AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi aa. Bakixanov adina tariX İnstitutu



Yüklə 48 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə25/41
tarix05.05.2017
ölçüsü48 Kb.
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   41

343

A panlm  tədqiqatlara əsasən müəyyən edilmişdir ki,  Dağlıq Qarabağda hər 
sakin üçün məişət xidmətlərinin həcmi  1966-1970-ci illərdə  13 m anat olmuşdursa,
1971-1975-d  illərdə  bu  göstərici  artaraq  18  m anata,  1976-1980-ci  illərdə  25 
m anata  çatmışdır.  Bu  göstəricilər ümumrespublika  səviyyəsindən üstündür.  Belə 
ki,  hər  bir  sakinə  düşən  məişət  xidmətinin  həcmi  1981-1986-cı  illərdə 
ümumrespublika üzrə 20-30  m anat  otouşdursa,  Naxçıvan  M R -da  15-21  manat, 
DQM V-də  isə  31-41  m anata  çatmışdır.  10  min  nəfərə  düşən  məişət  xidməti 
em alatxanalannm   m iqdarına  gəldikdə  isə  ümumrespublika  üzrə  bu  göstərici
1981-1986-cı  illərdə  15-17  emalatxana,  Naxçıvan  M R-da  21  emalatxana, 
DQMV-də isə 29-32 emalatxana düşürdü.157
1970-1985-ci  illərdə  DQMV-də  ticarət,  ictimai  iaşə  və  məişət  xidməti 
müəssisələrində  işləyən  ali  və  o rta  ixtisas  təhsilli  mütəxxəsislərin  sayı  xeyli 
artmışdır.  Belə ki,  1970-ci ildə onların sayı 239 nəfər idisə,  1975-d ildə 340 nəfərə 
(bundan  55 nəfəri  ali təhsilli  idi),  1980-cı  ildə 460 nəfərə,  1985-ci ildə  578  nəfərə 
çatmışdır158.
Ticarət  müəssisələrində  çalışanlann  təxminən  60  faizini  qadm lar  təşkil 
edirdi.  Ictimai iaşə və ticarət  müəssisələrində işləyənlərin  o rta ayhq  əmək haqqı 
1965-ci  ildəki  67  m anata  qarşı,  1975-ci  ildə  87  m anata  qalxmışdır159.  Vilayət 
rəhbərliyinin  ayrı  seçicilik  siyasəti  burada  da  özünü  göstərmişdir.  A panlan 
araşdırmalardan  aydm  olm uşdur  ki,  DQM V-da  ticarət  müəssisələrində 
çalışanlann demək olar ki, 95 faizini ermənilər təşkil etm işbr.
Azərbaycan  höküməti  Dağlıq  Qarabağ  əhalisinin  ərzaq  və  qeyri  ərz^q 
məhsullarına olan təlabatı ödəmək üçün bütün im kanlardan istifadə edirdi.  1970-
1985-ci  illərdə DQMV-də qeyri ərzaq m allannm  satışı dah a sürətlə aparılmışdır.
1965-ci  ildəki  8  milyon  622  minə  qarşı  21  milyon  96  min  m anata  çatmışdır. 
Başqa  sözlə  desək,  sənaye  mallarınm  ümumi  mal  dövriyyəsində  həcmi  1965-d 
ildə 47 faiz təşkil edirdisə  1975-d ildə 60 faizə qalxmışdı.160
1980-ci  il  tədqiqatlanna  əsasən  DQMV-də  hər  100  ailədən  81-də 
radioqəbuledici,  98  televizor,  83  soyuducu,  51  paltaryuyan  maşm,  34  tozsoran, 
60  tikiş  maşmı,  10  minik  avtomobil  var  idi^x.  1970-1980-ci  illərdə  ərzaq  və
344
sənaye  məhsullarının  qiymətlərində  bahalanm a  hallan  müşahidə  etmişdi.  O 
dövrdə,  D Q M V   ilə  əlaqədə  olanlar  yəqin  ki,  mənim  dediyim  bu  cümlə  ilə 
razılaşarlar;  80-ci  illərdə  Azərbaycanda  strateji  məhsullar  sırasma daxil olan  ət, 
yağ,  şəkər  və  digər  məhsullar  heç  vaxt  Dağlıq  Qarabağm  ticarət  köşklərindən 
azalmırdı.  Bu  isə,  Azərbaycan  hökümətinin  DQMV-nin  həmişə  diqqət 
mərkəzində  saxlamasım  və  hər  cür  şəraitlə  təmin  edilməsinin  əsas  göstəricisidir. 
Dövlətimiz Dağlıq Q arabağ əhalisinin həyat səviyyəsini yüksəltmək üçün, onların 
at tan  təlabatım  ödəmək  baxımmdan, bazarları müxtəlif məhsullarla doldururdu. 
Hətta,  1986-cı  ildə  DQM V  mal  dövriyyəsinin  həcmi  1966-cı  illə müqayisədə  5,1 
dəfə  artmışdır.  Halbuki,  bu  rəqəm ümumrespublika üzrə 4,6  dəfəyə  bərabər  idi. 
Göstərilən  dövr  ərzində,  adam başm a  düşən  mal  dövriyyəsinin  inkişaf  surəti 
ümumrespublika üzrə 2,7 dəfə, Azərbaycamn  DQMV-da 3,7 dəfə təşkil etmişdir. 
Həmin  illərdə,  mağazalarda  hər  10 min  nəfərə düşən  ticarət sahəsi  Azərbaycan 
üzrə  1,9 dəfə, onun tərkib hissəsi olan D Q M V  üzrə 2,6 dəfə artmışdır.  Həmçinin,
1986-cı  ildə  ictimai  iaşə  müəssisələrində  hər  10  min  nəfərə  düşən  yerlərin  sayı 
respublikamızda  731-i  düşdüyü  halda,  Azərbaycan  Dağlıq  Qarabağjbölgəsində 
805-ə çatmışdır.
1970- 
1985-ci  illərdə  Azərbaycan  SSR  DQM V-nın  şəhər  və  kəndlərində 
mənzil tikintisi  sürətlə  artmışdır.  tlk  növbədə,  Azərbaycan höküməti  DQM V-də 
mənzil  tikintisi  kommunal  təsərrüfatlar  inkişafı  və  abadlıq  işləri,  mənzil 
kommunal  təsərrüfatmm  kompleks  inkişafı  üçün  kapital  qoyuluşunun  həcmini 
artırdı.  1971-1975-ci  illərdə  139  milyon  m anat,  1976-1980-d  illərdə  153  milyon 
m anat,  1981-1985-ci  illərdə  isə  191  milyon  m anat  vəsait  ayrılmışdır.  Ayrılan 
vəsaitin  323  milyonu  tikinti  quraşdırm a  işlərinə,  150  milyonu  isə  kom m unal 
təsərrüfatı,  əsaslı  təmir,  müxtəlif mənzil  qurğuları  və  mexanizmiləri  istism arına, 
yaşayış məntəqələrinin abadlaşdınlm asm a və sair aynlmışdır.  Mənzil tikintisinin 
sahəsi yüksələn xətlə xarakterizə olunmuşdur.  1970-1985-ci illərdə bütün maliyyə 
mənbələri hesabına  DQMV-də ümumi sahəsi  1027,9 min  kvadrat m etr olan  yeni 
abad mənzillər istifadəyə verilmişdir162.  Bəhs etdiyimiz illərdə, Dağlıq Q arabağda
345

mənzil  tikintisinin  necə  dinamik  inkişaf  etdiyini  aşağıdakı  cədvəldəndə  aydm 
görmək olar (min kvadrat hesabı ilə)163.
İllər
DQMV-də
cəmi
tikilmişdir
O cümlədən,
Dövlət 
və 
kooperativ 
müəssisələri 
və 
təşkilatlan 
tikililəri
Dövlət  kre- 
diti 
ilə 
tikilən  şəxsi 
mənzillər
Kolxozlard 
a tikilənlər
1966-1970
262,0
65,6
191,3
5,1
1971-1975
269,2
104,8
162,3
2,1
1976-1980
244,9
121,5
121,1
2,3
1981-1985
251,8
116,8
132,2
3,0
Dağlıq Qarabağda apanlan tikinti  işlərində yerli xammal m ateriallanndan 
da istifadə olunurdu. Azərbaycan hökümətinin ayırdığı vəsait hesabına Vilayətdə 
tikinti  sənayesi  sürətlə  inkişaf  etmişdir.  Aparılan  hesablamalar  nəticəsində 
məhım olur  ki,  respublikamız üzrə üzlük daşm  15  faizi, tikinti daşının  30 faizini, 
mişar daşmın  10 faizi, sənaye əhəmiyyətli gilin  10  faizi,  Yuxarı Qarabağ iqtisadi 
rayonun  payma  düşürdü.  Bu  sahədə  Xankəndi  tikinti  m ateriallan  kombinatı, 
qum-çmqıl,  daş,  mərmər  karxanaları,  kərpİc  zavodu  böyük  rol  oynamışdır. 
Xankəndi,  Əsgəran,  Xocavənd,  Xocalı  meşə  və  agac  emalı  kom binatlan  da 
Dağlıq  Qarabağda  tikinti  abadlıq  işlərinin  inkişafmı  sürətləndirmişdir164.  1960-
1980-ci  illərdə  Dağlıq  Qarabağm  fəhlə  və  qulluqçulan  və  kənd  ziyahları, 
Azərbaycan hökümətinin yaxından köməyi ilə 552  min  kvadrat metr sahəsi olan 
1000-dən artıq  fərdi mənzil tikmişdir.  Həmin mənzillər yeni stildə tikilirdi və 2-3 
mərtəbədən ibarət idi. Təkcə,  1976-1980-ci illərdə  126 min nəfər fəhlə və qulluqçu 
yeni  mənzillərə  köçmüş  və  onlarm  sosial  vəziyysti  xeyli  yaxşılaşmışdır.  1970-
1985-ci  illərdə  DQMV-də yeni  mikrorayonlar,  qəsəbələr  salınmış, çox mərtəbəli
yışayış  binaları  tikilmiş,  kənd  yaşayış  məntəqələri  yenidən  qurulub  şəhər  tipli 
qəsəbəyə  çevrilmişdir.  A p anlan  tədqiqatlar  nəticəsində  məlum  olur  ki,  1970-
1985-ci  illərdə  DQM V-də  mənzil  tikinti  sahəsind  əldə  edilən  naliyyətlər 
respublikamızm  bütün  regionlarm dan  yüksək  dayanmışdır.  Məsələn,  Dağlıq 
Q arabağda  bir  sakinin  mənzillə  təm inatı  14,6  kvadrat  nietrə  çatdığı  halda, 
respublikamız  üzrə  bu  göstərici  10,0  kv.metr,  Naxçıvan  M R -da  isə  9,5  kv.metr 
olm uşdur.  Bunlardan  əlavə,  şəhər  yerində  şəxsi  mülkiyyətdə  olan  mənzil 
fondunun  abadlıq  dərəcəsi  üm umrespublika  üzrə  137,8  faiz,  Azərbaycanm 
Naxçıvan  M R -da  107,4 faiz, DQM V-də isə  167,5 faiz yerinə yetirilmişdir165.
1961-1986-cı  illərdə DQM V-də bütün mənbələr hesabına  1400 min kvadrat 
m etr  mənzil  sahəsi,  o  cümlədən,  1985-1986-cı  illərdə  123,9  min  kvadrat  metr 
mənzil sahəsi  tikilmişdir.  Nəticədə,  12 min nəfərdən çox adam  öz mənzil şəraitini 
yaxşılaşdırmışdır.  Apardığımız  tədqiqatlardan  məlum  olur  ki,  bəhs  etdiyimiz 
dövrdə,  bir  sakinə  düşən  mənzil  sahəsi  keçmiş  SSRİ  m əkanm da  14,9  kvadrat 
metr,  Ermənistan  SSR-də  13,7  kvadrat  metr,  Azərbaycan  SSR-də  10,9  kvadrat 
metr,  Bakı  şəhərində  11,7  kvadrat  m etr,  Naxçıvan  M R -da  9,5  kvadrat  m etr 
olmuşdursa,  Azərbaycanm  DQMV-də  bu  göstərici  14,6  kvadrat  metrə 
çatm ışdır166.  Fərdi  mənzil  tikintisi  üzərində  qoyulan  m əhdudlaşm alar  aradan 
götürülmüş, kreditləşmə üçün əlverişli şərait yaratmış və tikinti işi sürətlənmişdir.
1970-1985-ci  illərdə  DQM V-də  əhalinin  mədəni  məişət  sahəsinin 
yaxşılaşmasmı  burada  qazlaşdırma  işini  həyata  keçirilməsində  görm ək  olar.
1978-ci  il  dekabrın  30-da  Yevlax-Xankəndi  qaz  kəmərinin  açılışı  keçirildi.  107 
km  uzunluğunda  olan  bu  kəmərin  bir  hissəsi  dağlarda  çətin  şəraitdə  çəkilmişdi. 
DQMV-yə  həmin  qaz  kəmərinin  çəkilişində  Cənub  Q az  Sənayesi  Obyektləri 
Tikintisi  İstehsalat  Birliyi,  Azərbaycan  3  və  10  sayh  tikinti  iadarələri  və  digər 
kollektivlər  iştirak  etmişlər.  1970-ci  illərin  sonlarında  isə  Y evlax-X ankəndi- 
G orus  -   Naxçıvan  qaz  kəməri  çəkilib  istifadəyə  verildi.  Bu  qaz  kəmərlərinin 
çəkilişi  Dağlıq  Q arabağ  əhalisi  üçün  böyük  əhəmiyyətə  m alik  hadisə  hesab 
olunur.  Çünki,  bu  çəkilişdən  sonra  Vilayət  ərazisinin  qazlaşdıralm ası  işi 
sürətləndirilmişdir.  1971-1975-ci  illərdə  DQM V  ərazisində 
1100  kilom etr
347

məsafəyə 
qaz  xətti  çəkilmişdirsə,  1976-1980-ci  illərdə  bu  göstərici  2  dəfə 
artmışdır167.  1980-ci  ildə  Xankəndi  şəhərində  2100  mənzilə,  Şuşa  şəhərində  isə 
300 mənzilə qaz çəkilmişdir.  1981-ci ildə DQM V-nin şəhər və kəndlərində 35 min 
mənzil  qazla  təmin  edilmişdir.  80-ci  illərdə  DQMV-də  qaz  çəkilişi  70-ci  illərlə 
müqayisədə  şəhərdə  2  dəfə,  kənddə  3  dəfə  artmışdı168.  DQMV-də  mənzillərin 
qazlaşdırılması tapşırıqları yerinə yetirilmişdir.  Burada qazlaşdınlmış mənzillərin 
sayı  1970-1985-ci  illər  ərzində  4,3  dəfə  artm ışdır169.  A rtıq  1986-cı  ildə  Dağlıq 
Qarabağ  ərazisi  100  faiz  qazla  təmin  edilmişdi.  Halbuki,  ümumrespublika  üzrə 
bu  göstərici  96,2  faizə  bərabər  idi.  DQMV-nin  içməli  su  ilə  təchizatı  məsələsi 
1970-ci  illərdə  tamamilə  həyata  keçirilmişdir.  Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  Vilayətin 
köhnə  su  xətləri  təmir  edilmiş,  yeni  kəmərlər  işə  qoşulmuş  və  su  vurmaq  üçün 
mühərriklərlə  təmin  edilmişdir.  1985-ci  ildə  DQMV-də  küçə  su  xətlərinin 
şəbəkəsinin  uzunluğu  203,2  kilometrə  çatmışdır,  bundan  65,6  kilometri 
Xankəndinin şəhərinin payına düşmüşdür (32,2 faiz).
Ümumilikdə isə, DQMV-də şəhər,  rayon və qəsəbə əhalisinin mənzillərinin 
su  kəməri  ilə  təchizi  ümumrespublika  səviyyəsindən  2  dəfə  yüksəkdə 
dayanmışdır.  1986-ci  il  məlumatma  görə,  su  kəmərinin  abadlaşdırma  faizi 
ümumrespublika üzrə  30,5  faiz,  Naxçıvan  M R-da  7,4  faiz  idisə  DQMV-də 45,5 
faiz  çatm ışdı170.  Şəhərlərin  kanalizasiya  ilə  təmiıiatı  işində  də  DQMV 
ümumrespublika səviyyəsini 2 dəfə üstələmişdir.  1970-1985-ci illərdə Azərbaycan 
hökümətinin, hər il ardıcıl olaraq,  DQMV-nin şəhər və kəndlərinin abadlaşması, 
küçə 
və 
parklann 
salınması,  yenidən 
qurulması, 
kommunal  xidmət
>
müəssisələrinin  təmiri  və  yeniləşməsi  üçün  bütün  lazımı  tədbirləri  həyata 
keçirirdi.  70-ci  illərdə  Vilayətdə  təkcə,  yaşıllaşdlrma  işləri,  parklarm  salınması, 
işıq  və  istilik  xətlərinin  çəkilişi  üçün  Azərbaycan  höküməti  tərəfındən  4  milyon 
544 min m anat vəsait sərf edilmişdir171.  Bütün yuxanda göstərilən mənzil tikintisi 
ilə  bağlı  müvəffəqiyyətlərlə  yanaşı,  bəhs  edilən  illərdə,  bölgələrdə  bəzi  nöqsanlı 
cəhətlər  də  aşkar  edilmişdir.  Azərbaycanlılar  yaşayän  kəndlərdə  hələ  də  mənzil 
problemi  kəskin  olaraq  qalırdı.  Mərkəzə  isə  erməni  rəhbərliyi  məlumat 
vermişdirki  mənzil  problemi  tam   həll  edilmişdir.  Az-çox  Azərbaycanlılar
348
vaşayan  kəndlərdə  apanlan  tikinti 
işlərinin  keyfiyyəti  çox  aşağı  səviyyədə  idi. 
Dağlıq  Q arabağm   Azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərin  çoxunda  heç  bir  məişət 
xidməti  obyekti  yox  idi.  M övcud  obyektlərdə  isə  xidmət  keyfiyyəti  aşağı 
səviyyədə  fəaliyyət  göstərirdi.  Ermənilər  yaşayan  bütün  kəndlər  qazlaşdınldığı 
halda,  azərbaycanlılann  yaşadığı  kəndlərdə  qaz hələ də yox  idi.  Mərkəzə verilən 
m əlum atda isə 
həmin kəndlər qazlaşdmlmışdı.
1970-1985-ci  illərdə  Azərbaycan  höküməti  DQMV-də  yol  təsərriifatı, 
nəqliyyatı,  rabitə  sähəsində  də  mühüm  tədbirlər  həyata  keçirdi.  Ilk  növbədə, 
təsərrüfat  daxili,  vilayət  əhəmiyyətli,  ümumdövlət  və  respublika  əhəmiyyətli 
avtomobil  yollarımn  şəbəkəsinin  inkişafı,  yeni  yollann  salmması,  təmiri  və 
saxlanılması  üçün  Azərbaycan  höküməti  tərəfindən  qoyulan  vəsaitin  m iqdan 
ilbəil  artırıldı.  Belə  ki,  1965-ci  ildəki  562  min  m anata  qarşı,  1970-ci  illərdə  1 
milyon  174  min,  1975-ci  ildə  1  milyon  195  min,  1980-ci  ildə  1  milyon  524  min, 
1986-cı  ildə  2  milyon  187  min  m anat  vəsait  ayrıldı.  A ynlan  vəsait  hesabına 
DQMV-ə  yeni  asfalt  yollar  çəkildi.  Məsələn,  1966-ci  ildə  Vilayətin  şəhər  və 
kəndlərində  712  kilometr  yol  çəkilmişdırsə,  1970-ci  ildə  914,5  kilometr,  1975-ci 
ildə 970,2 kilometr,  1980-ci ildə 987,5 kilometr,  1985-ci ildə isə 998,9 kilom etr yol 
çəkildi.  Eyni  zamanda,  şose  yolları,  yol  hərəkətini  tənzim  edən  texniki  vasitələr, 
rabitə  vasitələri  ilə  təchiz edildi.  Lakin  təssüflə qeyd  etməliyik  ki,  bəhs  etdiyimiz 
dövrdə,  DQM V  XDS,  Vilayət  yol  tikinti  təmir  və  istismar  müəssisələri  yerli 
əhəmiyyətli  yollann  təmiri  və  tikintisi  siyahısını  tərtib  edərkən  azərbaycanlılar 
yaşayan kəndləri «yaddan çıxarmışlar».
XX   yüzilliyin  70-ci  illərində  Azərbaycan  dövlətinin  başçısı  H.Ə.Əliyevin 
şəxsi  təşəbbüsü  ilə  Bakını  Xankəndi  ilə  birləşdirən  Ağdam-Xankəndi  dəmir 
yolunun  çəkilişinə  başlanmışdı.  D əm ir  yolu  xətti  dağlıq  ərazidə  çəkilirdi  və 
magistiralm  keçdiyi  landşafta  uyğunlaşdırılan  bir  çox  m ürəkkəb  qurğularla 
zəngin  idi.  Tikintidə  Tiblisi  layihəçiləri,  Azərbaycan  Nəqliyyat  Q urğulan 
Tikintisi  Trestinin  kollektivləri,  Respublikamızm  müxtəlif şəhərlərindən  bir  çox 
köməkçi podrat təşkilatları iştirak edirdilər172.
349

12 yanvar  1979-cu ildə 26 kilometrlik həmin dəmiryolu istifadəyə  verildi. 
Bu  yolun  çəkilişi  DQMV-nin  iqtisadi  və  mədəni  həyatmda  böyük  əhəmiyyətə 
malik  hadisə  idi.  Çünki  bu  yol  sərfəli  nəqliyyat  vasitəsi  olmaqla  Vilayətin 
Azərbaycanm  digər  rayonlan  və  keçmiş  ittifaqla  əlaqələrində  mühüm  rol 
oynayacaqdı.  Dəmir yol nəqliyyatı yük daşım alannm  maya dəyərini  6 dəfə aşağı 
salır.  Səmişin  daşınmasmda  d a  Ağdam-Xankəndi  dəmir  yolundan  istifadə 
edilmişdi173.
Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  DQMV-də  avtomobil  nəqliyyatı  vasitəsilə  yük 
daşmmasmın  həcmi  ilbəil  artmışdı.  Belə  ki,  1965-ci  ildə  522  min  ton  yük 
daşmmışdırsa,  1970-ci ildə bu rəqəm 719 min tona,  1975-ci ildə 1  milyon 467 min 
tona,  1980-ci  ildə  2  milyon  406  min  tona  1985-d  ildə  3  milyon  867  min  tona 
çatmışdır.  Yük  dövriyyəsinin  həcmində  də  1970-1985-ci  illərdə  3  dəfə  artım 
müşahidə  edilmişdir.  Səmişin  daşıması  isə  1965-d  ildəki  3  milyon  437  nəfərə 
qarşı,  1970-ci ildə 5 milyon 76 minə,  1975-ci ildə 8 milyon 373 min nəfərə,  1980-ci 
ildə 14 milyon 442 minə,  1985-ci ildə 15 milyon 978 min nəfərə çatm ışdır174.
Azərbaycan  höküməti  1976-1980-ci  illərdə  Xankəndi  avtonəqliyyat 
birliyində 363  ədəd maşm  və xeyli maşın hissələri vermişdi175.  DQM V ərazisində 
yeni  yük  avtomobilləri  parkı,  taksi  parklan  inşa  edildi.  Yeri  gəlmişkən  onu  da 
qeyd  edək  ki,  1985-ci  illərdə  DQM V-da  yük  avtomobilləri  parkı  iki  dəfə 
artmışdır.  Ümumrespublika  səviyyəsində  isə  bu  göstərici  1,7  dəfəyə  bərabər  idi. 
Avtomobil  parklarm ın  artımı  ümumrespublika  üzrə  1,7  dəfə  olmuşdursa, 
Azərbaycanm DQMV-də 2,6 dəfə artm ışdı176. Xankəndi Avtomobil Birliyi  1970-
»
1985-ci  illərdə  böyük  müvəffəqiyyət  əldə  etmişdir.  Belə  ki,  həmin  illərdə  yeni 
avtobus  və taksi m arşurutlan təşkil edilmişdir kt,  bu da DQM V müəssisələrində 
əmək  məhsuldarlığmın  artırılmasma,  əhaliyə  xidmətin  yaxşılaşmasına  səbəb 
olmuşdur.  Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  avtonəqliyyat  istehsalat  birliyi,  onun 
tabeliyində  olan,  təsərrüfatlar  plandan  əlavə  162  min  ton  yük  və  1575  səmişin 
daşımışdır177.  Xalq  təsərrüfatmm  ardıcıl  inkişafı,  boşdayanma  hallanna  yol 
verilməməsi  ilə ardıcıl  mədəni xidmət nəticəsində Vilayətdə avtomobil nəqliyyatı 
daha da inkişaf edirdi.  DQMV-də avtomobil nəqliyyatmm inkişaf etməsini onda
350
görmək  olar  ki,  Azərbaycanın  hər  sakininə  17,5  avtomobil  düşdüyü  halda 
DQM V-də  26,5  avtomobil,  Naxçıvan  MR-Azərbaycanda  isə  17  avtomobil 
düşürdü178.  Yeri  gəlmişkən  onu  d a  qeyd  edək  ki,  nəqliyyat  işçilərinin  sayı  ilbəil 
artırdı.  1975-ci  ildə  DQ M V-də nəqliyyat işçilərinin  sayı  1647  nəfər,  1970-ci  ildə 
2284 nəfər olm uşdursa, 
1980-ci ildə 3567 nəfərə çatmışdır.  1970-1985-ci illərdə 
avtomobil  nəqliyyatı  ilə yüklərin daşmması həcmi üm umrespublika üzrə 3,6 dəfə 
artdığı  halda 
DQM V-də  4,8  dəfə  artm ışdır179.  Bundan  əlavə,  səmişinlərin 
avtomobildə  daşınması  həcmi  respublikamızda  2,2  dəfə,  DQM V-də  2,6  dəfə, 
taksilərlə daşıqnm a respublikamızda 2,4 dəfə, Azərbaycanın DQM V-də  4,2 dəfə 
artm ışdır180.  Ağdam-Xankəndi dəm ir yol  stansiyası  1970-1985-ci  illərdə müxtəlif 
növbələrdə  yükdaşıyan  3806  vaqonu  qəbul  etmişdir.  Həmin  illərdə  136 min  yük 
və  68  min  nəfər  səmişin  daşmmışdır.  A panlan  araşdırm alardan  məlum  olur  ki, 
DQMV-də avtobus m arşurutları sıxlığı  orta respublika səviyyəsində 2,6 dəfə çox 
olmuşdur.  DQM V-də avtobus  m arşurutlannm  uzunluğu  1970-1985-ci illərdə.8,2 
faiz  artdığı  halda,  Naxçıvan  M R -da  bu  göstərici  4,5  faiz,  üm um reşpublika 
səviyyəsində isə 4,8 faiz  artm ışdır181.
1980-ci  illərdə  DQM V-də  hava  nəqliyyatmda  da  irəlləmələr  aiqqəti  cəlb 
etmişdir.  1980-1986-cı  illərdə  hava  nəqliyatı  ilə  səmişin  daşım anm   həcmi  xeyli 
artmışdı.  1980-ci  ildə  DQM V-də  hava  nəqliyyatı  ilə  8  min  nəfər  səmişin 
daşmmışdırsa,  1985-ci  ildə  9  min  nəfərə  çatmışdır.  1970-1985-ci  illər  ərzində 
Azərbaycan hökümətinin dərin qayğısı nəticəsində DQM V-də nəqliyyat vasitələri 
dinamik  inkişaf etdi.  X ankəndi  şəhərində  istismar  üçün  hər  cür  təsərrüfatı  olan 
dəmir  yol  xətti  istifadəyə  verildi.  Eyni  zamanda,  hava  nəqliyyatında  da  nəzərə 
çarpacaq  inkişaf  olmuşdur.  Bu  illərdə,  Vilayətin  rayon  mərkəzləri  ilə 
respublikamızm  m agistirarlanm   birləşdirən  təkmilləşdirilmiş  bərk  örtüklü yollar 
çəkilmişdir.
1970-1985-ci  illərdə  Azərbaycan  höküməti  DQM V-də  rabitənin  inkişafı 
üçün  mühüm  tədbirlər  həyata  keçirdi.  Rabitə  müəssisələrini  sayını  artırm aq, 
rabitə  müəssisələri  tərəfindən  əhaliyə  xidmətin  yaxşılaşdınlması  üçün  telefon, 
teleqraf və  poçt  rabitəsinin  təmiri,  mühafızəsi  və  yenilərinin  təşkili  məqsədi  ilə
351

Azərbaycan  höküməti,  əvvəlki  dövrlərlə  müqayisədə,  vəsaitin  m iqdannı  artırdı. 
1970-1975-ci  illərdə  Bakıdan  DQMV-nə  41  ali  və  o rta 
ixtisas  təhsilü 
mütəxəssislər  göndərildi.  Təkcə,  5  il  (1970-1975)  ərzində  Dağlıq  Qarabağda 
rabitə  işçilərinin  sayı  artaraq,  861  nəfərdən,  1028  nəfərə  çatdı.  1985-ci  ildə  isə 
2000 nəfəri keçdi182.
Azərbaycan  höküməti  DQMV-də rabitənin inkişafı üçün  1961-1975-ci  illər 
ərzində 796 min m anat uzunmüddətli kredit ayırdı183.  1970-1982-ci illərdə Dağlıq 
Qarabağa  7518  telefon  aparatı  verildi.  1970-1986-cı  illərdə  Dağlıq  Qarabağın 
rabitə sahəsi üzrə əsas fondlann və vəsait qoyuluşun inkişaf surəti respublikamız 
üzrə  olduğundan  iki  dəfə  çox  artmışdır.  1980-ci  illərin  ortalarında  adambaşma 
düşən  rabitə  məhsullann  həcmi,  ümumrespublika  üzrə  21  m anat,  Azərbaycanm 
DQMV-də 29,5 m anat təşkil etmişdir184.
1970-1982-ci  illərdə  dövlətimizin  ayırdığı  xüsusi  vəsait  hesabına  DQMV- 
də  14  yeni  rabitə  xidməti  müəssisəsi  tikilib  istifadəyə  verildi.  Həmçinin,  həmin 
yeni  yaradılan  müəssisələr  lazımi  avadanhqlarla  təmin  edildi.  Bəhs  etdiyimiz 
illərdə, DQM V-də poçt, teleqraf müəssisələrinin  sayı 98-dən  112-yə çatdı.  1970- 
1983-cü  illərdə  Dağlıq  Q arabağ  əhalisinə  7047  telefon  xətti  çəkildi.  T defon 
aparatlarm m   sayı  təxminən  iki  dəfə  artaraq  15804-ə  çatdı.  Bundan  9811-i 
şəhərdə, 5993-ü kənddə fəaliyyət göstərirdi. A panlan hesablamalara görə,  1985-d 
ildə DQM V-də əhalinin hər  100  nəfərinə  12,4 telefon düşürdü. Ümumrespublika 
səviyyəsində  bu  göstərid 
7,9  bərabər  idi.  Həmçinm,  DQMV-də  ailələrin 
mənzil  telefonlan  ilə təminatı 42,4 faizə çatmışdı.  Naxçıvan  M R -da  bu göstərici
»
30,1  faizə, ümumrespublika səviyyəsində isə  31,1  faizə bərabər idi.  1970-1985-ci 
illərdə DQM V-də  şəhərlərarası telefon danışıqlanmn sayı 401  mindən  918 minə 
çatmışdı.  Şəhərlərarası  telefon  rabitələrinin  inkişafı  nəticəsində  adambaşına 
düşən  şəhərlərarası  telefon  danışıqlannın  sayı  respublikamız  üzrə  4,15  faiz, 
Azərbaycanm DQ M V  üzrə 7,69 faiz təşkil etmişdir185.
1970-1985-d  illərdə DQMV-də radioqəbuledid nöqtələrin sayında da ciddi 
irəliləmələr mövcud olmuşdur.  Dağlıq Qarabağda radioqəbuledici nöqtələrin sayı
352
1970-ci ildə 24261,  1975-d ildə 29492,1980-ci ildə 35352,  1985-ci ildə isə arataraq 
41222-yə çatm ışdır186.
Radio-rele  xəttinin  çəkilişi  ilbəil  genişləndirilirmişdi.  Bakı-Şuşa  və  Şuşa- 
Naxçıvan radio-rele xəttinin çəkilişi  Dağlıq Q arabağda radiolaşm anm  inkişafına 
güclü  təkan  verdi.  1980-ci  illərdə  Xankəndində  televiziya  studiyasının  istifadəyə 
verilməsi Dağlıq Q arabağ əhalisinin Moskva və respublika televiziya verilişlərinə 
baxmağa  imkan  yaratdı.  Dağhq  Qarabağm  şəhər  və  kəndlərində  1965-ci  ildə  16 
min  televizor var idisə,  1980-ci  ildə onlann  sayı  iki dəfədən  çox artaraq   35 minə,
1985-ci ildə 71  minə çatdı.
Bəhs  etdiyimız  dövrdə,  poçt,  teleqraf,  radio  və  başqa  rabitə  vasitələri 
yüksək  sürətlə  inkişaf etmişdir.  Azərbaycanhlar yaşayan  kədlərin  çoxu  müstəsna 
olmaqla  D ağlıq  Q arabağm   şəhər,  rayon,  qəsəbə  və  kəndləri  başdan  başa 
radiolaşmış,  rabitə  vasitələri  getdikcə  məişətə  daha  çox  nüfuz  etmişdir.  1970-ci 
ildə Dağlıq  Q arabağ  əhalisi  poçt  rabitəsi vasitəsilə  5100  m əktub göndərmişdirsə, 
1975-ci ildə bu rəqəm  11572-yə,  1985-ci ildə isə  12894-ə çatmışdır.  Bundan əlavə, 
Dağlıq  Q arabağm   poçtunda  1970-ci  ildə  26670  qəzet  və  jum aJ  ahnmışdırsa,
1982-ci  ildə  qəzet  və jurnalların  sayı  3  dəfədən  çox  artaraq   91278-ə  çatdı.  Bəhs 
edilən  illərdə, DQ M V -də poçt vasitəsi ilə pul köçürmələri  və pensiyaların m iqdan 
476 min m anatdan 509 min manatadək artmışdır.
1970-1985-ci  illərdə Azərbaycan höküməti  DQ M V -də əhalinin sağlamhğını 
qorunm ası  sahəsində  mühüm  tədbirlər  həyata  keçirmişdi.  D QM V-də  səhiyyənin 
maddi-texniki  bazasım  möhkəmləndirmək,  səhiyyə  idarəsi  şəbəkəsini  inkişaf 
etdirmək  və  əhalinin  sağlamlığını  qorum aq 
məqsədilə  Azərbaycan  höküməti 
vəsait  qoyuluşunu  ilbəil  artırdı.  1970-1975-ci  ildə  D Q M V -də  səhiyyə  işinə 
büdcədən  ayırılan  vəsaitin  həcmi  28  milyon  444  min,  1976-1980-ci  illərdə 
29milyon 612 min,  1981-1985-d illərdə isə 31  milyon 769 min  m anata ç a td ı'87.
Ümumiyyətlə,  1960-1980-ci  illərdə  Vilayətin  bütün  ictimai  fondlannın  28 
faizindən  çoxu səhiyyə xərcləri təşkil etmişdir.  A panlan  araşdırm alardan  məlum 
olur  ki,  1970-1985-ci  illərdə  DQMV  səhiyyə  işlərinə  ayrılan  vəsait  istər 
ümumrespublika səviyyəsindən,  istərsə də Naxçıvan  M R -na ay n lan  vəsaitdən  iki

dəfə  çox  olmuşdur.  Aynlan  vəsait  hesabma  Dağlıq  Q arabağda  müalicə 
proflaktika  müəssisələri  xeyli  genişləndi.  Əhalinin  sağlamlığı  naminə  tibbi 
yardım  gücləndirildi, tibb müəssisələrində həkimlərin və  orta  tibbi 
işçilərinin 
sayı xeyli artdı.  Belə  ki, bəhs etdiyimiz ilbrdə, Azərbaycan dövləti DQMV-ə 276 
ali təhsilli, 857 o rta ixtisas təhsilli mütəxəssis  göndərdi.  Əhaliyə ambulatoriya — 
polikninika yardımı göstərən 9 yeni müəssisə tikilib istifadəyə verildi.  1970-1985- 
ci illərdə Dağlıq Qarabağda hər cür  tibb avadanlıqları  ilə təchiz edilmiş,  25 yeni 
qadm  və  uşaq  məsləhətxana  və  polikninikaları  tikildi.  Azərbaycan  höküməti 
tərəfindən  Dağlıq  Qarabağ  səhiyyə  idarələri  dərman,  tibbi  məmulatlar  və 
avadanhqlarla  təmin  edildi.  1970-1985-ci  illərdə  səhiyyənin  dinamik  inkişafım 
aşağıdakı cədvəldən də görmək olar’88.
Göstəricilər
illər
1970
1975
1980
1985
DQMV xəstəxanaların sayı
38
32
32
32
Xəstəxanada çarpayılarm sayı
1575
1635
,1765
18  .
Həkimlərin säyı
240
312
496
516
O rta ixtisas tibb işçilərinin sayı ■
1395
1820
2219
2252
Qadrn  və  uşaq  məsləhətxana  və 
polikninikalan
11
14
21
36
Əhaliyə 
am blator 
yardım 
göstərən polikninika
43
44
46
52
H ər 
10000 
nəfərə 
düşən 
həkimlərin sayı
15,6
20,1
28,1
28,9 
.
H ər 
10000 
nəfərə 
düşən 
çarpayılam  sayı
102,5
101,4
103,9
104,6
DQM V-də  yüksək  və  müasir  tipli  cihazlarla  təchiz  edilmiş  rentgen 
kabinələri,  fizoterapiya  kabineti  və  laboratoriyalan  yaradılmışdır.  Azərbaycän 
hökümətinin  dərin 
qayğxsı  nəticəsində  DQMV-da  müälicə  proflaktika
354
idarələrinin sayı  1985-ci ildə 220-yə çatmışdır ki, bundan 35 stasionardır.  Burada 
dəri-zöhrəvi  xəstəlikləri  dispanseri,  vərəm  və  onkoloji  dispanserləri,  sanitariya 
m aarif  evi,  vilayət  sanitariya-epidemioloji  stansiyası,  qanköçürmə  stansiyası 
digər  polikninika  və  ombulatoriyalar  açılmışdı.  Bütün  bunların  nəticəsi  idi  ki, 
DQM V-də  yolxucu-infeksiyon  xəstəliklərin  kökü  kəsilmiş,  dizinteriya  və 
büriselyoz  xəstəlikləri  xeyli  azalmışdır.  1970-1985-ci  illərdə  DQM V-də  əhalinin 
xəstəxana  çarpayıları  ilə  təminatı,  bütün  ixtisaslardan 
olan  tibb  işçiləri  ilə 
təm inat  və  başqa  sahələrdə  də  istər  ümumrespublika  səviyyəsində,  istərsə  də 
Naxçıvan  M R  ilə müqayisədə üstün olmuşdur.  Məsələn,  1985-ci illərdə düşən hər
10  min  nəfərə  düşən  çarpayılarm  sayı  Azərbaycan  Respublikası  üzrə  97,8  faiz, 
Azərbaycanın  Naxçıvan  M R-də  94,6  faiz,  Azərbaycanın  DQM V-də  104,6 
olmuşdur.  On  min  nəfər hesabı  ilə  orta  tibb  işçiləri  ilə  təm inat ümumrespublika 
üzrə  93,8  Naxçıvan  MR-də 80,1,  DQMV-də  126,3  nəfər düşürdü.  On  min  nəfərə 
düşən  ali  təhsilli  tibb  işçiləri  Naxçıvan  M R-də  26,2  nəfər,  DQ M V -də 28,9 nəfər 
düşmüşdü.  Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  DQMV-də  analarm   və  uşaqlann  mühafizəsi, 
qadınların  əmək  və  məişət  şəraitinin  yaxşılaşdırılması,  uşaqlar  və  yeniyetmələr 
arasm da  sağlamlaşdırma  tədbirlərinin  həyata  keçirilməsi  sahəsində  xeyli  işlər 
görüldü.  Aparılan  tədqiqatlardan  məlum  olur  ki,  D QM V-də  xalq  təsərrüfatının 
bütün  sahələrindən  fərqli  olaraq səhiyyə  işçiləri  arasında,  qadm lar  81  faiz təşkil 
edirdi.  1975-ci  il  məlumatına  görə,  tibb  işçilərinin  orta  aylıq  əmək  haqqı  87 
m anat olnvuşdur'89.
Səhiyyə  sahəsində  DQM V-də  həyata  keçiribn  tədbirlər  yaxşı  hal  kimi 
qiymətləndirilsə  də,  burada  bəzi  qüsurlar  d a   özünü  göstərirdi.  Belə  ki,  Dağlıq 
Q arabağın  azərbaycanlılar  yaşayan  kəndlərində  səhiyyə  işi  çox  yarıtmaz 
vəziyyətdə  idi.  Həmin  kəndlərdə  nəinki  polikninika,  xəstəxana,  heç  ilk  tibbi 
yardım   xidməti  ambulatoriyası  belə  yox  idi.  Keçmişdən  qalan  bir  neçə  tibbi 
yardım   mərkəzləri  baxımsızlıq  ucbatından  dağılmışdı,  heç bir tibb  avadanhğı  və 
dərm anla təmin edilmirdi.
Azərbaycam n  DQM V  zəngin  təbiət  gözəlliklərinə  malikdir.  Dağiıq 
Q arabağ özünün  sağlamlıq  ocaqlan,  istirahət evləri,  çoxmərtəbəli  binalan,  şəfalı
355

yerləri ilə şöhrət qazanmışdı.  Burada, 6 sanatoriya və istirahət müəssisəsi, iki min 
yerlik  turbaza  fəaliyyət  göstərirdi.  Bu  baxımdan,  diyann  ən  gözəl  sağlamlıq 
ocağmdan olan Şuşa şəhəri mühüm əhəmiyyət kəsb edir.  Şuşa istirahət-sağlanılıq 
mərkəzində  hər  növbədə  650-700  adam   istirahət  edirdi.  Şuşa  kurortu  Isveçin 
«Davos»  krortu  ilə  müqayisə  edilirdi.  1975-ci  ildə  Şuşa  istirahət  mərkəzi 
Ümumittifaq əhəmiyyətli sanatoriya kimi 
fəaliyyət göstərməyə başladı.  Şuşada 
dünyamn  hər  yerindən  minlərlə  adam   gəlib  istirahət  və  müalicə  olunmuşlar. 
Təkcə,  1980-ci  ildə  Şuşa  sanatoriyasmda  8  min  nəfər  adam   istirahət  etmiş  və 
müalicə olunmuşdu.  Müalicə  olunanlar arasında xroniki  bronxit,  yuxan tənəffiis 
yollanm n  k atan,  ağ  ciyər  enfiziomasmm  başlanğıc  forması,  bronxit  asmanın 
başlanğıc  forması,  pileverit,  qanazlığı,  əsəb  xəstəlikləri,  çox  yorğunluq,  kəskin 
infeksiyon  xəstəlikləri,  mədə-bağırsaq,  ürək-əsəb  xəstəlikləri,  bronxların  iltihabı 
və  başqa  xəstələr  var  idi.  Dağlıq  Qarabağda  insanlann  sağlamlığınm 
qorunmasında  Turşsu  bulağı  xüsusi  əhəmiyyətə  malik  olmuşdur.  Dağlıq 
Qarabağın  təmiz  havası,  saf suyu,  çıxılmaz  meşələri,  sərinlik  və  təravət  gətirən 
dağ  çaylan  və bulaqlan  burada yaşayan  insanlann  uzun  ömür sürməsinə  səbəb 
olmuşdur.  1970-ci  ildə  DQMV-də  100  ildən  yuxarı  ömür  sürənlərin  sayı  239,
1979-cu  ildə  isə  280  nəfər  olmuşdur  ki,  bundan  70  faizindən  çoxu  qadınlann 
üzərinə düşmüşdür. Ümumiyyətlə, DQMV-də o rta ömür 75 ildir190.
1970-ci illərdə Azərbaycanda turist-ekskursiya təşkilatlan  xeyli 
inkişaf 
etdi.  Onlarla  turist  bazası,  kompleksi,  mehmanxanası  istifadəyə  verildi.  Bəhs 
etdiyimiz  dövrdə, Azərbaycan  Həmkarlar Ittifaqmın  12  min  yerlik  22  sağlamlıq 
mərkəzi,  12 turist bazası və kompleksi var idi191.
1970-1985-ci  illərdə  Azərbaycan  höküməti  DQMV-də  bədən  tərbiyə  və 
idmanın  maddi-texniki  bazasını  möhkəmləndirilməsi  və  inkişafı  üçün  mühüm 
tədbirlər  həyata  keçirdi.  Bu  məqsədlə,  1970-ci  ildə  34300  m anat,  1975-d  ildə 
48500  m anat,  1980-d  ildə  86500 m anat,  1985-d  ildə  128600  m anat  əsash  vəsait 
ayrıldı192.
1970-1985-d illərdə Azərbaycan höküməti DQMV-yə 394 ali və o rta ixtisas 
təhsilli  bədən  tərbiyəsı  və  idman  mütəxəssisi  göndərdi.  Bölgədə  idman
mütəxəssislərinin  sayı  1970-ci  idə  98  nəfər  idisə,  1980-ci  ildə  təxminən  3  dəfə 
artaraq 296 nəfərə,  1985-ci ildə isə 494  nəfərə çatdı193.
Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  DQMV-də  12  stadyon,  51  idm an  meydançası  313 
volyebol-baskidbol,  tenyis  meydançaları,  iki  üzgüçülük  hovuzu  tikılib 
idm ançılann  ixtiyarına  verildi.  A panlan  tədqiqatlar  nəticəsində məlum  olur  ki, 
adam başına  düşən  stadyonlann  və  meydançaların  sayına  görə  DQ M V ,  istər 
ümumrespublika  səviyyəsində,  istərsə də Naxçıvan  M R   ilə müqayisədə yüksəkdə 
dayanmışdır.  Təkcə,  stadionların  sayını  nəzərdən  keçirməklə  biz  deyilənlərin 
şahidi  olanq.  Belə ki,  bəhs edilən dövrdə,  respublikamızda 66 stadion var idi  ki, 
bundan  12  DQM V-nin  payına  düşürdü.  Dövlətimizin  gördüyü  tədbirlər 
nəticəsində,  DQMV-də  idman  kollektivlərinin  sayı  1971-ci  ildəki  317-yə  qarşı,
1975-ci  ildə  326,  1980-ci  ildə  341,  1985-ci  ildə  artaraq  558  çatdı.  Vilayətdə 
idmanla  məşğul  olanlann  sayı  isə  1971-ci  ildəki  24 891  nəfərdən,  1975-ci  ildə 
28552  nəfərə,  1985-ci  ildə  isə  36672 nəfərə  çatmışdı194.  1980-ci  illərin  sonlarında 
respublikamızda  8020  bədən  tərbiyəsi  kollektivi  vardır  ki,  burada  2,3  milyon 
nəfər idm anla ardıcıl məşğul olurdu195.
Azərbaycan 
höküməti 
DQMV-dəki 
bədən 
tərbiyəsi 
və 
idman 
kollektivlərini  lazımi  avadanlıq və ləvazımatlarla təmin  etmiş,  bədən  tərbiyəsi  və 
idman  məşğələləri  üçün  maddi  texniki  bazanı  möhkəmləndirmişdir.  Nəticədə,
1971-1985-ci  illərdə  DQMV-də  dərəcə  alan  idmançıların  sayı  3  dəfədən  çox 
artm ışdır.  Belə ki,  1871-ci  ildə II və III  dəfərəcəli idm ançıların  sayı  3550 nəfər,  I 
dərəcəli  idmançıların  sayı  32  nəfər  olm uşdursa,  1971-d  ildə  II  və  III  dərəcəli 
idm ançılar  5327  nəfər,  I  dərəcəli  idm ançılar  59  nəfər,  1985-d  ildə  isə  I  dərəcəli 
idmançılarm  sayı  isə  112  nəfərə,  U  və  III  dərəcəli  idmançıların  sayı  1384  nəfərə 
çatm ışdır196.1 9 8 0 -d  illərin axırlarında Azərbaycanda 4,3 min SSRİ  idman ustası 
vardı.  A parılan  hesablam alara  görə,  DQM V-də  bədən  tərbiyəsi  və  idmanla 
məşğul  olanların  81  faizi  qadm lar  təşkil  etmişlər.  Ümumilikdə  isə,  əhalinin  20 
faizindən  çoxu bədən  tərbiyəsi  və  idmanın müxtəlif növləri  ilə məşğul  olurdular. 
Bədən  tərbiyə və 
idm anla məşğul olanlann orta ayhq əmək haqqı  82 m anat 
idi197. 
V
3 5 7
 
\

Azərbaycan  höküməti  DQM V uşaq  və gənclərin  istirahət və sağlamılığım 
həmişə  diqqət  mərkəzində  saxlamışdı.  Uşaqların  yay  istirahətlərin-i  səmərəli 
keçirmək  üçün  Dağlıq  Q arabağ  ərazisində  pioner düşərgələri  yaradıldı  və  onun 
maddi 
texniki  bazası  dövlətimiz  tərəfindən 
möhkəmləndirildi. 
Həmin 
düşərgələrdə uşaqlar yaxşı istirahət etməklə yanaşı idmanla məşğul olur və əməyə 
hazırlanırdı.  Təkcə,  1979-1980-ci  tədris  ilinin  yay  tətili  günlərində  Dağlıq 
Qarabağın  Şuşa  istirahət  və  əmək  düşərgəsində  8400  nəfər  IX  və  X  sinif 
şagirdləri  istirahət etmişlər.  Xocəvənd rayonunun  «Jraberd» pioner düşərgəsində 
ildə  900  uşaq,  Şuşa  rayonunun  «Yuri 
Qaqarin»  pioner  düşərgəsində  isə  ildə 
1200-1300 uşaq istirahət etmişdir198.
/  1970-1980-ci  illərdə  Azərbaycan  SSR  DQMV-də  əhalinin  sayı  150,3  min 
nəfərdən,  182,4 min  nəfərə çatmışdır.  Hər min nəfərə təbii  artım  22,5  faizdən 20 
faizə,  doğulanlann sayı  29 faizdən  26,1  faizə, ölənlərin  sayı  6,7  faizdən  6,1  faizə 
enmişdir199.1926-1988-ci illərdə DQMV-ə əhaünin sayı  57,1  min nəfər və ya 45,6 
faiz artmışdır.  DQMV-də  1941-1945-ci  illər müharibəsindəki itkilərlə və əhalinin 
başqa  regionlara  köçməsi  ilə  əlaqədar  1939-1959-cu  illərdə  əhalinin  saymda 
(20,4min nəfər) azalma halı müşahidə edilmiş,  1970-ci ildə isə  Vilayətdə əhalinin 
sayı  əvvəlki  həddə  çatmış,  sonrakı  dövrlərdə  onu  keçmişdi.  Bəhs  etdiyimiz 
dövrdə,  DQMV-də əhalinin ümumi  saymda  şəhər  əhalisinin  m iqdan  50  faizdən
53,8 faizə qalxmışdır.  1979-cu il məlumatma görə, DQMV-də yaşı  100 keçənlərin 
sayı  280  nəfər  olmuşdur.  1980-ci  illərin  sonlarında  respublikamızda  2500  nəfər 
100 yaşı olan Azərbaycan vətəndaşı qeydə almmışdır.
1970-1980-ci  illərdə  Azərbaycanda  əhalinin  milli  tərkibində  dəyişikliklər 
baş  vermişdi.  1989-cu  il  siyahıyaalmmasma  görə,  Azərbaycanda  yaşayan  7 
milyondan  çox əhalinin  6  milyonünu  azərbaycanlılar,  392,3  min nəfərini  ruslar, 
390,5 min  nəfərini  ermənilər təşkil etmişdi.  Bu dövrdə,  Azərbaycanda  82 xalqın 
nümayəndəsi 
məskunlaşmışdı200. 
1975-ci 
il 
siyahıya 
alınm asm a 
görə 
Azərbaycanda ermənilər ümumi əhalinin 7,9 faizini təşkil etmişlər201.
1979-cu  il  yanvann  17-24-də  aparılan  siyahıyaahnmaya  görə  məlum  olur 
ki, DQMV-də əhalinin milli  tərkibində xeyli dəyişikliklər baş verib.  Müqayisələr
33
*
göstərdi  ki,  1970-1979-cu  illərdə  DQM V-ə  ermənilərin  sayı  4,6  faiz  azalmış, 
Azərbaycanhlarm  sayı  isə  4,9  faiz  artmışdır.  Bəhs  etdiyimiz  illərdə,  DQM V-də 
əhalininin  milli  tərkibinin  və  sayımn  necə  dəyişdiyini  aşağıdakı  cədvəldən  də 
görmək olar202:
İllər
Əhalinin
sayı
(nəfərlə)
O  cümlədən,
Azərbaycanlılar
Ermənilər
Digər millətlər
Mütləq
artım
(nəfərlə)
Faizlə
M ütləq
artım
(nəfərlə)
Faizlə
Mütləq
artım
(nəfərlə
Fəizlə
1939
150811
14115
9,4
132818
88,1
3878
2,5
1959
130406
17995
13,8
110053
84,4
2358
1,8
1970
150313
27179
18,1
121068
80,5
2066
1,4
1979
162181
37264
23
123076
75,9
1841
1,1
1979-cü  il  əhalinin  siyahıyaalınması  görə,  Azərbaycanda  yaşayan 
ermənilərin ümumi saymın 25,9 faizi  DQM V-nin payına düşmüşdür. Y üxandakı 
cədvəldən  göründüyü kimi, DQM V-də ermənilərin sayı tədricən azalmağa doğru 
getmişdir.  Erməni  millətçiləri  bütün  dünyada  öz  haqsız  niyyətlərinə  haqq 
qazandırm aq və dünya ictimayyətində özlərinə qarşı müsbət  fikir yaratm aq üçün 
belə  bir  əsassız  iddia  irəli  sürdülər  ki,  güya  DQM V-də  ermənilərin  sayınm 
azalması  onlarm ,  ərazidə  sosial-iqtisadi  vəziyyətlərin  pisləşməsi,  ərazidən 
sıxışdırılması  və  sair  cəfəng  iddialar  irəli  sürürdülər. 
Halbuki,  qərərsiz  elmi 
araşdırm alar nəticəsində məlum olur ki, DQM V-də ermənilərin sayınm azalması, 
azərbaycanhların  saymın 
artm ası  aşağıdakı  amillərlə  bağlı  olmuşdur.  İlk 
novbədə,  sosial  demoqrafık  tədqiqatlann  m əlum atlanna  görə,  Azərbaycandakı 
erməni  qadınlarının  uşaqlannın  o rta  sayı  2,3,  azərbaycanlı  qadmlarmkı  3,1,  rus 
qadınlannkı  1,6-dir.  Erməni  qadm lannm   reprudiktiv  məqsədi,  daha  doğrusu 
on lan n  m alik olm aq istəkləri uşaqlann sayı  3-ü keçmir, Azərbaycanh qadmlarda 
bu  rəqəm  3,8,  rus  qadm larm da  2,5  təşkil  edir.  Aparılan  tədqiqatlardan  məlum
359

Yüklə 48 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   21   22   23   24   25   26   27   28   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə