AZƏrbaycan etnoqrafiyası ÜÇ Cİlldə II ciLDƏ ŞƏrq-qərb baki 2007 Baş redaktor: Teymur Bünyadov



Yüklə 3,92 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/32
tarix23.06.2017
ölçüsü3,92 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32

Çərkəzi- biçim üsuluna görə lavadanda fərqlənirdi. Ətək, gövdə

və qollardan ibarət biçilən çərkəzinin ətəyi 7-8 sm enində büzülərək

gövdəyə tikilirdi. Çərkəzinin ətəyi o qədər də uzun olmayıb, qurşaq

yerindən 10 sm aşağıya qədər enlənirdi. Bu geyimin arxa kəsiyi hər iki

çiyindən başlayarq gövdənin qurtaracağına  8-12 sm qalan qədər

trapesiya formalı biçilir, yaxalığın aşağı hissəsi isə ortadan açıq

saxlanılırdı. Buraya 4-5 cərgə ilgək-düymə tikilirdi. Çərkəzi

düymələnən zaman gövdənin aşağı hissəsi düymələr vasitəsilə bədənə

kipləşdiyindən, qurşağa ehtiyac qalmırdı. Çərkəzin qolları dekorativ-

bəzək xarakteri daşıyırdı. Adətən, dirsəyə qədər düzdəmə biçilən qollar

burada qoyulan çapığın köməyi ilə getdikcə enlənirdi. Varlı qadınlar

bəzən çərkəzinin qollarının ağzına və yaxa kəsiyinin ətrafına tamam

ayrı rəng parçadan lentvari qırçın da qoyurdular. İqtisadi imkanlardan

asılı olaraq çərkəzi bahalı ipəək parçlardan (atlas, məxmər, tafta, darayı)

və ucuz pambıq parçalardan (çit, sətin, qədək, şilə) tikilirdi.

Mövsümi səciyyəli qadın geyimlərindən bir tipini də kürdü

(eşmək) təşkil edirdi. Adətən, onu məxmər, ayulduz, bafta, tirmə və b.

parçalardan tikir, bəzən də yaxşı aşılanmış dəridən, xəzi içəriyə olmaqla

hazırlayırdılar. Bu zaman kürdü astarlı tikilırdi. Azərbaycanda tünd sarı

rəngli dəridən hazırlanmış və üzəri eyni rəng ipək sapla naxışlanmış

Xorasan kürdüsünə böyük üstünlük verilirdi. [73] Parçadan hazırlanan

kürdülər isə yerli bazarlarda satılalma üsulu ilə   əldə edilirdi. Adətən,

qolsuz və yarımqol  tikilən kürdünün (eşməyin) ətəyinə, peş (çapıq)


yerinə, yaxa və qol kəsiklərinin ətrafına xəz qoyulurdu. Kürdü yarımqol

tikildikdə eşmək adlanırdı. Bəzən kürdünü sırıqlı formasında da

tikirdilər.  Onun  üçün  parçanın  üstünə  yun  döşənir,  astar  tikili  və

ətraflara xız qoyularaq sırınırdı. Xəzin ətrafı isə baftaya tutulurdu.

Qarabağ kürdüsü bədəbə kip yapışır, qolsuz tikilir, xəz və baftadan

başqa heç bir bəzəyi olmurdu. Gəncədə isə dəridən hazırlanan kürdünü

qollarına və kar tikişlərinə  əlavə xəz qoyulmurdu. Dirsəyə qədər qolu

olan kürdü (eşmək) yaxası açıq olur, qoltuqaltına çapıq (peş  əlavə

edilirdi).

    Muğan bölgəsində kürdünün bu növü calıq (yəl) adlanırdı.

“Gövdəsi iki hissədən biçilən yəlin (canlığın) qabaq və arxa tərəfləri

bütöv olub, ətəyi qurşağa qədər uzanırdı. Onun yaxa kəsiyi ətəyə qədər

davam edərək təxminən 2-3 düymə (bu bəzən gümüşdən kəsilmiş

“qoza” olardı ) ilə düymələnirdi. Qırmızı və yaşıl məxmərdən, pambıq

parçlardan biçilib-tikilən yəlin qol yerinə, yaxası və  ətəyinə xəz

qoyulurdu”. [74]

  Kürdü  (eşmək)  və katıvı (və ya katibi) tipli qadın üst

geyimləri çox böyük oxşarlıq təşkil edirdi. Etnoqrafik ədəbiyyatda, bir

qayda olaraq, onları eyni geyim tipi kimi  təqdim edirlər. Lakin bununla

belə Borçalı bölgəsinin katıvı tipli qadın geyimləri Azərbaycanın digər

bölgələrində mövcud olan və kürdüyə bənzəyən katıvılardan kəskin

fərqlənir. Borçalının Kəpənəkçi və Qaracalar kəndlərindən Gürcüstan

Dövlət Muzeyinin fonduna verilmiş katıvılar atmaqol və yarımqol

olmaqla, hər ikisi uzunətəklidir. Maraqlıdır ki, Qaracalar katıvısı

“katubu” kimi verilmiş, yuxarı yaxa kəsiyi istisana olmaqla qol, ətək və

aşağı yaxa kəsiyi xəzlə işlənmişdir. Kəpənəkçi katıvısının isə ancaq

yuxarı kəsiyi xəzə tutulmuşdur. [75] Xatırladaq ki, Azərbaycanın digər

etnoqrafik bölgələrində əhalinin istifadəsində olan katıvı tipli qadın üst

geyimi qolsuz tikilmiş, kürdü kimi ətəyi, qol və yaxa kəsiyi xəzə

tutulmuşdur. Onu əsasən tafta, məxmər, tirmə, bəzən də mahud və

şaldan astarlı tikirdilər. Bu geyim növü Cənubi Qafqazda geniş

yayılmışdır. Biçim üslubu  və tikiş tərzinə görə, azərbaycanlı və erməni

katıvıları [76] bir-birinə bənzəsələr də, gürcü katıvıları onlardan kəskin

surətdə fərqlənirdi. Belə ki, gürcü katıvısının uzunluğu dizə qədər çatır,



eyni uzunluqda olan qollar atma olur, yaxasına dekorativ bəzək

məqsədilə iri düymələr bənd edilirdi. [77]

 Qadın üst geyimləri arasında çəpkənlə tipoloji oxşarlıq  təşkil

edən, ancaq qolunun biçiminə və  ətəyinin uzunluğuna görə ondan

fəqlənən küləcə Azərbaycanın Gəncəbasar, Borçalı, Naxçıvan, Şirvan,

İrəvan və Qərb bölgələrində boğçalıq (bayramlıq) geyim dəstinin

mühüm tərkib hissəsi olmuşdur. Onu varlılar xara, darayı, qanovuz,

atlas, məxmət, tafta və s.-dən, yoxsullar isə ucuz pambıq parçlardan

astarlı tikirdilər. Küləcənin yaxa kəsiyi oval formada biçilir, yaxası

boyvəboy açıq olur və qolları, bir qayda olaraq, düzdəmə tikilərək ensiz

bilərziklə tamamlanırdı. Bəzən bilərziksiz (məcəsiz) tikilən küləcə

qollarının ağzına zərli saplarla “qıyı” tikilirdi. Ətəyinə gəldikdə isə

çərkəzidən fərqli olaraq, ətək xeyli uzun tikilir,  dizə qədər bədəbi

örtürdü. İki qabaq (döş), bir arxa (kürək), iri qol və  ətəkdən ibarət

tikilən küləcə, ayrı-ayrı hissələrin bir-birinə tikilməsi ilə hazırlanır,

qoltuğunun altına kvadrat formalı yarıq qoyulurdu. Küləcə qurşaq

yerində xırda düymə və çarpaz vasitəsilə bağlanırdı. Bel nahiyəsinə

qədər bədəni kip tutan küləcənin uzun ətəyi gövdəyə büzmə edilərək

birləşdirildiyindən, çox vaxt əhali arasında “büzmə” də deyilirdi.

Küləcənin bəzək elementləri olduqca zəngin idi. İmkanlı qadınlar üst

tumanın ətək bəzəkləri ilə küləcənin bəzək elementlərinin həmahəng

olmasına olmasına xüsusi diqqət verirdilər. Küləcənin yaxası, bel

kəsikləri, ətəyi, qolllarının ağzı tikmə sənətinin o dövrü üçün son

nailliyyət hesab olunan gülbətin, muncuqlu pilək, məlilə tikmə, zəncirə,

bafta, sərmə, qaragöz, buta, piləkli doldurma və düzmə, örtmə və s. ilə

işlənirdi. Bəzək elementlərinin sayının çoxluğunu, əlvanlılığını üstündə

baharı xatırladan gül-çiçək təsvirlərinin zənginliyinni nəzərə alaraq

küləcənin “gülücə” sözündən əmələ gəldiyini söyləmək mümükündür.

[78]

 Naxçıvan küləcələri qanovuzdan, tirmədən və məxmərdən



tikilir, yanları və qoltuqaltlarının altı (xişdəkli) saxlanılırdı. Ətək və ya

yaxa nahiyələrini əldə səliqə ilə toxuyun oraya tikirdilər. Bu nahiyələrə

“zəncirə” deyilirdi. Bəzən küləcənin üstündəki güllər badam formasında

olduğu üçün ona “badamı küləcə” deyirdilər. İmknalılar küləcəyə hər

tərəfdə 6 ədəd olmaqla, 12 qızıl düymə qoyurdular ki, bunların da hər


birinin ağırlığı 45 qrama  çatırdı. Düymələrin üstü  oval və naxışlı

olurdu.


Küləcənin digər bir variantı Azərbaycanın Gənc-Qarabağ,

Lənkəran-Astara, Bakı və b. bölgələrində “baharı” adı ilə məlum olan

geyim tipi olmuşdur. Biçim üsuluna və tikiş texnikasına görə küləcə ilə

eyni olan baharı bəzən yaxa kəsiyinin quruluşuna (düzbucaqlı və oval),

qol kəsiyiniə (adətən yarımqol olurdu)  və  ətək biçiminə görə (ətək

küləcədən qısa, arxalıqdan isə uzun olurdu) fərqlənirdi. Astarlı və sırıqlı

olan baharı  bahalı parçalardan (məxmər, atlas, darayı) hazırlanır,

yaxası boyvəboy açıq biçilir, ətək yanları, yaxa və qol kəsikləri

küləcədə olduğu kimi bəzədilirdi.

Bütün bu geyimlərlə yanaşı, Azərbaycan qadınları ilin soyuq

vaxtlarında kürdüyə bənzəyən, lakin, xəz qoyulmadan tikilən qolsuz və

sırıqlı-astarlı bir geyim tipindən də istifadə edirdilər ki, buna Qərb

bölgəsində içlik (işdik, zıvın), Şəki-Zaqatala bölgəsində- “döşlük”,

Quba-Xaçmaz bölgəsində “candonu”,  Lənkəran-Astara və Naxçıvan

bölgələrində “cilitka”, “bədənçə”, “qolsuz”, eləcə də “pambıqlı”,

“sırıqlı” və “canlıq” və s. deyirdilər. Astarına pambıq və ya yun döşənib

sırınmaqla hazırlanan bu geyim növü köynəyin üstündən, çəpkən,

arxalıq, küləcə, baharı və s. isə altından geyilirdi.

Qışı sərt keçən etnoqrafik bölgələrdə qadınlar bellərini isti yun

və dəvəyunu şal vasitəsilə sarıyırdılar. Keçən əsrdə bəzi bölgələrdə

(Zaqatala), yaşlı qadınlar bellərini qurşaqla da bağlayırdılar. Lənkəran-

Astara bölgəsində hələ indiyədək yay  ayalarında qadınlar  bellərini

üçkünc qatlanmış yaylıqla bağlayırdlar. Yaylıq kəmər yerində

düyünlənir, onun üçkünc qatlanmış tərəfi də arxada qalırdı.

XX yüzilliyin 20-30-cu illərindən başlayaraq ənənəvi qadın

geyim kompleksi əsaslı dəyişikliyə məruz qalmış, fabrik istehsalı olan

yerli, rus və avropa libaslarının (qofta, kostyum, palto, plaş və s.) xalq

məişətinə sürətlə  daxil olması hesabını geyim fondu büsbütün

yenilənmişdir. Əhalinin mədəni həyat səviyyəsinin yüksəlməsi, yeni

geyim tiplərinə maraq  milli geyimlərin məişətimizdə mühafizə

olunmasına imkan verməmişdir. Bununla belə, xalq arasında yayılmış

geniş inama görə, vəfat etmiş ailə üzvlərinin paltarlarını (onlar “barata

və ya “sovxa” adlanırdı”)  yuyucuya (mürdəşirə) verilməklə, ya da


evdən kənar bir yerdə torpağa basdırılmaqla yad (bəd) ruhları

kənarlaşdırmaq mümkün idi. Zənnimizcə, milli geyimlərimizin

məişətdə mühafizə olunmamasına başlıca səbəb  elə bu zərərəli inam və

adət olmuşdur. Vaxtilə Azərbaycanın qadın geyim kompleksinin üzvi

tərkib hissəsi olmuş geyimlərlə indi biz muzey salonlarında, milli

rəqslərimizi ifa edən rəqqasələrin əyinlərində, bayram və el

şənliklərində rastlaşırıq.

 Baş geyimləri. XIX-XX yüzilliyin əvvəllərində istifadə edilən

Azərbaycan baş qadın

geyimləri öz mühafizəkarlığı

ilə digər geyim tiplərindən daha

çox seçilir. Keçən əsrlərdə

Azərbaycan qadınlarının sosial-

iqtisadi vəziyyətini əks etdirən

xeyli baş geyim tipi mövcud

olmuşdur.  Şərq aləmində

qadınların nəinki  yanında,

hətta evdə belə başıaçıq

gəzməyi qəbahət hesab

olunduğundan, baş geyim tiplərinin çoxluğu və müxtəlifliyi də görünür,

bu mülahizlərdən irəli gəlmişdir.

 Qadın baş geyimləri qeymə (qoyma) və bağlama ( örtmə)

olmaqla iki qrupa bölünürdü. Birinci qrup baş geyimlərinə təsək

(çəpçik), çutqu, araqçın, dingə, ikinci qrup baş geyimlərinə isə müxtəlif

ölçülü və adlı ləçəklər, çalmalar, kəlağıyalar, şallar, örpəklər, eləcə də

niqab, rübənd, çutquqabağı, çadar, çarşab, duvaq və s. aid idi.

Təsək (çəpçik) tipli qadın baş geyimləri XIX-XX yüzilliyin

əvvəllərində Azəbaycanın Gəncəbasar, Şirvan, Qarabağ, Şəki-Zaqatala

və Qərb bölgələri üçün daha xarakterik

olmuşdur. Qərb bölgəsində qadın təsəklərinin

biçim üsuluna, formasına, başa geyilmə tərzinə

və parça materialına görə fərqlənən üçü növü

(saya, qaysava və inci təsəkələr) qeydə

alınımışdır.

Saya  təsək  ağa  və  ya  rəngli  pambıq


parçadan kəsmə biçim üsulu ilə hazırlanırdı. İki yan (qulaqcıq) və

kəlləlikdən ibarət olan təsək tər üzünə tikildikdən sonra çevrilir və

tikişlər içəridə qalırdı. Təsəyi başa elə geyirdilər ki, o, həm boyun ardını,

həm də qulaqların üstünü örtür,  xüsusi əndazə üsulu ilə düzəldilmiş

burma və birçəkləri  möhkəm saxlayırdı. Başda möhkəm durması üçün

təsəyin sağ qulaqcığına ucu ilgəkli qaytan (qatma) tikilir, çənənin

altından keçirilərək sol qulaqcığa bəd edilmiş düyməyə bağlanırdı.

Başın əmgək hissəsində dayanan təsəyin “alınlığı” na müstəlif rəngli

saplarla bəzək də vurulurdu. Saya təsəyin daha mükəmməl forması

“inci” və “qaysava” adlanan üstü bəzəkli təsəklər (araqçın) idi. [79]

“İnci təsək”, bir qayda olaraq, yekrəng ipək parçadan tikilir, yan

dairəsinə və mərkəzinə “buta”, “sarma”, “güləbətin”, “ulduz”,

“əşrəfi”və s. bəzəklər tikilirdi. “İncə təsəy”in alın dövrəsinə üstü baftalı

bəzəklərlə örtülmüş  “qəfəsə” adlanan qabaqlar tutulurdu.

 “Qaysava”  təsəyin  də  üstü  müxtəlif

naxışlarla “işlənilirdi”. Bir qayda olaraq, qırmızı

və ya yaşıl məxmərdən tikilən “qaysava” təsəyin

yanları ensiz, tərki isə yastı olurdu. “Qaysava”

təsəyə gənclərin, xüsusilə də gəlin köçən qızların

geyim dəstində tez-tez təsadüf etmək olardı. Buna

görə də belə təsəyin qız üçün gələn nişan boğçası

içərisində olması vacib şərt sayılırdı.   “Qaysava”

təsək müxtəlif asma və tikmə bəzəklərlə zəngin

olurdu. Adətən, dingəyə bağlanan üzəri gümüş,

bəzən də üzəri pullu bəzək bu təsəyin qabağına bənd edilirdi. Hərəkət

və rəqs zamanı bu bəzəklər, həmçinin sağ hörüyün uclarına bənd edilən

qumroylar (zınqırov) xoşanəhg cingiltili səslər yaradırdı. [80] Şəki-

Zaqatala bölgəsində saya təsəyin bir variantı “düyməçə” adlanan baş

geyimi olmuşdur. Lakin saya təsəkdən fərqli olaraq, onun arxa hissəsi

əlvan naxışlarla bəzədilir, boğazın altında keçirilən ucu qozalı gümüş

zəncir  əks tərəfdə gümüş pul-düyməyə bağlanırdı. Zəncirin də üzərinə

gümüş pullar düzmək dəb idi. “Düyməçə” tipli qadın baş geyimləri

Dağıstan və İran da geniş yayılmışdır. [81]

Şirvan təskləri “araqçın” saya və ya nadir hallarda güllü

parçalardan, “baş platar” təsəkləri isə bahalı  şax parçalardan, xüsusilə


də qırmızı və ya yaşıl mərmərdən tikilirdi. Saçların “cığa”, “birçəyi”

üstündə telbasan rolunu oyanayan “təsəyin üzərində simmetrik

vəziyyətdə 4 ədəd buta, onun mərkəzinə isə “ulduz” və “əşrəfi” tikilir,

yanları müxtəlif rəngli ipək sapla “badamı” və “təsbehi ” tikişlərlə

bəzədilirdi”. [82]

Muğan


qadınları

məxmər və tirmədən tikilmiş,

alçaq, girdə, qabağı baftalı və

sərməli araqçın geyərdilər.

Bəzən kartondan özül düzəldir,

üstünə məxmər  və ya ipək

parça çəkir, onun da üzərinə

balıqbeli adlanan gümüş

pərəklər  düzərək araqçın

hazırlayırdılar. Araqçın bəzəklərində bəzən güləbətin naxışlardan da

istifadə edilirdi. [83]

  Gəncəbasarın büzməli təsəkləri və ya çəpçikləri tikilərkən 38-

40 sm ölçüdə ağ parça götürülürdü. Onu iki hissəyə qatlayıb kənarlarını

tikirdilər. Torbanı xatırladan həmin düzbucalqının açıq tərəfini sapla

büzüb bir yerə yığdıqdan sonra bu büzüyün üstünə  əlavə parça kəsib

tikirdilər. Çəpçiyin qulaqcıqlarının ucu 10-15 sm.uzunluğunda parçadan

hazırlanmış lentvari iplə-bağlı qurtarırdı.  Bağın uclarını çənənin altına

bağlayırdılar. Çəpçikdən ən çox yaşlı qadınlar istifadə edirdilər. [84]

    Naxçıvan  bölgəsində  “aygün”,

“ulduz”, “buta”, “qönçəçiçək”, “zəncirə”

və s. bəzəklər salınmış araqçınlara

üstünlük verilirdi. Bundan başqa, iynə ilə

rəngbərəng saplardan salınmış  tikmə

zərli naxışlardan,

“bababörkü”

(çobanyastığına bənzər) , yanlara salınan

və tərsinə toxunma üsulu ilə başa gələn

naxışlardan “merişka”, eləcə də pilək

düzgüsü araqçın bəzəklərindən geniş

istifadə olunurdu. Araqçını başda çəngəlli

çənəbənd vasitəsi ilə saxlayırdılar.


Varlılarda büsbütün belə çəngəlli çənəbənd imkansız ailələrdə ucuna

mis çəngəldən bağlanmış qaytandan ibarət hazırlanırdı. Naxçıvan

qadınları araqçının üstündən “bağdadı kəlayağı” salardılar.

Geymə (qoyma) tipli qadın baş geyimlərindən bir də “çutqu”

idi. Azərbaycanın şimal və  şimal-şərq bölgələrində geniş yayılmış bu

geyim tipi qadının saçlarını və hörüklərini içərisinə qabqardığı ayağı

açıq torbanı xatırladır, həm gigiyenik, həm də  əməli mahiyyət

daşımaqla, qadın görkəminə xüsusi gözəllik verirdi. Başa çutqu

bağladıqda, təsək qoyulmazdı. Çutqunun həm gündəlik, həm də

bayramlıq növləri olurdu. Düzbucaqlı formada biçilib-tikilən çutqunun

eni 20-30 sm, uzunluğu  isə 50-60 sm olurdu. Astarlı tikilən çutqunun

başa geyilən hissədə tikişi 15-18 sm ölçüdə aıq saxlanılırdı ki, geymək

asan olsun. Ayaq hissəsi saçaqlı (bürçümlü) hazırlanır, baş hissədə isə

kəmçiklərinə qotazlı qaytan bağlanılırdı. Bir qayda olaraq, saçlara

(hörüklərə) geyilən çutqunun qaytanları ya boğazın altında, ya da alında

başa bağlanırdı. Alının üstündən çutqunun görünən hissəsinə

“çutquqabağı” tutulurdu. Adətən, çutquqabağı məxmər və tafta ilə,

eləcə də gümüş və qızıl kəsmə bəzəklərlə işlənirdi. Bayramlıq qadın

çutqusu bahalı ipək parçlardan hazırlanır, rəng parlaqlığı ilə (qırmızı,

yaşıl, sarı, göy və s.) seçilirdi. Şəki etnoqrafik bölgəsində, Qax rayonun

azərbaycanlı və saxur əhalisi arasında qadın çutqusu “tülü” adı ilə

məlum idi. Çutqunun özü və çutquqabağının bəzək elementləri

görünsün deyə,  çox zaman onun üstündən zərif işləməli cuna

(püstümari cuna, misqalı cuna) çəkər, tor örpək və ya narın  toxumalı

kəlayağı  bağlayardılar.

  Geymə (qoyma) tipli qadın baş geyimlərinin bir qisminin də

mürəkkəb quruluşlu “dingə” və “çalma” lar təşkil edirdi. Naxçıvan,

Şirvan və Qərb bölgələrində qadın geyim dəstinə daxil edilən  dingə



söyüd və ya tənək çubuqlarında hörülmüş, “çənbər” adlanan dingə

səbətini üzərinə şal sarımaqla qurulurdu. Başda möhkəm dayanması və

əndazəsinin pozulmaması üçün adətən dingəyə qızıl qarmaq  bənd edər,

üstündən isə örpəklə bağlayardılar. [85]

Naxçıvanda, xüsusilə də Ordubad bölgəsində qadınların

geydikləri belə baş papağı-“kərkə” ahıl qadınların geydikləri isə daha

arxaik baş geyimi hesab olunan “dingə ” adlanrdı.  Kərkə qaytanlarla və

kəsmə metal lövhələrlə bəzədilirdi. Dimgənin üzərinə vurulan bəzəklər

və zinət şeyləri onun sahibinin maddi vəziyyətini aydın əks etidirirdi.

Yoxsul və ortabab  ailədən olan qadınların dingəyə vurduqları bəzəklər

üzəri gümüş pullu “tetir, ” və “qabaqlıq” dan, həmçinin, yun qarmaqdan

ibarət olurdu. Varlılarda isə bütün bunları qızıldan, az miqdarda isə

gümüşdən hazırlanmış zinət şeyləri (pərək, aypərək və s.) tamamlayırdı.

Şirvan bölgəsində dingə digər  bölgələrdən fərqli olaraq çubuqlardan

deyil, birbaşa baş şalını dingə səbəti formasında bağlamaqla qurulurdu.

Dingə bütün  Cənubi Qafqaz üçün xarakterik baş geyimi olmuşdur.

   Dingədən fərqli olaraq, çalma başa təsək qoyulduqdan sonra

onun üstündən  bağlanırdı. Şalmanı başa müxtəlif  üsullarla

bağlayırdılar. [86] Adətən ipək yaylığı qıyqac (üçkünc) edərək başa

salır, sonra onun qulaqlarını: sağ qulağı sol çiyin, sol qulağı isə sağ

çiyin üstündən aşırmaqla, boynun arxasında çarpazlayıb qabağa gətirir

və yenidən çənənin altında çalkeçir etdikdən sonra boyunun arxasında

düyünləyirdilər. Çalma bağlamanı digər bir üsulunda isə başa salınmış

yaylığın uclarını  boğazın altından çalkeçir etdikdən sonra bir ucunu

sinə üstünə sərbəst buraxır, digər bir ucunu isə boyuna dolayıb kürəyə

atırdılar. Çox vaxt çalmanın sərbəst ucu yaşmaq rolunu oynayırdı.

Şalmanı başda möhkəm saxlamaq və yaraşıqlı görünməsini təmin etmək

üçün, bir qayda olaraq, ərli qadınlar onun üstündən qarmaq vururdular.

Azərbaycanın bir çox bölgələrində (Qarabağ, Lənkəran-Astara, Quba-

Xaçmaz, Naxçıvan və s. ) çalmanı başda saxlamaq üçün onun üstündən

başın dairəsi boyunca kiçik ləçək bağlamaq adət idi. Dərbənd

azərbaycanlıları arasında “burma” adlanan çalma, bütün etnoqrafik

bölgələrimiz üçün xarakterik olan qadın baş geyimi olmuşdur. Gənc

qadınlar çalmanın üstündən “heratı”, “hələbi”, “qonşuçatladan” ,

“gülvəngi”, “bağdadı” və s. kimi əlvan rəngli kəlayağı bağlayırdılar.


Yaşlı qadınlar  isə tünd  rəngli çalmaya üstünlük verərdilər. XIX

yüzilliyin 60-cı illərində Qazax  qəzasında olmuş məşhur rus rəssamı

V.V.Vereşagin burada başına çalma bağlamış ahıl və gənc qazaxlı

qadının rəsmini çəkmişdir. [87]

Azərbaycan qadınlarının örtmə (bağlama) baş geyimlərinin bir

qismini kəlayağı təşkil edirdi. Burada yaşa və zövqə uyğun olaraq

qırmızı, ağ,  palıdı yerli , yelənli kəlağayılar daha geniş yayılmışdı.

Həm yerli kustar istehsala məxsus Gəncə, Şəki, Şamaxı, Basqal

kəlağayılar,  həm də gətirilmə kəlağayılar (“Şamaxı”, “kolxana”,

“korxana”, “qonşuçatladan”, “saçaqlı kəlağayı”, “bağdadı”, “heratı”,

“hələbi” və s.) varlı qadınlarının gündəlik geyim dəstində, yoxsulların

isə bayramlq (boğçalıq) paltarları içərisində  əsas yer tutudu. Adətən,

təsəyin və ya çalmanın üstündən örtülən kəlağayının baça bağlamaq

üçün onu diaqnol boyunca qırqac edir, uclarından birini sinə üstünə

sərbəst buraxıb,  digər ucunu sərbəst qalan qanadın üstündən kürəyə

atırdılar. Kəlağayın  kürəyə atılan qanadından yaşmaq kimi də istifadə

edilirdi.

 Qadın baş geyimləri içərisində kustar üsulla toxunulan və fabrik

istehsalı olan örpəklər də məxsusi yer tuturdu. Şirvanda belə örpəklərin

“sərəndaz”, “naz-nazı”, “bəlalə”, “xaralı”, “alafa”, “bənarə”; Lənkəran-

Astara bölgəsində “Qaragilə”, “Paxlava”, “Yusif-Züleyxa”, “Zəkiyyə”;

Quba-Xaçmazda “Zəkəriyyə”; Naxçıvanda isə “torskin”, “zərli örpək”,

“Bağdadı örpək” və s. kimi növləri geniş istifadə olunmuşdur.

  Bəzən başa təsək qoyulduqdan sonra onun üstündən ləçək

(çəki) adlanan kiçik yaylıq bağlayırdılar. Ən geniş yayılmış ləçək

bağlama və ya baş çəkmə üsulu bundan ibarət idi ki, başa qıyqacı

(üçkünc) salınmış yaylığın ucları boynun arxasında bir dəfə

düyünlənəndən sonra uclarını qulaqlarının üstündən gətirib alında

düyünləyirdilər. Etnoqrafik materiallardan aydın olur ki,  XIX

yüzillikdə Azərbaycan bölgələrində qadın ləçəklərinin müxtəlif

növlərindən (qaşbənd, qıyqac, çikilə, xınabənd, pelandı, qıymaça və s.)

istifadə olunurdu.

  Mövsümdən asılı olaraq istifadə olunan qadın baş şalı (şəddə)

kustar üsulla yerli karxanalarda toxunurdu. Kvadratşəkilli toxunan

şəddənin kənarları, adətən, saçaqlı olurdu. Mənbələrin birində XIX


yüzilliyin 80-ci illərində Qazax qəzasında 500 ədədə qədər yun şal

toxunduğu qeyd olunur. [88] Onu soyuq havalardan evdən çıxarkən

başa örtürdülər. Bundan başqa dağ kəndlərində yaşayan əhaliyə dəvə

yunudan toxunmuş baş çalı da yaxı tanış idi. Lakin o, baha

qiymətləndirildiyindən geniş yayılmamışdı. Azərbaycanda istehsal

olunmayan belə baş  şalını bazarlarla sıx əlaqə saxlayan varlıların

qadınları örtürdü.

   


XIX  yüzillikdə  şəhər  mühitində  yaşayan qadınların geyim

dəstində çadra (çarşab) mühüm yer tuturdu. Evdən çıxarkən geyilən

çadra bədəni topuğa qədər bürüyürdü. Abşeron, Muğan, Talış və

Naxçıvan bölgələrinin kəndləri istisna olmaqla, çadra kəndli məişəti

üçün o qədər də xarakterik deyildi. Kiçik Qafqazın şimal-şərq və

mərkəzi bölgələrinin əhalisi arasında mövcud olan qaydaya görə, ərə

gedən qızı, müəyyən müddət keçdikdən sonra, əsri ilə birlikdə ata

ocağına qonaq çağıranda ata tərfindən ona çadra (çarşab) bağışlanırdı.

Buna görə də, nişanlı qıza göndərilən toy-nişan hədiyyələri arasına heç

vaxt çadralıq parça qoyulmazdı. [89] Kəndli qadınlar əsasən baş şalının

boyuna dolana qanadı ilə  ağız və burunun ucuna yaşmaq alırdılar.

Muğan bölgəsində bu məqsədlə boyuna, dörd qatlanıb dolanan ayrıca

şaldan da istifadə edilirdi.

  

Etnik  mənsubiyyətinin,  etnik düçüncə tərzinin   və  Şərq



xaqlarına məxsus ailə məişətinin formlaşdığı, eləcə də müsəlman şəriət

normalarının qoyduğu qadağaların tüğyan etdiyi XIX əsr

Azərbaycanında yaşmaq və çadra (çarşab) qadın hüquqsuzluğunun

təsdiqi demək idi. Yəni “yaşmaqla qadının ağzının bağlanılması elə bir

daimi xatırlatma əlaməti idi ki, qadını naməhrəm kişi görməməlidir ”.

[90]


Biçim tərzinə və tikiş texnikasına görə Azərbaycanda şadranın

(çarşabın) iki forması – (yarımdairəvi-oval və düzbucaqlı) geniş

yayılmışdır. Lənkəran-Astara və Naxçıvan bölgələri üçün xarakterik

olan yarımdairəvi-oval çarşab başa salındıqdan sonra boğazın altında

keçirilən qaytanla bağlanırdı. Ordubad bölgəsində belə çarşab –

“yapıncı çarşab” adı ilə məlum idi. Şəki-Zaqatala, Abşeron, Qarabağ və

Naxçıvan, xüsusilə də Ordubad etnoqraik bölgələlərində düzbucaqlı

biçimli çadraya (çarşaba) üstünlük verilirdi. Ordubadda əsasən



düzbucaqlı biçimli “məfrəş çarşab” lar daha istifadə olunmuşdur. Xalq

arasında onlar “qutu çarşab” , “madam məfrəş” və “keci məfrəş” kimi

tanınırdı. Madam məfrəşini yanlarına məngulə, zəncirə və güləbətin

düzülürdü. İkiqat hazırlanan məfrəşin orta tərəfindən güləbətin bəndləri

olurdu. (yerliyi palıdı, xırda kvadratları qara rəngdə olan madam

məfrəşin bir nümunəsi ordubad rayonu, Vənənd kənd sakini 75 yaşlı

Xalidə Məmmədalı qızı Muradovanın şəxsi geyim kolleksiyasında indi

də saxlanılır).

  Keci məfrəşin isə yerliyi qara və göy, üstününün damaları isə

ağ kvadrat və rombşəkilli olurdu. Onu, bir qayda olaraq, yaşlı  qadınlar

örtürdülər. Adətən, mərhumun son mənzilə yola salanda da onu keci

məfrəşə bükürdülər.

   Naxçıvanın düzbucaqlı biçimli çarşabı qarşı-qarşıya  açılan iri

ilgəklər vasitəsilə boğazın altında bağlanırdı. Çadranı örtərkən  kəmər

yerində olan deşiyindən  keçirilmiş qaytanı çəkərək boğazın altındakı

ilgəyə bənd edirdilər. Ağ, boz, qara, göy, palıdı rəngli bahalı və ucuz

ipək, pambıq-parça materiallarından hazırlanan çadra Ön Asiya, ərəb

ölkələri və Azərbaycanda şəhərli geyimi kimi mövcud olmuşdur. Onları

Şamxı, Basqal, Mücü, Şəki, Gəncə və  Şuşa kimi sənət istehsalı

mərkəzlərində hazırlayırdılar.

  Qadın çarşabının rənginə görə, onun sahibinin yaşını, sosial-

iqtisadi vəziyyətini müəyyənləşdirmək mümkün idi. Belə ki, cavan yaşlı

qadınlara ağ  (bəyaz) çarşaba, ahıl-yaşlılar isə tünd rəngli çarşaba

üstünlük verirdilər. Hələ XV əsrin əvvəllərində Təbrizdə olmuş

İspaniya elçisi Klavixo öz gündəliyində yazırdı ki, Təbriz dükanlarında

satılan ətir və boyaları almaq üçün gənc qadınlar özləri gəlirlər. Onlar

başdan-ayağa kimi ağ örtüyə bürünmüş  şəkildə və gözlərini örtərək

yeriyirlər. [91]

  XX yüzilliyin 30-50-ci illərindən başlayaraq rübənd, niqab, tor,

tül və s. üz örtükləri  kimi  çarşab (çadra)  da qadın geyim dəsti

tərkibində çıxmışdır. Lakin bununla belə, Abşeron və Naxçıvan  bölgəsi

kəndlərində yaşlı qadınların hələ də çadra örtməsinə təsadüf

olunmaqdadır.



Yüklə 3,92 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   32




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə