AZƏrbaycan etnoqrafiyası ÜÇ Cİlldə II ciLDƏ ŞƏrq-qərb baki 2007 Baş redaktor: Teymur Bünyadov



Yüklə 3,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/32
tarix23.06.2017
ölçüsü3,92 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   32

QADIN GEYİMLƏRİ

XIX-XX yüzilliklərin əvvəllərində Azərbaycanın ənənəvi qadın

geyimləri özünün rəng əlvanlığı, biçim tərzi və tikiliş üslubunun

mürəkkəbliyi, eləcə də tip və formalarının müxtəlifliyi ilə seçilirdi.

Azərbaycanın ayrı-ayrı tarixi-etnoqrafik bölgələrinin əhalisinin ənənəvi

qadın geyimlərində lokal-məhəlli xüsusiyyətlər, bölgələrə məxsus

detallar və ştrixlər az və ya çox  diqqəti cəlb edirdi. Başqa sözlə desək,

qadın geyim kompleksi  tipoloji cəhətdən ümumazərbaycan səciyyəsi

daşıyırdı.

Azərbaycanın qadın milli geyimləri “alt paltarları”, və “üst



paltarları” olmaqla iki variantda mövcud olmuşdur.  Qadın alt

paltarları  alt köynəyi (müxtəlif bölgələrdə ona “can köynəyi” və “ət

köynəyi” də deyirdilər), cütbalaq (enli şalvar) və darbalaqdan (dizlik)

ibarət olmuşdur.

  Qadın alt köynəyi əldə toxunma və satınalma  (fabrik istehsalı

olan) pambıq və ipək parçalardan biçilib-tikilirdi. Köynəklər, bir qayda

olaraq, “Morozov ağı” və  “Tağıyev

ağı”ndan,  bezdən (qalın ağ), hamuyan

ağından hazırlanırdı. Bəzən onlar üst

köynəyi  əvəzinə də istifadə

olunduğundan rəngli parçalardan (şilə,

qədək, qanovuz və s.) tikilirdi. Alt

köynəyi üst köynəyindən uzun, həm də

gen biçilib-tikilir,  hər iki yanında

kəsik (“çapıq” və ya “peş”) qoyulur,

qolları uzun olmaqla büzmə-manjetli

(bilərzikli) olurdu.  Kasıb qadınların

alt köynəyi bəzəksiz olub, boğaz

altında bir və ya ikiilgək-düymə ilə

bağlanır, varlı qadınların isə alt

köynəklərinin yaxa kəsiyi və qollarının

ağızına bəzən  bəzən başqa rəng parçadan köbə qoyulur,  bəzən də

rəngarəng bəzək elementləri salınır və qızıl düymə ilə düymələnirdi.

Muğan bölgəsində qadın alt  köynəyi (uzunluq)   adlanır, qolsuz, yaxası



üçbucaq  şəklində açıq olub, yerli əhali arasında “sosi” adlana ağ çitdən

tikilirdi. Qollu tikilən üst köynəyindən fərqli olaraq, onun ətəyi xeyli

uzun olurdu. [49] Azərbaycanın bütün etnoqrafik bölgələrində qadın alt

köynəyi tuniki və kəsmə biçim üsulu ilə hazırlanırdı. Kəsmə biçim

üsulunda parça materialı kürək, sinə, çiyinlik, yaxa, boyunluq, qolluq,

bilərzik-manjet və xişdəkdən  ibarət biçilir, sonra müvafiq hissələr

səliqəli tikişlə bir-birinə bəndlənirdi. [50]

 Bəzən parçanın ensizliyi və təsərrüfat işlərini nəzərə alaraq,

belə köynəklərin qoltuqaltına “xişdək” adlanan əlavə parça kəsiyi tikilir

və belə köynəklər  “xişdəkli köynəklər” adlanırdı.

 

Qadın alt  geyimləri müxətlif biçimli tumandan (şəltə,



cüttuman), darbalaq və cütbalaq (taylı tuman) kimi geyim

elementlərindən ibarət idi. Cütbalaq (taylı tuman) adətən tünd rəngli

parçalardan (göy, palıdı, qara, qırmızı) iki ayrıca  balaq kimi biçilir,

xişdəklə (və ya miyança ilə) birləşdirilir, beldə saxlanması üçün yuxarı

hissəsi büzülərək orada “nifə” tikilir,  və nifədən keçirilən (tumanbağı)

vasitəsi ilə bağlanırdı. Bunu üçün 4 m-dən 8 m-ə  qədər parça gərək

olurdu. Balaqların gen olması, sərbəst hərəkət üçün imkan yaratması,

qadın orqanizmini yaxşı mühafizə etməsi və s. kimi cəhətləri nəzərə

alaraq bəzi tədqiqatçılar  taylı tumanın məhz köçmə həyat tərzi keçirən

xalqlar arasında meydana gəldiyini qeyd edirlər. [51] Məişət şəraitindən

və maddi imkandan asılı olaraq taylı tuman həm alt paltarı, həm də üst

geyimi kimi  istifadə olunurdu.

 Darbalaq bədənə kip yapışmaqla tikilən geyim növü olub, taylı

tumanın altından geyilirdi. Kişi dizliyi ilə oxşarlıq təşkil edən darbalaq

Şəki-Zaqatala, Naxçıvan və Abşeron bölgəsi əhalisinin yaşlı

qadınlarının geyim kompleksində  əsas yer tutmuş,  digər etnoqrafik

bölgələr üçün də  o qədər də xarakterik olmamışdır. Naxçıvan

bölgəsində darbalaq  “topuqluq” adı ilə məlum idi.  Topuqluq ipəkdən

gen şəkilli biçmə üsulu ilə

hazırlanır,  balaqları və beli

qaytanla büzülürdü.

 İranda-Təbrizdə daha çox

dəbdə olan belə qadın alt

paltarları Naxçıvana oradan



gətirlirdi. Bədənə kip yapışan topuqluğun balağı topuğun üstünə qədər

çatırdı. Abşeronda qadınların darbalaq gerdiklərini vaxtilə buraya

səyahət edən S.Q.Qmelin də müşahidə etmişdi. [52] Zaqatala bölgəsinin

ayrı-ayrı  əhali qrupları arasında bu geyim tipinin müxtəlif adları

olmuşdu.  Belə ki, avarlarda

“xebet”, “saxurlarda “bada”,

“vaxçek”, ingiloylarda,

“nibxavi”, “mukasar”, və ya

“mukasa” adlanan darbalaq

azərbaycanlılar arasında

“dizlik” və

“badış”


adlanmışdır. [53] Belə geyim

növü qədimlərdən məlum

olmaqla, Azərbaycanın digər

etnik qrupları ( udinlər və

“Şahdağ qrup xalqları”)

arasında da mövcud olmuşdur.

Adətən, ata rahat minmək və

köç yollarda rahat gəzmək

üçün elat qadınları darbalaq

geyməz, taylı tumannın

balaqlarının badışın (ayaqlığı

olmayan toxunma corab)

içərisinə qab-qarıb, qatma

(hörmə ip) ilə bağlayırdılar.

 Azərbaycanda  qadın

alt geyimləri kompleksinə

daxil olan çaxçur, bir qayda

olaraq, şəhər əhalisinin,

xüsusilə də varlı və kübar

ailələri geyimi kimi  mövcud

olmuşdur. Ayağı büzməli

şalvarı xatırladan bu geyim

növü Yaxın və Orta Şərq

ölkələrində, Orta Asiya  və



Qafqaz xalqları arasında geniş yayılmış, Ön Asiya vasitəsilə

Azərbaycana da keçmişdir. Q.T, Qaraqaşlı çaxçurun Azərbaycanda

yayılmasını farsların və fars rühanilərinin təsiri ilə  əlaqələndirir. [54]

Çaxçur geyim tipi Gəncədə, Naxçıvanda, Abşeronda və  Şirvanda

(Şamaxı, Basqal, Lahıc) daha çox istifadə olunurdu.

   


Qadın  üst  geyim tiplərinin  əsas  elementlərindən  biri üst

köynəyi idi. Azərbaycanın bütün etnoqrafik bölgələrinin qadın

geyimlərinin mühüm elementlərindən biri olan üst köynəyi ayrı-ayrı

məhəlli xüsusiyyətləri (bunlar özünü xırda detallarda göstərirdi) nəzərə

almasaq,  demək  olar  ki,  ümumi  səciyyə  kəsb  etmişdir.  O,  kəsmə  və

tuniki biçim üsulunda tikilərək, qollarının ağzı bilərzikli və yelpazəli

olurdu. Sahibinin iqtisadi imkanından asılı olaraq, qadın üst köynəyi

bahalı parçalardan (qanavoz, darayı, bursa, atlas, mov, xara), həmçinin

ucuz başa gələn pambıq, yun və kətan parçalardan (satin, fay, şal, çit)

tikilir, qoltuğunun altına isə fərqlənən parçadan xişdək qoyulurdu.

Adətən, yelpazəli  üst köynəyi boyunduruqsuz olur,  yaxa və boyun

kəsiyinin ətrafına, üstü rəngli saplarla işlənmiş yaxalıq tutulurdu. Bəzən

bu cür dekorativ bəzək elementləri (“sarımabafta”, “hərəmi”,

“qaragöz”) üst geyiminin qollarının ağzına, (bilərziklərinə və ya

məcələrinə) və yan çapıqlarına (peş) da vurlurdu. Köynəyin qabaq

ətəyinin üstü metal qulplu sikkələr (qızıl və gümüş abbasılar) və

müxtəlif döymə, basma və kəsmə bəzəklərlə (midaxil, pilək, zərənduz-

çaxma pilək və s.) zəngin olan “ətəklik” tikilirdi. Belə köynəklərin

ətəyi, bir qayda olaraq, tumanın üstünə salınırdı.

 Qolları bilərzikli (məcəli) köynəyin

yaxası düzbiçimli olub, boyunduruqlu

tikilirdi. Gürcüstan Dövlət Muzeyinin

fondunda saxlanılan sarı rəngli təbii ipəkdən

(qanavoz) hazırlanan belə köynəklərin birinin

ətəyinə iki formada bəzək (gümüşdən iki

qəpiklik boya,  üzərində 8 guşəli ulduz həkk

olunmuş pullar və 5 çıxıntılı zınqırov və ya

insan əlinin barmaqlarını xatırladan bəzək)

tikilmişdir. Bu köynəkdə xişdək qoyulmamış,

bu    görə  də  qol  gövdəyə  çiyin  tikişləri


olmadan birləşdirilmişdir. Ətək yanları çapıq tikilən köynəyin  yasa

hissəsi bə bilərziyi qızılı saplarla işlənmişdir.  Köyənyin enli bilərizyə

tikilən hissəsinə  dekorativ bəzək xarakteri daşıyan “ağızlıq” əlavə

olunmuşdur. [55] Belə qadın üst geyim növləri Azərbaycanın əksər

etioqrafik bölgələrində (Qarabağ, Şirvan, Muğan, Gəncəbasar, Bakı )

üçün xaraterik geyim növü olmuşdur.

 Köynək tikilərkən yaş fərqi ciddi nəzərə alınır, qız və gəlinlərin

köynəkləri gözoxşayan rəngli parçalardan (qırmızı, sarı, çəhrayı,

bənövşəyi, yaşıl və s. ) yüksək zövqlə biçilib-tikilir. Qadınlar tünd (göy,

palıdı və s.), qoca qarılar isə qara rəngli parçalara üstünlük verirdilər.

Azərbaycanlın cənub bölgəsində, Naxçıvanda, Şəki-Zaqatala

bölgəsinin bir  çox kəndlərində, eləcə də Quba-Qusarın dağlıq

hissəsində uzunətək köynək geniş yayılmışdı.  Dizdən aşağı (topuğa

qədər) çatan belə köynəyin biçim üslubunda fərq olmasa da, həm

uzunluğu, həm də  ətəklərinin getdikcə genəlməsi ilə  əvvəlki

köynəklərdən fərqlənirdi. Uzun ətəkli və çoxtaxtalı üstündən geyilən

belə köynəklərdə yan çapıqları da nisbətən böyük olurdu.

Ordubad bölgəsində

qadın

geyimlərinin tərkib hissəsi olan belə



köynəklər XIX-XX əsrin əvvəlllərində

“oyma” adlanmışdı. Maralıdır ki, ində də

Naxçıvan MR-də hazır qadın geyimi

(fabrik istehsalı) “oyma” adlanır. Bununla

yanaşı, Ordubad qadınları qurşağa qədər

çatan qısa, ilgək-düyməsiz, bütöv biçimli,

nisbətən geniş ölçülü “çəpkən-köynək”

adlanan üst geyim növünə də üstünlük

vermişlər. [56]



Uzun müddət Azərbaycanın qadın

geyim kompleksinin tərkib hissəsi olmuş

tuniki və kəsmə (doğrama) biçimli üst

köynəkləri XX əsrin əvvəllərindən

başalayaraq fabrik istehsalı olan “qofta”

geyim tipi tərəfindən sıxışdırılaraq

istifadədən çıxarılmışdır.

XIX-XX  yüzilliyin əvvəllərində

yaşlı qadınların geydiyi cütbalaq (taylı tuman, ikibalaq) kimi üst geyim

növü ilə yanaşı, qadın üst tumanı [57] da geniş yayılmışdır. Qabaq

Asiyada yarandığı ehtimal edilən bu geyim növü İran vasitəsi ilə

Azərbaycanda da keçmişdir. Qadın üst geyim tumanı xişdəksiz

(miyançasız) tikilməklə, iki variantda (büzməli və qırçınlı) təsadüf

olunurdu. Muğan qadınları arasında  belə tumanlar “qarmanlı” və

“çimdikli” tuman adı ilə məlum idi. [58] İqtisadi imkandan asılı olaraq

qadın üst tumanı qanavoz, darayı, misqalı tirmə, [59] alışı, marpus,

zərxara, alxara, zərələm, zərnədur, məxmər, naşura, tafta, atlas və s.

kimi  bahalı    parçalardan,    eləcə  də  çit,  lastik,  sətin    müxtəlif  rənglərə

boynamış midqalı ağ, şal və s. kimi ucuz parçalardan tikilirdi. Bundan

başqa, yaş fərqindən asılı olaraq qocaların (qarıların) tumanı adətən

birrəng (qara, yaşıl, göy, palıdı və s.) parçadan, gəlin-qız tumanı isə

daha gözəgəlimli rəngli-güllü parçalardan hazırlanırdı. Xalq arasında

geniş yayılmış:

                              Alışı tumanı vızvızı,

                              Ölürəm, a dəllək qızı!-

 Misraları ilə başlanan el mahnısında alışı (qırmızı ) parçadan

tuman geyinmiş dəllək qızı vəsf olunurdu.

  Adətən orta yaşlı qadın tumanı 10-12 taxtadan (hissədən) ibarət

biçilir bə taxtaları bir-birinə biçilməklə hazırlanırdı. Büzməli tumanın

beldə qlan hissəsi büzülərək (çinlənərək) 5-6 sm enində olan nifəyə

tikilirdi. Nifədən keçirilən ucu qotazlı (pürçümlü) ipək tumanbağı ilə

tuman belə bağlanırdı.



   Qırçınlı tumanda isə büzmə və nifəyə ehtiyac olmur, taxtanın

baş tərəflərinin bir-birinin üstünə qoyub “qarsdıqdan sonra” üstünə

köbə tutur və ütüləyirdilər. [60] Qırçınlı tumanı belə saxlamaq üçün

onu, sol yanda köbənin davamı kimi tikilmiş qatma ilə və ya ilgək-

düymə ilə bağlayırdılar. İlgək-düymə ilə bağlanan tuman “ətək”

adlanırdı. Bunun üçün tumanın başına təxminən 8-10 sm uzunluğunda

yarıq qoyulurdu. Formasından asılı olmayaraq, geyilərkən hər iki

tumanın başı üzəri bəzəklərlə zəngin olan üst köynəyin altında qalırdı.

Gəncəbasar bölgəsində bəzən bağlı-qotazlı tumanın ətəyi

yarıdan aşağı qırçınlı formada tikilirdi. Qırçınlı tuman dizə qədər 5-6

taxtadan, dizdən aşağı isə 10-12

taxtadan hazırlanırdı. Taxtaların

qovuşduğu hissəyə tikiş boyu yaşıl,

gör,  qırmızı  və  b.  rəngli  atlas  və

tirmədən zolaq (qıy) qoyulurdu.  [61]

Qadın tumanlarının ətək

hissəsinə 3-5 sm enində, üzəri pullar

və tikmə naxışlarla bəzədilmiş

“balaq” adlanan 62 əlavə parça da

tikilirdi. Şirvanda belə qadın

tumanlarının ətəyi bafta, qaragöz, hərəmi, gümüş və qızıl pul, qiymətli

ipək parçalardan tikilmiş  “qıyqac balaq”  və s. ilə tamamlanırdı.

Dövlətli qadınların xara və məxmərdən tikilmiş tumanlarının ətəyi 2-3


cərgə “bacaqlı” və ya qızıl pulla bəzədilirdi. Çox vaxt “bacaqlı” ilə qızıl

pul arasında “real” və ya “imperial” da düzülürdü. [63]

 Qadın tumanı, bir qayda olaraq, alt tumanı, orta (ara) tumanı,

üst tumanı olmaqla üç çeşid də hazırlanırdı. Bəzən iqlim şəraitindən və

imkanından asılı olaraq 2,5 hətta 8 tumanı üstü-üstə geyinə bilirdilər.

Lənkəran düzənliyi, Şəki-Zaqatalanın bir çox kəndləri və Naxçıvan-

Ordubad bölgəsi istisna olmaqla, qadın tumanı, əsasən topuğa qədər

uzun tikilirdi. Köçmə maldarlıqla məşğul olan Şirvanın elat qadınları

bəzən gen tumanın arxa ətəyini parçanın arasında gətirib öndə nifənin

başına sancmaqla onu süni cürbalaq

tuman edirdilər. Bu isə at minəndə,

yağışlı-yağmurlu havalarda sərbəst

hərəkət üçün əlverişli olurdu.

Qarabağ bölgəsində qış

aylarında  orta (ara ) və üst tumanın

arasına geyilən “yoğan tumanı” geniş

yayılmışdı. Sırınmış yorğanı xatırladan

belə tumanı, bir qayda olaarq, yaşlılar

geynirdilər. Üzlüyü ilə astarı arasına

yun döşənib sırınmış belə “sırıqlı

tuman” lar Naxçıvan bölgəsi  (Şahbuz

rayonu) üçün də xarakterik olmuşdur.

Onu  “şəltə”  adlanan  qısa  alt  tumanın

üstündən geynirdilər.

Azərbaycanda

kapitalist

münasibətlərin intensiv inkişafı ilə

əlaqədar olaraq artıq XIX  əsrin ikinci

yarısından avropa biçimli geyim

elementlərinin xalq məişətinə nüfuzu

qadın geyimləri içərisində “don”

adlanan digər bir geyim növünün meydana gəlməsinə imkan vermişdir.

(Xatırladaq ki, köhnə Bakıda arxalıq və küncə tipli kişi və qadın

geyimini yerli əhali “don” adlandırmışdır. Buarda isə söhbət sırf

“bütövbədənli qadın donu”ndan gedir.) Tumandan fərqli olaraq, bu

bütövbədənli olur, ətək, gövdə və qolardan ibarət biçilib-tikilirdi.



Etnoqrafik məlumatlar Azərbaycanda uzun ətək və qısa ətək qadın

donlarının “gövdəli, “kəmərçin”və “büzməli” olmaqla üç müxtəlif

formasını mövcud olduğunu göstərir. Bir qayda olaraq, belə geyim

növlərini tirmə, şəmsi-qəmər, zırrı, şal, “hacı, mənə bax”, “gendə dur”,

məxmər və b. adlarla məlum olan parçalardan hazırlayır, ətəklərinə

sərmə, güləbətin, yaxasında isə hər tərəfdən 8-10 ədəd olmaqla “şəms”

adlanan qızıl kəsmələr düzürdülər. [64]

Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanlıların qadın geyimləri həm

də gündəlik bə boğçalıq (bayramlıq) geyimlər olmaqla da iki dəstə

hazırlanmışdır. Adətən,  boğçalıq (bayramlıq) geyimlər hər bir qadının

“baş libası” hesab olunar, ilk dəfə toyunda geyilər, sonralar isə

əlamətdar günlərdə, bayramlarda, el şənliklərində istifadə olunardı.

Bundan fərqli olaraq, gündəlik geyimlər, ailə-məişət tərzindən,

təsərrüfat məşğuliyyəti istimaqətindən  və iqlim şəraitindən və s.

amillərin fəal təsirindən asılı olaraq dəstlənirdi.

İstər gündəlik, istərsə də

boğçalıq (bayramlıq)  geyim

dəstinin tərkib hissəsi kimi



“döşlük” və “önlük”, [65], bir

növ, geyim dəstini tamamlayırdı.

Döşlük, adından məlum olduğu

kimi döşdən başlayaraq dizdən

aşağıya qədər qadın libasının ön

hissəsini tuturdu.  Onu bəzən

boyvəboy bütöv taxtalardan, bəzən də döş və  ətək hissələrdən ibarət

biçib-tikirdilər. Onun yuxarı  ətək yanlarına bağlanan qatmalar çanaq

sümüyünün üstündə (beldə) düyünlənir, döş hissəsinin uclarına bənd

edilən “aşırma” və ya “üzəngi” isə boyuna keçirilirdi. Bəzən döş

qatması iki müstəqil hissədən ibarət olub, boyunun arxasında


düyünlənir, bəzən isə həm döş, həm də bel ipləri ilgək-düymə vasitəsilə

bəndlənirdi.

Döşlükdən fərqli olaraq, ölnüyün döş hissəsi olmur, hər iki

yuxarı  ətək yanlarına tikilmiş yuxarılarına tikilmiş qatmalar vasitəsilə

bağlanırdı. Gündəlik libaslar üstündən döşlük və önlük ucuz

parçalardan tikilir, əməli əhəmiyyət kəsb etməklə, məişət işləri ilə

məşğul olarkən paltarın çirklənməsinin qarşısını alırdı.

Toy və bayram libaslarının tərkib hissəsi olan döşlük və önlüklər

isə, bahalı parçalardan (qanavoz, xara, alışı, xaçqırmızı) tikilir, ətək

yanlarına başqa rəng parçadan qırçınlı köbə qoyulurdu. İmkanlılar

qırçınlarının üstünə qızıl-gümüş qozalar və düymələr  düzürdülər.

 Xatırladaq ki, döşlük təkcə qadınlardan deyil, həm də müxtəlif

peşəyönümlü sənətkarların (dülgər, xarrat, bənna, pinəçi, başmaqçı,

dabbağ, sərrac, şatırçı və s.) gündəlik geyimi olmuşdur. Sənətkar

döşlüyü bəzən dəridən hazırlanırdı.

  

Azərbaycanın qərb bölgəsi   və  Gəncəbasar  hüdudlarında



mövsümi səciyyəli, çiyinə geyilən qadın geyimi-zıvın (zıbın) və ya

zıvını geniş yayılmışdı. Onu isti qış platarı kimi köynəyin üstündən

geyirdilər. Uzunluğu tumanın nifə yerinə qədər olan zıvının yan

tərəflərində çapıq (peş) olur, qolları dirsəyə qədər çatır, xişdək əvəzinə

qoltuğunun altına kəsik-qoltuqaltı qoyulurdu. Mövsümi səciyyəli üst

geyimlərinin (arxalıq, lavada, çərkəzi və s.) altından geyildiyindən, onu

ucuz parçalardan tikir, heç bir bəzək növü əlavə etmirdilər. [66]

Zıvının çapığı  ətəkdən 8-10 sm kənara çıxır və “qulaqcıq”

adlanırdı. Adətən, qulaqcığın hər iki tərəfi qabaq ətəyinə, digəri isə arxa

ətəyə, yuxarı isə qoltuqaltına tikilirdi.


İstər faktik, istərsə də etnoqrafik

materialların araşdırılmasından aydın olur ki, zıvını

da daxil olmaqla, arxalıq, nimtənə, ləbaddə

(lavada), baharı və küləcə kimi qadın üst

geyimlərinin biçilməsində, xüsusi geyim növü kimi

ayrılmasında “çəpkən” mühüm rol oynamışdır.

Başqa sözlə desək, Azərbaycanın Şəki, Şamaxı,

Bakı, Naxçıvan, İrəvan, Lənkəran, Gəncə, Şuşa,

Qərb və başqa bölgələrində geyilən qadın üst geyimləri birbaşa

çəpkənin sələfləridir. [67] Bel, qol və yaxa kəsiklərinin, ətək düzümünü

tərtiblənməsində ki fərqlər nəzərə alınmazsa, biçin tərzi, tikiş üslubu,

rəng seçimi və bədənə kip oturması ilə bu geyimlər, demək olar ki,

eyniyyət təşkil edir.

Çəpkən- köynəyin üstündən geyilən üst geyim tipi olub, astarlı

tikilir və hətta yüngül sırınırdı. Onu, iqtisadi imkandan asılı olaraq

bəzən bahalı ipək parçalardan (məxmər, tirmə, zərxara, tafta, qumaş,

atlas, kəmxa və s.) bəzən də pambıq, yun və adi parçalardan

hazırlayırdılar. Rəng seçimi çəpkəndə daha çox nəzərə alınardı. Belə ki,

cavan gəlin və qızlar, qırmız, mavi, yaşıl; yaşllar göy, palıdı, bənövşəyi,

qara parçalardan tikilmiş geyimə üstünlük verirdilər.  Çəpkən bədəni

yerinə qədər kip tutur, buradan isə yanlardan qoyulmuş çaıpıq vasitəsilə

enlənirdi. Adətən, yaxa, qol, çapıq, ətək və calaq tikilşlərinin üzəri

görünməsin deyə  müxtəlif bafta, zəncir, köb, şahpəsənd, həşyə,  və s.

bəzək elementləri vasitəsilə “basdırırlırdı”. Çəpkənin yaxasının hər iki

tərəfinə cərgə ilə qızıl və gümüşü pullar və on ədəd  çilik tikilirdi.

Bədənə möhkəm otursun deyə, çəpkənin yaxa hissəsi, ətəyə yaxın yerdə

1 m uzunluğunda qızılı və ya gümüş zəncirlə çal-çarpaz bağlanırdı. [68]

Yaxasına rus pulları, İran abassıları və  şahıları bəndlənən belə

çəpkənlər Qarabağda “pullu çəpkən” adı ilə geniş yayılmışdı. Onlar

sırıqlı olub, qolsuz boyunduruqsuz tikilirdi.

 Azərbaycanın ayrı-ayrı etnoqrafik bölgələrində çəpkən, adətən,

qollarının quruluşuna görə fərqli xüsusiyyətlər kəsb edirdi. Etnoqrafik

materiallar onun “unuzqol” və “sallamaqol” kimi iki variantının daha

çox yayıldığını təsdir edir. Qarabağ bölgəsində “sallamaqol”, Naxçıvan

və Lənkəran-Astara bölgələrində “uzunqol”  Gəncəbasar bölgəsində isə



dirsəyə qədər qola açan çəpkən geniş istifadə olunmuşdur. Uzunqol

çəpkənin qolları dirsəyə qədər dar olur,

sonra yelpazə şəkilində 20-30 sm enlənirdi.

Hərəkət sərbəstliyi yaratmaq üçün

qoltuğun altında kəsik saxlanılırdı.

Sallamaqol çəpkəndə isə qollar qondarma

olaraq çiyin tikişlərinin üstünə tikilir, ucları

“əlcək” və ya “qolçaq” la tamamlanırdı.

Adətən, qondarma qolun kənarına tikilmiş

ilgək-düymə vasitəsilə soyuq havalarda qolçaq yığıb qol şəklinə

salınırdı. Bəzən isə qolçaq dirsək bükümündən dirsəyə qədər  bəzəkli

qaytanla da bağlanırdı. Bir qayda olaraq, sallamaqol çəpkənin

qoltuqdan dirsəyə, biləkdən barmaq uclarına qədər  olan hissəsi açıq

saxlanılırdı. Çəpkən qollarına gözl görkəm vermək və rəng harmoniyası

yaratmaq  üçün  onun astarı daha qiymətli, rəngli və fərqli parçadan

hazırlanırdı. Xalq  oyunları və rəqsləri zamanı bu rəng harmoniyası,

qolçaq ətrafının bəzəyən qozalı düyələr, xırda zəngi (zınqırovu)

xatırladan bəzəklər, qızıl və gümüşdən kəsilmiş pulların (sikkələrin)

çıxardığı melodik səslərlə həmanəhg qadın gözəliyinə xüsusi rövnəq

verirdi.


Özünün biçim üsuluna və tikiş tərzinə görə çəpkənlə daha çox

eynilik təşkil edən ənənəvi qadın geyimi “nimtənə” və ya “mintənə”

olmuşdur.  Gündəlik geyim növü kimi nimtənə yun və pambıq parçada,

“baş paltarı”  kim isə məxmər, darayı, tirmə və b.parçalardan tikilirdi.

Çəpkəndə olduğu kimi, onun ətəyinə, bafta tutulur, pərvanə verilir,

zəncirə tikilirdi.

Azərbaycanda geniş yayılmış üst geyim elementlərindən  biri də

arxalıq olmuşdur. Varlılarda tirmə,  tafta, atlas, xara, zərxara, məxmər,

darayı, qanovuz və b. parçalardan, kasıblarda isə sətin, qara lastik və

digər ucuz parçalardan tikilən arxalıq Abçeronda “don” Azərbaycanın

qərb bölgələrində isə “küləcə” adı ilə yayılmışdır. [69] Qadın arxalıqları

qol, yaxa və bel  kəsiyinin quruluşuna görə etnoqrafik bölgələri üzər

lokal xüsusiyyətlər kəsb etmişdir. Belə ki, bel kəsiyini görə, Bakı,

Şirvan, Borçalı və Kürdəmir arxalıqları 10 sm-dən 31-dən uzunluğu

olan büzməli ətəkli, Gəncə-Qarabağ arxalıqları isə 8-18 sm



uzunluğunda zərif qırçınlı, nisbətən qısa ətəkli, Naxçıvan, Lənkəran,

İrəvan, Şəki, Qazax arxalıqları isə boyaboy olub, əlavə ətəksiz tikilirdi.

Qolarının formasına görə Lənkəran, Naxçıvan, İrəvan arxalıqları

dirsəyə qədər düz, dirsəkdən aşağı qondarma qollu; Gəncə-Qarabağ

arxalıqları isə “nilufər qollu” (yelpazəli) olurdu. [70] Qadın arxalıqları

yaxa kəsiyinin formasına görə (düzyaxa, düzbucaqlı, oymalı) bir-

birindən fərqlənirdi. Dağlıq Şirvanda qeydə alınmış oyma arxalığın bir

variantı “bəhləli arxalıq” adlanırdı və onun qolları yarıq qolçaqla

tamamlanırdı. Buraya çarpaz-ilgək və qaytan-ilgək qoyulurdu.

Dekorativ-bəzək səciyyəli qolçağın astarı sarı, qırmız, abı və b. bahalı

parçalardan (xüsusilə zərridən) tikilirdi. [71]

Qadın arxalığının bir variantı Azərbaycanın Qərb bölgəsində

qeydə alınmış “əlcəkli arxalıq” dır. Onu gövdə və qollardan ibarət biçib

astarlı tikirdilər. Kişi arxalığından fərqli olaraq, ətəksiz tikilən belə

arxalığın yaxası boyvəboy açıq olur, ətək yanlarında 20-25 sm ölçüdə

çapıq qoyulurdu. Çiyin tikişləri vasitəsilə gövdəyə birləşdirilən qollar

dirsəyə qədər  yarıq saxlanılır, buradan biləyə qədər ilgək-qaytanla

bağlanılır və nəhayət  əlcəklə (qolçaqla) tamamlanırdı. Qolçağın üstü

ziqazaqlı xətlə bəzədilirdi. Libasın davamlılığını artırmaq və ona

dekorativ-bəzək səciyyəsi vermək üçün arxalığın yaxa kəsiyinə və ətək

yanlarına başqa rəng parçadan köbə tutulurdu. [72]

Bəzi məhəlli xüsusiyyətlərinə və lokal elementlərinə

baxmayaraq, Azərbaycan qadın arxalıqlarının əksəriyyəti gövdə ilə

bədən hüdudunda 2-3 ədəd çarpazla və ya düymə ilə (basma pilək)

bağlanırdı ki,  bu da belə kip oturmaqla, qadın görkəminin olduğu kimi

saxlayırdı. Arxalığın yaxasına “midaxıl”, “həbbabi qızıl”, nazik

uzunsov gümüş muncuqlardan ibarət “gümüş sərmə”, qızıl və gümüş

pullar, qızıl qozalardan ibarət “yaxalıq” və s. tutmaq dəb idi.

XIX əsrin son rübündə Azərbaycanın Şəki-Zaqatala və Quba-

Xaçmaz bölgələrində büzməli ətəkli, düzbiçimli qollu və bütöv  yaxalı

qadın arxalığı da əhalinin istifadəsində olmuşdur.

Gəncəbasar, Şirvan, Bakı, Qərb bölgəsi və  Şəki rayonu

hüdudlarında geniş yayılmış qadın üst geyimlərindən biri də lavada

(ləbbadə) olmuşdur. O iki qabaq (döş), bir arxa (kürək) və iki qoldan

ibarət biçilir, içərisinə nazik yun və ya pambıq döşəməsi qoyulurdu.


Gəncəbasar və Qəbələ bölgəsində dəbdə olan zıvınıdan azacıq uzun

biçilən lavadanın  qolları dirsəyə qədər düz biçimli və atmaqol olmaqla

iki variantına təsadüf olunurdu. Tikiş texnikasına görə zıvınıdan

fərqlənən lavadanın qoltuq yerləri biçilir, atma qolları, ətəyi,

qulaqcıqlarının (yan kəsiklərinin) üstü qaytan, zəncirə və baftan ilə

işlənir, yaxa kəsiyi və  ətəklərinin qıraqlarına  başqa rəngli parçadan

köbə tutulurdu. Lavada bədənə kip  otursun deyə, onun qabağı 3-4

cərgə  çarpaz qarmaqla (çarışqa, car-car) keçirlmiş rəngli qaytanla

bağlanırdı. Lavadanın yaxasına gümüşdən qoza düymələr düzülər, atma

qolların kənarlarına zınqırov çəkilli asmlar bəndləyərdilər. Lavada,

adətən, məxmərdən, taftadan, qanovuzdan və b. bahalı parçalardan

tikilirdi.




Yüklə 3,92 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə