır. Bütün bunlar isə özünü geyim mədəniyyəti

sahəsində daha çox büruzə verir. İstər miniatür məktəbi

nümayəndələrinin yaradıcılığında, istərsə də Azərbaycanda olmuş xarici

ölkə səyyah və coğrafiyaşünaslarının (Q.Klavixo, A.Kontarini,

A.Cenkinson, A.Eduarde, L.Cepmen, D.Deket, T.Benster və b.) yol

qeydlərində və  əsərlərində xalq geyimlərində olan rəng harmoniyası,

biçim gözəlliyi, simmetriya, geyimi daşıma zövqü və s. yüksək

qiymətləndirilmişdir ki,  bu da XIV-XV yüzilliklər Azərbaycan geyim

mədəniyyətinin daha da zəngiləşdiyini bir daha sübut edir. [31] XVI

əsrdə  Şamaxıda Abdulla xanın qonağı olmuş ingilis səyyahı

A.Cenkinson hökmdarın geyiminin təsvirini vermişdir: “Hökdar özü

orta boylu və zəhmli adam idi, uzun ipək parçalardan bahalı mirvarilər

və daş-qaş düzülmüş paltar geyinmişdi”. O, başına şiş uclu, yarım yard

uzunluğunda (ingilis ölçü vahididir, təxminən 1 yard=91,44 sm) zəngin

qızılı parçadan türban (papaq) qoymuşdu, üstündən 20 yard

uzunluğunda, qızılı sapla tikilmiş hind ipəyindən çalma bağlamışdı.

Türbanın sağ tərəfində, mina ilə zərif bəzədilmiş və daş-qaş düzülmüş

qızıl lüləyə lələk çələngi taxılmışdı. Onun sırğalarını  əl içi boyda

uclarına böyük qiyməti olan iki yaqut qoyulmuşdu”. [32] Bu təsvirdən

aydın olur ki, əhali arasında sosial təbəqələşmə də geyimlərin fonduna

böyük təsir göstərmişdir. A.Cenkinsonun yol qeydlərində o da məlum

olur ki, Azərbaycan Səfəvilər dövlətində yerli istehsala aid olan parça

materialları ilə  yanaşı, Avropada istehsal edilmiş böyük çeşidli geyim

materialları-mahud, kamzol, atlas, karazey, xüsusilə müxtəlif rəng

çalarlı (Qızılbaş  əmmamələri üçün nəzərdə tutulan  qırmızı rəngli

parçalar da daxil olmaqla) hollanda parçaları və London mahudunun

bütün növləri də geyim növlərinin hazırlanmasında əsas yer tutmuşdur.

[33]


 XVI yüzillik Azərbaycanın siyasi tarixində  mühüm dövr

olduğu kimi, geyim mədəniyyəti ənənələrinin zəngiləşdiyi dövr kimi də

diqqəti cəlb edir.  Bu dövrə aid edilən süjetli parça növlərinin  dünyanın

bir çox muzeylərinin (Moskvada Silah Palantası, ABŞ-da-Bostonda

İncəsənət Muzeyi, Londonda Viktoriya-Albert Muzeyi, Budapeşt

Dekorativ Sənətlər Muzeyi, Parisdə Dekorativ Sənətlər Muzeyi və s.),

eləcə də ayrı-ayrı kolleksiya sahiblərinin (Nyu-Yorkda cənab Morun,

Parisdə cənab Levenin və b.) şəxsi kolleksiyalarını bəzəməsi  [34] son

orta əsrlərdə Azərbaycanda, xüsusilə Təbrizdə parça istehsalının

ənənəvi milli zəmin üzərində yüksək səviyyədə  inkişaf etdiyini təsdiq

edir. Bütün bu parçalardan hazırlanan kişi və qadın geyimləri  özünün

mühafizəkarlığını sonrakı yüzilliklərdə də saxlamış, biçilmə tərzində və

tikiş üslubunda müəyyən dəyişiklikləri, bədii-dekorativ çalarları və

lokal xüsusiyyətlərini nəzərə almasaq, demək olar ki, bütünlüklə

təkrarlanmışdır. XVI-XVIII yüzillikərin qadın geyim dəsti içərisində,

əvvəlki əsrlərdə olduğu kimi, yenə də alt və üst köynəyi (qaftan), dizlik,

tuman, arxalıq, çuxa, cübbə, çəpkən, balaqlar dizə və ya dabana qədər

çatan şalvar, xəz bürüncək əsas yer tutmuşdur. Səfəvilər dövründə

Azərbaycan kişi əhalisinin geyimlərində  köynək və  şalvarla yanaşı,

çuxa, arxalıq, kürk, qurşaq, qəba, cübbə, başmaq, çama-əmmamə və s.

həm gündəlik, həm də mərasim geyim növləri kimi məlum olmuşdur.

Maraqlıdır ki, bu dövrdə Azərbaycan geyimləri təkcə sosial

təbəqələşməni deyil, eləcə də tayfa mənsubiyyətinin göstəricisi kimi

funksiyalar daşımışdır. Belə ki, Bəktaşilərin ölkədə olan paltarlar

geyməsi, Mövləvilərin geyimlərinin adi adamların geyimlərindən fərqli

olması, Heydərilərin kürəklərinin tüklü qoyun dərisi ilə örtməsi,

Nemətullahilərin çox qəribə geyimi, Abdalların vəqf dərisindən paltar

geyməsi və bu geyimin onların sinəsindən düzlərinə qədər uzanması

Azərbaycanda olan xarici ölkə səyyahlarının diqqətini cəlb etmiş,

bunları ənənəvi tayfa geyimləri kimi qeydə almışlar. [35]

 XVII yüzillikdə Azəbaycan şəhərlərinin say və çəkisinin

artması ilə əlaqədar olaraq ənənəvi parça toxuculuğu və paltar istehsalı

emalatxana və müəssisələri şəhərlərdə daha çox cəmləşməyə başlayır.

Bu dövrdə  ən çox toxuculuq mərkəzləri Təbriz, Ərdəbil və  Şamaxı

şəhərləri olmuş, bununla yanaşı, digər Azərbaycan şəhərləri- Gəncə,


Naxçıvan, Ərəş, Marağa, Ordubad, Dehharqan və Mərənd də vacib

istehsal mərkəzləri kimi seçilmişdir. Şəhərlər arasında parça istehsalı ilə

bağlı ciddi ixtisaslaşma olmasa da hər halda Təbriz –məxmər, atlas,

qumaş,  rənbərəng qaba parça,  yüngül parça (duvaq); Ərdəbil-tafta,

duvaq parçası və qaba parça; Şamaxı-tafta və ya “şamaxı”, darayı,

duvaq parçası; Naxçıvan-“qələmkar” adlanan parçaları ilə

məhşurlaşmışdır. [36] Külli miqdarda tarixi mənbələrə, arxiv

sənədlərinə, miniatür  rəsmlərə və səyyahların məlumatlarına isitnad

edən M.X.Heydərov XVII əsrdə xalqımızın geyim dəstində yun,

pambıq, kətan və ipək parçalardan tikilmiş və dərindən hazırlanmış

müxtəlif dekorativ-bəzək xüsusiyyətlərinə, biçim tərzi və tikiş üslubuna

malik olan geyimlərin –papaq, kaftan, kürk, qurşaq (kəmər), kürdi

(mahuddan tikilən baş geyimi), dolama (uzunətək çuxa), baş örpəyi,

şalvar, corab və s. mövcud olduğunu təsdiqləyir. [37] Bəhs olunan

dövrün geyimləri içərisində  “dövranbənd” adlanan qızılbaş papağı,

ərəb-müsəlman donu hesab olunan “üçətək” və “ləbbadə” əvəzinə

geyilən “xirqə” (boğazından kəmər yerinə qədər düymələnən, qurşaqsız

geyilən uzun və enli paltar olub, adətən yundan tikilirdi. “Suf”-farsca

“yun” adlandığından, onu geyənlərə “sufilər” deyirdilər), xirqəyə

bənzər, ancaq döyüş zamanı geyilən və belinə kəmər bağlanan

“kəmərçin”, dabanlı və ya dabasız, uzunboğaz və ya yarımboğaz

çəkmə, qondara, ağ kətan ipdən toxunan, altına parçadan bir neçə qat

altlıq salınan və “givə”adlanan ayaqqabı, yun ipdən toxunmuş corab və

patava ilə geyilən “çaqcur” ayaqqabılar üstünlük təşkil edirdi. Zadəgan

qadınları başlarına “nimtac” (yarımtac) və ya “tiyar” adlanan üçbucaqlı

tac qoyur, ətrafını lentlə bağlayırdılar. “Tiyar”- qadının həm də  ərli

olduğun bildirən mühüm əlamət hesab olunurdu. Subay qızlar “tiyar ”

əvəzinə saçlarını, üzərinə müxtəlif qiymətli muncuqlarla və daş-qaşlarla

bəzək-naxış salınmış lentvari parçarlarla  bağlayırdılar. Zəncirəyə

tutulmuş araqçın, örpək,  rübənd-niqab da qadın geyimlərinin ayrılmaz

tərkib hissələri idi.  Qadın kəmərçinlərinin ətəyi  öndən qatlanıb kəmərə

keçirildiyindən, onun astara göz oxşayan rəngli ipək parçadan xüsusi

səliqə ilə hazırlanırdı.

  XVI-XVIII əsrlərin ənənəvi geyim tipləri haqqında məlumatlar

dastan yaradıcılığında da, xüsusilə məhəbbət dastanlarında  öz əksini


tapmışdır. Burada geyim materialı kimi yun (şal), ipək (atlas, qumaş,

darayı və s.), kətan, pambıq (şilə, satin və çit) parçalardan tikilmiş

köynək, don, ənbərçə, duvaq, çəpkən, nimtənə, xalat, tuman, kəlayağı,

çalma, çarqut, niqab, külah və s. kimi qadın geyimlərinin

mövcudluğunun şahidi oluruq. Bu geyimlər, müxtəlif səciyyəvi və

təyinatlı qadın bəzəkləri ilə ahəngardlıq təşkil edərək, qadın görkəminə

xüsusi gözəllik vermişdir. [38] “Abbas və Gülgəz” dastanında

Azərbaycan gözəlinin əndamına yaraşıq verən milli geyimlərimiz incə

zövqlə tərənnüm olunur.

Örtübən başına şalı-zər gəzər,

       Abıdan nimtənə, qızıl düymələr,

Yaraşır belinə zərbafdan kəmər,

        Çəpkənli, çarqatlı ağ bədən gəlir. [39]

Xanlıqlar dövründə müstəqilləşmə meylləri ilə  əlaqədar olaraq

Azərbaycanın ayrı-ayrı  bölgələrində kənd təsərrüfatının  və

sənətkarlığının nisbətən dirçəldilməsi, kustar sənət sahəsi məhsullarının

istehsalının artırılması, Şuşa şəhəri kimi yeni sənət, ticarət

mərkəzlərinin meydana gəlməsi, digər Şərq və Avropa ölkələri ilə

ticarət-iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və s. amillər Azərbaycan

geyim fondunun daha da zənginləşməsinə, müztəlif çeşidli geyim

materiallarının daha da keyfiyyətli və kütləvi şəkildə istehsalına, geyim

növləri hazırlayan kustar emalatxanalarının sayının artmasına gətirib

çıxarmışdır. Bu dövrdə böyük Azərbaycan şəhərləri xanlıqlar olmaqla

yanaşı, həm də mühüm sənət-ticarət mərkəzləri kimi inkişaf edirdi.

Parça və geyim növləri istehsalı başlıca olaraq bu şəhərdə cəmləşirdi.

Dövrün siyasi hadisələrinin xalq məişətinə əngəlli təsirinə baxmayaraq,

XVIII yüzillikdə Avropa geyim elementləri xalq geyimlərimizin ayrı-

ayrı növlərinə “nüfuz edir”, bu əcnəbi naxışlar orta əsrlərin süjetli

parçalarındakı naxışları sıxışdırıb  aradan çıxarır və  əvəzində həndəsi,

nəbati, xətti formalı naxışlar parça istehsalında üstün yer tutmağa

başlayır. Bununla yanaşı, xalqın bədii zövqünün gözəl biliciləri olan

səriştəli parça ustaları-şalbaflar, bəzzazlar, culfalar, qələmkarlar,



basma-naxışçılar, şərbaflar, eləcə də paltar (libas) hazırlamaqla məşğul

olan peşəkar dərzilər yeni-yeni empirik bilik sistemi yaradır, geyim

fondunu yeni parça materialları və geyim növləri ilə zənginnləşdirir,

gözəl və  əlvan rəng çalarlı, mükəmməl  çeşidli xalq geyimləri

hazırlayırdılar. XVIII əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi Molla Pənah

Vaqifin lirik şeirlərində Azərbaycan xalq geyimlərinin geniş çeşidinin,

rəng əlvanlığının, forma müxtəlifliyinin poetik-bədii əksi fikrimizi

sübut edir, M.P.Vaqifin yaradıcılığında qadını özünün əlvan geyimi ilə

diqqətimiz çəkir:

                                   Xoş yaraşır sənə diba nimtənə,

                                   Bu bəzəyin yeni əlaməti var. [40]

  Yaxud:                     Libasın əlvandır, çarqat narıncı,

                                   Saçaqlar yaraşır qıraqlarından.[41]

Yaxud da:

                                   Barmağında xatəm, guşində tənə,

                                   Gireh-gireh zülfün tökə gərdənə,

                                   Güləbətin köynək, abı nimtənə,

                                   Yaxasında qızıl düymə gərəkdir. [42] və s.

XIX  yüzilliyin əvvəllərində  Şimali Azərbaycanın çar Rusiyası

tərəfindən işğalı onun siyasi müstəqilliyinə son qoysa da burada

müstəmləkə üsul-idarəsi yaradılsa da, bununla belə, dağıdıcı  feodal-ara

müharibələrinə son qoyuldu, Azərbaycanın natural təsərrüfat qapalılığı

və feodal pərakəndəliyi aradan qaldırıldı. Ölkəmizin Ümumrusiya

bazarına qoşulması və Rusiya siyasi sisteminin ayrılmaz tərkib

hissəsinə çevrilməsi burada kaptalist münasibətlərin inkişafına, əmtəə

istehsalının və mal dövriyyəsinin artmasına, rabitə-nəqliyyat

vasitələrinin təkmilləşməsinə, ticarət-iqtisadi əlaqələrin güclənməsinə

səbəb olmuş, xüsusilə də XIX yüzilliyin ikinci yarısından başlayaraq

Azərbaycanda geyim materiallarının hazırlanması ilə məşğul olan bir

çox kustar sənət sahələrinin  (toxuculuq, dabbağlıq, papaqçılq,

başmaqçılq və s.) manufaktura və fabrik müəssisələrinin güclü


inkişafına təkan vermişdir. Bu dövrə aid olan statistik məlumatlar,

yazılı mənbələr, dövri mətbuat və rus müəlliflərinin tərtib etdikləri

materiallar topluları, layihələr, iqtisadi-maliyyə hesabatları

Azərbaycanın çar Rusiyasının xammal əlavəsinə çevrilməsinə  və onun

iqtisadi işğalına xidmət etsə də, hər halda Azərbaycanın XIX əsrə aid

geyim fondunun mövcud durumunu da izləməyə imkan verir. XIX əsrin

30-cu illərinə aid bir məlumatda deyilir ki, Yelizavetpol (Gəncə)

dairəsində xanlıqlar dövründə 375, indi isə 200 ipək-toxuma dəzgahı,

habelə ağ və qırmızı bez, calamaya (nazik bez) toxuyan 30 dəzgah

işləyir. Bütün Yelizavetpol toxuculuq müəssisələrində il ərzində 10 min

top parça, 15 min müxtəlif çeşidli yaylıq, 2 min top ağ, 200 top qırmızı

bez (şilə) və 400 top calamaya hazırlanır. [43] Bəzzazlıq sənəti adlanan

pambıq parça istehsalı XIX əsrdə Gəncə ilə yanaşı, Naxçıvan, Ordubad,

Şamaxı və  Şuşa şəhərlərində də mövcud olmuşdur. 1829-cu ildə  Şuşa

şəhərində 28 bez karxanası fəaliyyətdə idi. Burda 80 toxucu dəzgahında

il ərzində 8 min ədəd on arşınlıq bez toxunurdu. [44]

XIX əsrdə Azərbaycanda yun parça toxuculuğu (şalbaflıq)

Qazax, Naxçıvan, Zəngəzur, Şuşa, Quba, Şamaxı, Göyçay qəzaları və

Zaqatala dairəsində  geniş yayılmışdı. Şamaxı və Zaqatala dairəsi isə

təkcə Azərbaycanda deyil, ümumən Cənubi Qafqazda şal istehsalının

yüksək inkişaf mərhələsinə çatmış mərkəzləri arasında xüsusi yer

tuturdu.


Azərbaycanda tarixən mövcud olan ipək parça toxuculuğu

(şalbaflıq)  XIX əsrdə özünün ən yüksək inkişaf nərhələsinə çatmışdır.

Azərbaycaın Təbriz, Ərdəbil, Şamaxı, Mərənd, Xoy, Səlmas, Naxçıvan,

Gəncə, Beyləqan, Qəbələ və b. şəhərləri hələ orta əsrlərdən şərbaflıq

sənətinin başlıca mərkəzləri olmuşdur.  Bunların içərisində  Şamaxı və

Təbriz xüsusilə seçilmişdir. XVIII əsrin 90-cı illərində  Şamaxı

şəhərində darayı, tafta və qanovuz toxuyan 1500 toxucu karxanasının

olması [47] burada ipək və parça toxuculuğunun geniş yayıldığını sübut

edir. Şübhəsiz ki, geyim materiallarının çeşidinin və istehsalının artması

onlardan hazırlanan geyim dəstlərinin də rəngarəng olmasını, çeşid,

forma və növ müxtəlifliyini şərtləndirmişdir. Xalq arasında həm

xaricdən gətirilən, həm də yerli istehsala məxsus olan bu parça növləri

“məni aldatdı”, “alışdım-yandım”, “Hacı, mənə bax”, “gecə-gündüz”,


“küçə mənə dar gəlir”, “min bir gül”, “oturma, sınar”,  “dur, məni

gəzdir”, “pinti məni geyməz”, “qonşu bağrı çatladan”, “sürüşdüm-

düşdüm”, “dəymə, gülüm tökülər”, “şəmsi-qəmər”, “gendə-dur” və s.

adlarla məşhur olmuşdur. [48]

  XIX əsrin ortalarından başlayaraq xalq məişətinə getdikcə

daxil olan fabrik-sənaye məhsulları kustar toxuculuğu sıxışdırmağa

başlayır. Bu dövrdə Azərbaycan Rusiya, İran, Avropa ölkələrində

gətirilən  parça məhsulları yerli istehsalı üstələyir. “Firəng çiti”, “rus

çiti”, Moskva fabrikantı  İ.P.Abramovun  “Proxorov yoldaşlığı”

manufakturasının istehsalı olan “Proxorov ağı” kimi ucuz parça növləri,

eləcə də fabrik istehsalı olan şilə, qədək, bez, cuna, satin, lastik və s.

parça materialları geyim dəstlərinin hazırlanmasına daha sərfəli hesab

olunur. Pambıq parça materialına yüksək tələbatın artdığını nəzərə alan

Azərbaycan sənayeçisi və messenantı H.Z.Tağıyev 1901-ci ildə Bakıda

pambıq parçası istehsal edən fabrik açır. Xalq arasında bu fabrikin

buraxdığı məhsul  “Tağıyev ağı” kimi məhşurlaşmışdır. Bütün bunlara

baxmayaraq, Azərbaycanın imkanlı sosial təbəqələri arasında barnus,

naşura, darayı, qanovza, tafta, mov, tirmə, xara, atlas, məxmər, mahud-

şal və s. kimi bahalı parçalardan geyim dəstləri də uzun müddət öz

istifadə üstünlüyünü qoruyub saxlamışlar.

   

XIX-XX  yüzilliyin  əvvəllərində  Azərbaycan xalqının  milli



geyim dəstlərinin mühüm tərkib hissələrinin hazırlanmasında xəz və

gön-dəri məhsulları da mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Gön-dəri həm

aşılanmış, həm də xam halda istifadə edilmişdir. Bir qayda olaraq,

aşılanmış göndən başmaq, kəmər, məst, çəkmə; xəz-dəridən-papaq və

kürk; xam dəridən isə müxtəlif növlü çarıqlar və tüklü papaqlar

hazırlanmışdır. Ümumiyyətlə, xalq geyim ehtiyaclarının ödənilməsi

üçün yerli xammalın -yun, ipək, kətan, pambıq, dəy, gön, keçə və s.

Azərbaycanda kifayət qədər bolluğu xalq geyimlərinin çeşidinin

zənginliyinə, növ müxtəlifliyinə və tipoloji  cəhətdən seçilməsinə imkan

yaratmışdır.

    Bütün tarixi-etnoqrafik bölgələr üzrə Azərbaycan milli xalq

geyimlərini qadın geyimləri, kişi geyimləri və uşaq geyimləri olmaqla

üç tipə ayırmaq olar. XIX əsr xalq geyimləri həm də mərasim geyimləri

əhalinin müxtəlif  sosial qruplarının peşə mənsubiyyəti ilə  əlaqədar



geyimlər, mövsümi səciyyəli geyimlər, dini zürmələrə məxsus geyimlər

və s. olmaqla da fərqlənmişdir.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə