AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi aa. Bakixanov adina tariX İnstitutu


niFƏSİL Totalitar  rejim  şəraitində  DQMV-nin  mənəvi  həyatuıda  kommunist



Yüklə 48 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/41
tarix05.05.2017
ölçüsü48 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41

niFƏSİL
Totalitar  rejim  şəraitində  DQMV-nin  mənəvi  həyatuıda  kommunist 
ideologiyası ağalığmın təmin edihnəsi və mədəni quruculuq (1920-1930-cı illər)
Şimalı  Azərbaycanda  sovet  rejımi  yarandıqdan  sonra  Morkəz,  Sovet  Azər- 
baycamnda  öz  mövqeyini  möhkəmbndirmək,  təbii  və  tükənməz,  yeraltı  və 
yerüstü  təbii  sərvətlərimizdən,  böyk  iqtisadi  və  mənəvi  potensialımızdan  daha 
səmərəli  istifadə  etmək  üçün  bilikli,  savadlı,  özünə  sadiq  kadrlara  ehtiyac 
duyurdu.  Buna görə də,  Sovet  hakimimyyəti  1920-1930-cu illərdə Azərbaycanda 
təhsilin inkişafma xüsusi qayğı  göstərməyə başladı.
1915-ci  il  məlumatına  görə  Dağlıq  Qarabağ  ərazisində  3  min  şagirdi,  79 
müəllimi  olan  49  ibtidai,  bir  orta  məktəb  qeydə  almmışdı.  Məlum  hadisələrlə 
bağlı  bu  məktəblər  də  öz  fəaliyyətini  dayandırmışdı.  Azərbaycan  hökumətinin 
Dağlıq  Qarabağda  təhsilin  inkişafı  üçün  atdığı  ilk  addım  1920-ci  ilin  maymdan 
qəza  və  dairə  m aarif  şöbələrini,  Fövqəladə  Komissiyalar  yaratması  olmuşdur. 
Həmçinin  1920-ci  il  maym  12-də  «Köhnə  orta  məktəb  tiplərinin  politexnik 
məktəblə əvəz etmək haqqında» dekret verildi.  Din dövlətdən,  məktəb məsciddən 
və  kilsədən  ayrıldı.  Bütün  məktəb  binaları,  mədəni-maarif  müəssisəbri 
milliləşdirildi.  Lakin,  bütün  bu  çətinlikləri  aradan  qaldırmaq  və  bölgədə  təhsili 
inkişaf  etdirmək  məqsədilə  1920-ci  ilin  oktyabrında  N.Nərimanov  bir  qrup 
patiya  və  dövlət  xadimləri  ilə  birgə  Şuşaya  gəldi.  N.Nərimanov  Dağlıq 
Q arabağda  Xalq  Maarifınin  təşkil  olunması  sahəsində qarşıda duran  vəzifələrin 
həyata  keçirilməsi yollarmı  göstərmişdir.  Dağlıq Qarabağda M aarif işini qurmaq 
üçün  Bakı  Şəhər  Baş  Siyasi  M aarif İdarəsi  S.S.Axundovu  həmin  bölgəyə  ezam 
etdi,  eyni  zamanda  Azərbaycan  Xalq  M aarif  Komissarlığı  xətti  ilə  Dağlıq 
Qarabağa  96  nəfər  nümayəndə,  kitab,  dəftər,  dərs  vəsaitləri,  paltar  ayaqqabı 
göndərildi.  Bu  nümayəndələrin  köməyi  ilə  təşviqatçı  qruplar  yaradıldı  və 
savadsızhğı  ləğv  etmək  üçün  yeni  məktəblərin  yaradılması  işinə  başlandı.  1921-
1922-ci  illərdə təşviqatçı  qruplar  Dağlıq  Qarabağda 22 yığmcaq keçirilmişdir ki, 
buraya 715 dinləyıci cəlb edilmişdir.
Bəhs  edilən  dövrdə  Azərbaycanm  Dağlıq  Q arabağ  bölgəsində  təhsilin 
inkişafma  maneə  olan  bir  sıra  çətinliklər  üzə  çıxdı.  İlk  növbədə  Ermənistanın 
Azərbaycana  qarşı  əsassız  ərazi  iddiaları  davam   edir,  günahsız  insanlarm  qanı 
axıdılırdı.  M üxtəlif peşə  sahibli  kadrlara  böyük  ehtiyac  var  idi.  M əktəb binaları 
çauşmırdı, vəsait isə yox dərəcəsində idi.
M araqlı  cəhət  ondan  ibarətdir  ki,  Dağlıq  Qarabağda  sakinlər  özləri  yeni 
məktəb  yaratm aq  və  savadsızlığı  ləğv  etməyi  qarşılarm a  məqsəd  qoymuşdular. 
Bu  rnəqsədlə  ərizələrlə  Bakıya  müraciətlər  daxil  olurdu.  1921-ci  ildə  məkrəzə 
daxil  olan  həmin  ərizələrdən  birindən  oxuyuruq:  «Kəndlilər  məktəblərin  və 
başqa  mədəni  müəssisələrin  açılmasmı  səbirlizliklə  gözləyirlər.  Hər  bir  kənd 
məktəblər üçün bina düzəltməyə, partalar hazırlamağa, müəllimləri taxıl  və başqa 
ərzaq m əhsullan ilə təmin etməyə hazır olduqlannı bildirirlər1.
Dağlıq  Q arabağda  məktəblorin  ixtisaslı  kadrlara  olan  ehtiyacını  ödəmək 
üçün  1921-1922-ci illərdə Şuşada pedaqoji məktəb,  H adrudda redaqoji texnikom, 
Şuşada  pedaqoji  fəhlə  fakültəsi  açıldı.  1923-cü  ildə  Xankəndində  sovet-partiya 
işçiləri  hazırlayan  xüsusi  məktəb  fəaliyyətə  başladı.  M əktəblərin  şəbəkəsi  xeyli 
genişləndi.  A rtıq  1922/1923-cü  tədris  ilində  Dağlıq  Qarabağda  6404  şagirdi,  222 
müəllimi özündə birləşdirən  104 məktəb fəaliyyət göstərirdi.  1923-cü il iyulun  21- 
də  Dağlıq  Q arabağda  Karagözovun  sədrliyi  altında  məktəb  quruculuğunu 
genişləndirmək savadsızlıqla mübarizə üçün Xüsusi Kom itə yaradıldı.  1923-1925- 
ci  illərdə  DQMV-nin  bütün  kəndlərində  savadsızlığı  ləğv  etmək  üçün  kurslar 
təşkil  edildi.  Azərbaycan hökuməti  DQMV-də təhsilin inkişafı üçün  1923-cü ildə 
168600  m anat  vəsait  ayırdı.  Bu  rəqəm  Naxçıvan  bölgəsinə  ayrılan  vəsaıtdən 
təxminən  2  dəfə  artıq  idi.  Aynlan  vəsait  hesabına  DQMV-də  24  yeni  məktəb 
açıldı.  Bundan  əlavə,  1923-cü ildə DQMV-də  10  savad  kursu təşkil  olunmuşdur 
ki, onım 139 nəfər üzvü var idi.
1924-cü  ilin  aprelində  Xankəndində  m aarif  işçilərinin  konfransı  keçirildi. 
K onfransda  qəbul  edilmiş  qərarla  DQMV-də  «Savadsızlığı  ləğv  etmək  mərkəzi» 
yaradıldı  1924-cü  ildə  80,  1925-ci  ildə  116  savadsızlığı  ləğv  edən  məntəqə

yaradılmışdı.  Onu da qeyd  edək ki,  DQMV-də  tədris  Azərbaycan,  erməni və rus 
dillərində aparılırdı.
1925-ci  il  maym  25-də  Bakıda  ümumazərbaycan  müəllimlərin  qurultayı 
oldu.  Qurultayda  xalq maarifinin  inkişaf etdirilməsi  sahəsində həyata  keçirilmiş 
tədbirlərə  bir  növ  yekun  vuruldu.  Qurultayda  Dağlıq  Qarabağda  məktəblərin 
şəbəkəsinin  genişləndirilməsi,  onun  tədris  bazasının  yaradılması  və  getdikcə 
möhkəmləndirilməsi,  ixtisaslı  müəllim  kadrları  ilə  təchiz  olunması  barədə  qərar 
qəbul olundu2.
Azərbaycan hökuməti DQMV-də xalq maarifmə  1925-ci ildə 264184 manat,
1926-cı  ildə  386476  manat,  1927-ci  ildə  108675  manat  vəsait  ayırdı.  Bu  vəsait 
Naxçıvan  MSSR-na  ayrılan vəsaitdən  2,5  dəfə  çox  demək  idi.  1921 -1926-cı  illər 
ərzində  DQMV-də sahibkarlardan, varlılardan müsadirə edilmiş binalar məktəb- 
1ərin  istifadəsina  verildi.  Keçmiş  ziyalı  kadrlar  məktəb  quruculuğu  işlərinə  cəlb 
edildilər.
Azərbaycan hökuməti tərəfindən  DQMV-dəümumtəhsil məktəblərin inkişa- 
fına  göstərdiyi  xüsusi  diqqət  nəticəsində  burada  məktəblərin  şəbəkəsi  genişləndi 
və  təhsil  alan  şagirdlərin  sayı  artdı.  Beləki,  1923-cü  ildən  1928-ci  ilə  qədər 
DQMV-də  36  yeni  məktəb  istifadəyə  verilmişdi.  Beləliklə,  1927/1928-ci  tədris 
ilində  DQMV-də  məktəblərin  sayı  140-a  satdı.  1922/1923-cü  illə  müqayisədə, 
bəhs  olunan  ildə  şagirdlərin  sayı  2,5  dəfə,  müəllimlərin  sayı  60  faiz  artmışdır. 
1927/1928-ci  tədris  ilində  DQMV-nin  məktəblərində  15059  şagird,  347  müəllim 
var  idi.  Təkcə  1930/1931-ci  tədris  ilində  DQMV-nin  Qarakənd,  Qışlaq,  Çapar, 
İmarət-Qərvənd,  Seysulan,  Noraguh,  Çıldıran  kəndlərində  yeni  nümunəvi 
məktəb  binaları  tikilib  istifadəyə  verilmişdir.  Lakin  yuxarıdakı  adı  çəkilən  yeni 
tikilmiş məktəblərin hamısı erməni icmasmın cəmləşdiyi kəndlərdə inşa edilmişdi.
Dağlıq  Qarabağda  mədəni-maarif,  quruculuq  işləri  çox  çətin  bir  şəraitdə 
davam  etməkdə idi. Ziyalılann,  xüsusilə müəllimlərin müəyyən bir hissəsi öz milli 
baxışlarmdan,  adət  və  ənənələrindən  uzaqlaşa  bilmirdilər.  Bir  çox  müəllimlər 
yeni  cəmiyyətin  sinfı  mahiyyətini,  onun  gələcəyini  kifayət  dərəcədə  başa 
düşmürdülər.  Bütün  bunlarla  yanaşı  beynəlmiləlçilik  şüan  altında  Azərbaycan
80
məktəblərinə,  digər  tədris  ocaqlarma  laqeyid  münasibətlər  müəllimlərin 
fəaliyyətinə  ciddi  təsir  edirdi.  Bütün  bunlarla  yanaşı  Azərbaycanda  baş  verən 
iazibati  amirlik  sistemi,  milli  zəmindən  uzaqlaşa  bilməyən,  elmin  siyasətə 
çevrilməsinə  uyuşmayan  müəllimlərə  qarşı  aparılan  axtarışlar,  təqiblər,  həbslər, 
sürgünlər  respublikamn  hər  yerində  olduğu  kimi,  Dağlıq  Qarabağda  da  məktəb 
quruculuğu  işlərinə  mane  olurdu.  Bütün  bunlarla  yanaşı  Dağhq  Qarabağda 
erməni,  rus  millətçiliyi,  yerli  idarə orqanlarında  çalışan  erməni  mütəxəssislərinin 
şovinist  siyasətləri,  sovet  rejiminə  «sədaqətlə  qulluq  edən  adamlarm»  böhtançı 
tədbirləri məktəb quruculuğu işlərinə, mədəni-maarif müəssisələrinin  fəaliyyətinə 
ciddi  maneə  olurdu.  DQMV-nin  partiya,  sovet  orqanlannda,  mədəni-maarif 
müəssisələrində  çalışan  erməni,  rus  mütəxəssisləri  proletar beynəlmiləlçiliyi  şüarı 
altm da  azərbaycanlı  mütəxəssislərinə  qarşı  gizli  mübarizə  apanrdılar.  Bu 
«nəzəriyyə» ayrı-ayrı sovet orqanlannda çalışan  bir qrup adamlarda,  o cümlədən 
Dağlıq  Qarabağda  təhsil  işlərinə  bilavasitə  rəhbərlik  edən  Ter  Karapetov, 
Zaropyan,  Baqdatiyan,  Babayan,  Arustamova,  Baqdasarova  və  başqaları 
«Azərbaycan  dilində  təhsilin  gələcəyinin  olmadığmı»  iddiası  ilə  gördükləri 
tədbirlər Vilayətdə tədris işlərinə böyük zərbə vururdu3.
Aparılan  araşdırmalar nəticəsində məlum olur ki, DQMV-i ərazisində ayrılan 
vəsaitin  böyük hissəsi  erməni  icmasının  daha  çox  cəmləşdiyi  kəndlərə  istiqamət- 
ləndirdi.  Bu  məqsədlə  müxtəlif  vaxtlarda  Xankəndinə  aynlan  vəsait  Şuşa 
şəhərinə aynlan  vəsaitdən 2-3 dəfə artıq olması təsdiq edilmişdir.  Bütün  bunlarm 
nəticəsində  DQMV-də  Azərbaycanlı  uşaqlar  üçün  tikilən  məktəblərin  saymın 
aşağı  olmasma  təsir  edirdi.  Məsələn,  1928-ci  ilin  sonlarmda  DQMV-də  143 
məktəb,  487  qrup  var  idi  ki,  burada  16332  nəfər  təhsil  alırdı.  Tədqiqatlardan 
məlum  olur  ki,  həmin  məktəblərdən  21-i,  qruplardan  61-i  azərbaycanlılara  aid 
idi.  Təhsil  alan  uşaqlar  arasında  azərbaycanlılarm  sayı  1493  nəfərə  çatırdı. 
DQMV-də  azərbaycanlılara  qarşı  bu  cür  ögey  münasibət  sonrakı  dövrlərdə  də 
davam  etmişdi.
Birinci  və  ikinci  beşilliklər  dövründə  DQMV-də  məktəb  tikintisinə  xüsusi 
diqqət  yetirilmişdir.  1927/1928-ci  tədris  ilindən  1940/1941-ci  tədris  ilinədək
81

DQMV-də  56 nümunəvi  məktəb  binası  tikilib  istifadoyə verilmişdi.  1940/1941-ci 
tədris  ilində  Azərbaycanda  654902  şagirdi,  22016  müəllimt  birləşdirən  3575 
məktəb  fəaliyyət  göstərirdi  ki,  bundan  196  məktəb  40766  şagird,  1696  müəllim 
DQMV-nin,  196  məktəb,  30453  şagird,  1039  müəllim  Naxçıvan  MSSR-nin 
payına  düşürdü.  M araqlı  cəhət  ondan  ibarətdir  ki,  aparılan  tədqiqatlar 
nətəicəsində məlum olur ki,  DQMV-i əhalinin sayı ilə müqayisədə məktəblərin və 
müəllimlərin  sayma  görə  Azərbaycanda  birinci  yerdə  dayanmışdır.  Məsələn, 
Ümumrespublika  səviyyəsində  hər  məktəbə  6,1  müəllim  düşürdüsə,  bu  göstərici 
Naxçıvan  M SSR-də  5,3-ə,  DQMV-də  isə  8,6-ya  bərabər  idi.  Eyni  zamanda, 
Respublikamızda  hər  müəllimə  29  şagird  düşürdüsə,  Azərbaycamn  DQMV-də 
hər  müəllimə  24  şagird  düşürdü.  Axırıncı  göstərici  Naxçıvan  MSSR-da 
ümumrespublika  səviyyəsi  ilə  eyni  idi  (29  şagird).  Bütün  bunlar  Azərbaycan 
hökumətinin  DQMV-nə göstərdiyi dərin  qayğmm nəticəsi idi və sözsüz ki, bütün 
bunlar əhalinin savadlanmasma öz müsbət təsirini göstərirdi.
1935-ci  ildə  məktəblərin  strukturu  dəyişdirildi.  İbtidai,  natam am   orta  və 
orta  məktəblər  açıldı.  1940/1941-ci  tədris  ilində  DQMV-də  45  ibtidai,  116 
natam am   orta (yeddillik)),  35 o rta məktəb fəaliyyət göstərirdi.  Naxçıvan MSSR- 
da isə  87  ibtidai,  74 natam am   orta,  35  orta  məktəb  var idi.  Yeddillik  məktəblər
1924-cü  ildə  fəhlələr  üçün,  1926-cı  ildə  isə  kəndli-gənclər  üçün  açılmışdı.
1940/1941-ci  ildə  Bakı  şəhərində  cəmi  64  natam am   orta  (yeddiillik)  məktəb  var 
idi.  DQM V-də  isə  həmin  məktəblər  daha  üstünlük  qazanırdı.  Aparılan 
hesablam alara görə  1926-cı ildə DQM V-də əhalinin 25 faizi,  1933-cü ildə 51  faizi 
oxuyub  yazmağı  bacarırdı.  1939-cu  ildə  isə  10  yaşdan  yuxarı  olan  hər  1000 
nəfərdən  113-nün  tam   və  natam am   orta  təhsili  vardı.  1939-cu  ildə  aparılan 
siyahıyaalmmaya  görə  DQM V-də  9  yaşından  49  yaşmadək  olan  adamlar 
arasında  savadlılarm  sayı  -  84 faizə  çatmışdır.  1940-1941-ci dərs  ilində  DQMV- 
də 6 texnikom var idi.  Həmin texnikom larda 818  nəfər tələbə təhsil  alırdı.  Bütün 
məktəblərdə  rus  dilinin  tədrisinə  xüsusi  diqqət  yetirilirdi.  1940-cı  ildən  başlaya- 
raq məktəblərdə xarici dil tədris edilməyə başlandı.
82
1920-ci  ilin  aprel  çevrilişindən  sonra  Azərbaycan  hökuməti  Dağlıq 
Qarabağda  xalq  maarifi  işini  daha  da  yaxşılaşdırmaq,  kütlələrlə  apanlan  ideya 
siyasi 
tərbiyə  işinin  səviyyəsini  yüksəltmək,  mədəni-maarif ocaqlarmm  təşkili  və 
onlarm  
şəbəkəsinin  genişləndirilməsi kimi çox  mühüm  vəzifələr müəyyənləşdirdi. 
Bu 
işlərin  həyata  keçirilməsi  üçün  xalqın  şüurunun  yüksəldilməsi  lazım  idi.  Bu 
işdə  mədəni-maarif  ocaqlarmın  kitabxanalar,  klublar,  qiraət  kom alan,  siyasi 
savad  kursları,  savadsızlığı  və  azsavadlılığı  ləğv  etmək  məktəbləri  qarşısında 
vəzifələr  qoyuldu.  Həmin  vəzifələr  Azərbaycan  K P  24  may  1920-ci  il  tarixli 
«Azərbaycan  KP rayon komitəsinin mədəni-maarif işi üzrə təlimatı»nda öz əksini 
tapmışdı.
1920-ci  illərdə Dağlıq  Qarabağda  kitabxana və qiraətxanalarm  açılması  üçün 
xüsusi diqqət yetirilmişdir.  Əgər  1920-cı ildə  Dağlıq  Qarabağda  2  kitabxana  var 
idisə,  artıq  1924-cü  ildə  burada  4  kitabxana  və  5  qiraət  koması,  1  qırmızı  guşə 
təşkil  edilmişdir4.  Çətin  şəraitə  baxmayaraq,  Azərbaycan  hökuməti  DQMV-də 
kitabxana  və  qiraətxanaların  açılmasına  xüsusi  diqqət vermiş,  artıq  1926-cı  ildə 
ərazidə  13  kitabxana  və  qiraət  koması  fəaliyyət  göstərirdi.  Onlann  fondunda 
9848  ədəbiyyata  dair  idi  ki,  bunlardan  1595  nüsxə  Azərbaycan  dilində,  2053 
nüsxo  ermənicə,  6200  nüsxə  isə  rus  dilində  olmuşdur3.  Aparılan  tədqiqatlar 
nəticəsində  məlum  olmuşdur  ki,  kitabxanalarm  rəhbərlərinin  hamısı  milliyyətcə 
erməni  olduqlarından,  onlar Respublika nəşriyyatlanndan  və  Baş  Siyasi M aarif 
idarəsindən  erməni  dilində  ədəbiyyat  istəyir,  Azərbaycan  dilində  ədəbiyyata  isə 
etinasız yanaşırdılar.
Azərbaycan  hökumətinin  gördüyü  tədbirlər  nəticəsində  artıq  1941-ci  ilin 
əvvəllərində  vilayətdə  66  müstəqil  kitabxana  fəaliyyət  göstərirdi  ki,  bu  kitab- 
xanalarm  fondunun  ümumi  həcmi  540.00  nüsxəyə  çatmışdır6.  Bu  zəngin  mədəni 
irsdən  isə əhalinin  savadlı  hissəsinin  əksəriyyəti  səmərəli  istifadə edirdi.  Mədəni- 
m aarif  müəssisələrinin  geniş  və  etibarlı  şəkildə  yaradılaraq  inkişaf  etdirilməsi 
DQMV-də  yaşayanlar  üçün  böyük  əhəmiyyətə  malik  oldu.  Bu,  Vilayətdə 
savadsızlığın ləğvi üçün xeyli iş gördü.

DQMV-də  30-cu  illərdə  yaradılmış  mədəni-maarif  müəssisələrindən  biri  də 
klublar  olmuşdur.  1933-cu  ildə  Talış,  Ksabet,  Levanarx,  Umudlu  kəndlərində 
klublar  fəaliyyət  göstərməyə  başladı.  1933-cü  ilin  sonlarında  isə  Xankəndi 
rayonunda  erməni  icması  üçün  fəaliyyət  göstərən  2 yeni  klub  istifadəyə  verildi7.
1940-cı  ildə  DQMV-də  klublann  sayı  artaraq  151-ə  çatdı.  Bu  zaman  Naxçıvan 
MSSR-da  105  klub  fəaliyyət  göstərirdi.  Bəhs  olunan  dövrdə  yaradılmış  mədəni- 
m aarif  müəssisələri  ermənilər  tərəfindən  əhalinin  milli  və  sosial  tərkibi  nəzərə 
almmaqla təşkil edilirdi.
DQMV-də  mədəni-maarif ocaqlarmın  sayı  artdıqca  əhalinin  kitaba  və  şəxsi 
təhsilə  olan  marağı  da  artır,  savadsızlıq  aradan  qaldırılırdı.  Mədəni-maarif 
müəssisələrinin  genişlənməsi və deməli,  həm də xalqımızm  savadlılıq  dərəcəsinin 
yüksəldilməsində M.Ə.Müznibin (o, haqsız olaraq,  1938-ci ildə güllələnmişdir) və 
uzun müddət Şuşa  şəhər kitabxanasının  müdiri vəzifəsində işləmiş  Mirzə Xosrov 
A xundovun xidmətlərini xüsusilə qeyd etmək lazımdır.
1920-1930-cu  illərdə  DQMV-də  hüquqsuz  və avamlıq  simvolu  hesab  olunan 
çadraya  qarşı  mübarizə  kəskin  xarakter  aldı.  Xüsusilə,  Dağlıq  Qarabağm 
azərbaycanlılardan  ibarət  olan  yaşayış  məskənlərində  çadraya  qarşı  mübarizə 
böyük kompaniyaya çevrildi.
1929-cu  ildə  bütövlükdə  Vilayətdə  5000  nəfərdən  çox  qadm   öz  çadrasını 
atdığmı elan etmişdir.  Çadraya qarşı mübarizə ilə yanaşı  qadm larm  ictimai işlərə 
cəlb  olunması  üçün  də  tədbirlər  görüldü.  1937-ci  ildə  Dağhq  Q arabağda  200 
nəfərdən  çox  qadm  kənd  sovetlərinə  rayon,  şəhər  icraiyyə  komitələrinə, 
komsomol  və  həm karlar  təşkilatlarına  işə  cəlb  olunmuşlar.  Vilayətdə  fəaliyyət 
göstərən  40-dan  çox  uşaq  bağçaları,  körpələr  evinə  gənc  qadm lar  başçılıq 
edirdilər.  Dağlıq Q arabağda  1915-ci ildə məktəblərdə təhsil alan qızlarm sayı  196 
nəfər  idisə,  1937-ci  ildə  oxuyan  qızlarm  sayı  576  nəfərə  çatdı.  1940-cı  ildə  olan 
m əlumata  görə  Dağlıq  Q arabağda  fəaliyyət  göstərən  ziyalıların  14,7  faizini 
qadınlar  təşkil  edirdi.  Bunlarm  bir  hissəsi  müəllim,  tibb  işçisi,  partiya  və  sovet 
orqanlarm da çalışan qadınlardan  ibarət idi8.  Səneyədə çalışan işçilərin 6,3 faizini,
84
toxuculuq  müəssisələrində  çalışan  işçilərin  üçdə  iki  hissəsini  qadınlar  təşkil 
edirdi.  1937-ci ildə Dağlıq Qarabağda 86 nəfər tibb işçisi qadın idi.
! 930-cu  illərdə,  uşaq evləri  və uşaq  bağçalarından  ibarət  tərbiyə  ocaqlarmın 
taşkili  və  inkişafı  sayəsindo  də  xeyli  irəliləyiş  baş  verdi.  Beləliklə,  1940-cı  ildə 
DQMV-də  95  tərbiyəçini,  1221  uşağı  birləşdirən  24  uşaq  bağçası,  1183  uşağa 
malik  33  körpələr evi  fəaliyyət göstərirdi. Bu vaxt Naxçıvan  MSSR-da 900 uşaqı 
birləşdirən 31  uşaq baqçası və körpələr evi var idi.
Siyasi,  mədəni-maarif  işində  qiraət  komalarının  rolu  böyük  idi.  Birinci 
beşilliyin  əvvəllərində  DQMV-də  152  qiraət  komaları  qeydə  almmışdır.  Qiraət 
komaları  Vilayətin  ayn-ayrı  şəhər  və  kəndlərində  500-600  nəfərə  xidmət  edirdi9.
1930-1940-cı  illərdə Vilayətdə  qiraət  komalarınm  sayı  təxminən  iki  dəfədən  çox 
artmşdır.  1936-cı  ildə Vilayətin kolxozlarmm 68 faizində qiraət komaları var idi.
Bolşeviklər  öz  hakimiyyətlərini  qoruyub  saxlamaq  və  möhkəmləndirmək 
üçün  birinci  növbədə  insanlarm  şüurlarmı  kommunist  idealogiyasma  uyğun 
olaraq  formalaşdırmağa  çalışırdılar.  Lakin  yüz  illər  boyu  insanların  qəlbinə 
hopmuş  dini  dəyərlər  bölşeviklərin  məqsədlərini  həyata  keçirməsinə  maneə 
olurdu.  Ona  görə  də  bolşeviklər  «mədəni  inqilab»  pərdəsi  altmda  dinə  qarşı 
mübarizəyə  başladılar.  1920-ci  ilin  mayında  məktəblərdə  dini  etiqadlann  təlimi 
və ayinlərin icrası qadağan  edildi.  Dövlətin elan etdiyi «vicdan azadlığı» isə kağız 
üzərində  qaldı.  1924-cü  ildə  din  əleyhinə  komissiya  yaradıldı.  1924-cü  ildə 
DQMV-də  «Allahsızlar  cəmiyyətinin  xüsusi  şöbəsi»  fəaliyyətə  başladı.  Cəmiy- 
yətin üzvləri xüsusi təlim keçmiş adam lar idi.
Respublikada fəaliyyət göstərən  muzeylərdə «ateizm»  bölmələri yaradıldı.  Bu 
bölmələr xüsusi  ədəbiyyatla,  əyani  vasitələrlə  təchiz olundu.  Dinə qarşı  mübarzə 
mərkəzi,  yerli  partiya  orqanlarının,  təhsil  ocaqlarmm, habelə gənclər təşkilatının 
əsas vəzifələrindən birinə çevrildi.
DQMV-də  kənd  təsərrüfatımn  sosialistcəsinə  yenidən  qurulması  dinə  qarşı 
mübarizə ilə müşahidə olunurdu.  1929-cu il aprelin 9-da Azərbaycan K(b)P MK- 
nın  plenumu  kənddə  «AUahsızlar  cəmiyyəti»nin  işini  gücləndirmək,  dinə  qarşı 
mübarizə,  çadranın  və  papağın  atılması  ilə  bağlı  məsələləri  müzakirə  etdi10.
85

Plenumun  qəbul  etdiyi  qərarda  göstərilirdi  ki,  türk  kəndlilərinin  «Allahsızlar 
cəmiyyəti»ndə iştirak  etməməsi  ən  böyük  nöqsandır, təxirə  salmmadan  qabaqeıl 
ietimaiyyətçilərdən,  kolxozçu  və  komsomolçulardan  ibarət  cəmiyyətin  kənddə 
özəyini yaratm aqlazım dır»n .
Kənddə  yaranan  bu  cəmiyyətlər  sonralar  «mübariz  allahsızlar  ittifaqına 
çevrildi»12.  H ər yerdə  belə  təbliğ  olundu  ki,  din guya sinfı  düşmənin  son və həm 
də ən güclü dayağıdır.
1929-cu  ilin  yazmda  elliklə  kolektivləşdirmə  ərəfəsində  dinə,  milli  adət- 
ənənələrə, milli mərasimlərə və hətta milli musiqiyə qarşı mübarizə geniş xarakter 
aldı.  Qadm lar arasm da çadramn atılmasımn planı müəyyən olunmuşdur.
Azərbaycan K (b)P M K-nın  1929-cu il aprelin 9-da keçirilən  pelnumu kənddə 
«Allahsızlar  eəmiyyətiwnin  fəaliyyətinin  genişləndirilməsinə  səbəb  oldu.  Həmin 
ilin may aymm 4-də Xankəndində keçirilən Vilayət partiya komitəsinin iclasmda, 
maym  20-30-da  Şuşada,  Xocavənddə,  Ağdərədə,  H adrutda  keçirilən  partiya 
yığm caqlannda  qəbul  olunan  qərarlar  Vilayətdə  dinə  qarşı  mübarizənin  geniş 
vüsət  almasma səbəb  oldu.  Vilayətin  şəhər  və  kəndlərində  partiya  və komsomol 
təşkilatları  yanmda  «xüsusi  fəallar  qruppu»  təşkil  edildi.  M aarif  şöbələri 
Vilayətin  bütün ümumtəhsil  məktəblərində  ateizm təbliğatmı gücləndirmək  üçün 
xüsusi  guşələr  yaratdı.  Eyni  tədbir  Vilayətin  kütləvi  kitabxanalarm da,  qiraət 
kom alarm da  da  yaradıldı.  Beləliklə,  kənddə  sinfi  mübarizə  dinə  qarşı  mübarizə 
ilə  birləşdirildi.  Məscidlər  kluba,  kitabxanaya,  anbarlara  çevrildi.  1929-1931-ci 
illlərə  aid  olan  məlumatlara  görə  Vilayətdə  24 məscid,  dini  mərasimlər  keçirilən 
evlər  klublara  və  ya  anbarlara  çevrilmiş,  bir  çox  dini  abidələr,  pirlər  dağıdıl- 
mışdır.  Vilayətdə  məscidlərin  zor  ilə  bağlanması  azərbaycanlı  əhalisinin  güclü 
narazılığma  səbəb  oldu.  Şuşada,  Xanabadda,  Ağdərədə,  Daşarxda,  Çaylıda 
məscidlərin  bağlanmasma,  dindarlann  təqib olunmasına qarşı güclü etirazlar baş 
verdi.  1929-cu  ildə  olan  məlumata  görə  respublikada  400-dən  çox  məscid 
bağlanmışdı13.
Dağlıq Q arabağda  apanlan  bolşevik  təbliğatmda  dini  ayinlər,  milli  bayram- 
lara  qarşı  aparılan  mübarizə  xüsusi  yer tuturdu.  Xüsusilə  Məhərrəmliyə,  Oruclu
86
günlərə,  Novruz  bayramına  qarşı  mübarizə  geniş  xarakter  almışdı.  Novruz 
bayramı  keçirmək  xalqa  qadağan  olmuşdur.  Halbuki,  Azərbaycanda  Sovet 
hakimiyyətinin  ilk  illərində  Azərbaycan  SSR  XKS_nin  sədri  N.Nərimanovun 
göstərişi 
ilə  Əmək  Komissarlığının,  Respublika  Həmkarlar  şurasmm  «Kommu- 
nist» 
qəzetinin  21  mart  1921-ci  il  tarixli  sayında  çap  edilən  qəranna  əsasən, 
m artm  
21-də və 22-də bütün müsəlman fəhlə və qulluqçuları bayram münasibətilə 
işdər.  azad  edilmişdir.  Lakin, sonra Novruz bayramı da «əksinqilab» damğası ilə 
damğalandı.  1939-cu  ildə  respublikamn  mərkəzi  və  yerli  qəzetləri  yazırdılar  ki, 
«N ovruz 
bayramı  əksinqilab  mahiyyəti  daşıyır  və  ona  qarşı  geniş  mübarizə 
aparılmahdır»M
1920-1930-cu  illərdə  sovet  hökuməti  xalqı  öz  soy  kökündən  uzaqlaşdırmaq 
sıyasəti  yeridirdi.  Bu  illərdə  «Rədd  olsun  tar»,  «Rədd  olsun  kamança»,  «Rədd 
olsun  saz»  şüarları  altmda  keçirilən  «mədəni  yürüş»  və  hücumlar  milli-mənəvi 
dəyərlərimizə qarşı çevrihnişdi.
Bütün  bu  təzyiqlərə,  zorakı  tədbirlərə  baxmayaraq,  əhalinin  əksəriyyəti  öz 
dini  əqidəsindən,  milli  adət-ənələrindən  dönmədilər.  Xalq  çox  çətin  və  olduqca 
mürəkksb şəraitdə öz milli, dini psixologiyasını  qoruyub saxlaya bildi.
Beləliklə,  görülən  tədbirlər  nəticəsində  Dağlıq  Qarabağda  xalqımızın  uzun 
əsrlər ərzində  yaratdığı milli mənəvi  dəyərlər -  ilk növbədə mənəvi  həyatda  güclü 
təsirə  malik  islam  dini  ardıcıl  surətdə  sıxışdınlmaqla,  minlərcə  məscid  və  başqa 
müqəddəs  ocaqlarımız  dağıdıldı.  Qədim  kitablarımız,  musiqi  alətlərimiz, 
olifbamız fanatizmin  mənbəyi  kimi  damğalanaraq  məhv  edildi.  Xalqımızm  milli- 
mənəvi  dəyərlərini  öldürmək  məqsədilə  qədim  adotlorimizin  -   Məhərrəmlik, 
Orucluq,  Qurban  bayramı,  Novruz  bayramı  və  s.  keçirilməsi  qadağan  edildi. 
Bütün  bu  tədbirlər  isə  Sovet  imperiyasınm  DQMV-də  dayaqlarının  daha  da 
möhkəmləndirilməsinə ciddi təsir göstərdi.  Eyni zamanda bölgədə mədəni-maarif 
müəssisələrinin  yaradılması  əhalinin  savadlanması,  onların  ümumtəhsil  mədəni 
səviyyəsinin yüksəldilməsi üçün böyük əhəmiyyətə malik oldu.
Rus  imperiyası  Azərbaycamn  elmi  potensialını  artırm aqla  respublikamn 
sərvətlərindən  daha  çox  bəhrələnmək  və  buna  münasib  ideoloji  şərait  yaratmaq

üçün  səmərəli  istifadə  etməyə  çaJışırdı.  Bu  məqsədlə  1923-cü  ildə  Azərbaycan 
Geologiya  Komitəsi  yarandı  ki,  həmin  ilin  noyabrında  Xankəndində 
«Azərbaycanm  tədqiqi  cəmiyyəti»nin  şöbəsi  təsis  edildi.  Mərkəzin  ciddi  nəzarəti 
aJtında  A /ərbaycanın  təbii  sərvətlərinin,  enerji  ehtiyatlarmm  öyrənilməsi 
və 
istifadə olunması üzrə elmi-tədqiqat işləri sürətlə genişlənirdi.  1920-1940-ci illərdə 
Dağhq  Q arabağda  təbii  sərvət  və  ehtiyatların  öyrənilməsi  məqsədib  8 
istiqamətdə ekspedisiya təşkil edilmişdir.  Bu dövrdə H adrudun 
D ziyur  kəndində 
İslandiya  şpadı,  Böyük Tağlarda'm is, Arpakənddə pirit, Tsorda qalenit,  Domıda 
qızıl,  Banazurda  malibdan,  Tnaşendə  barıt,  M ehm anada  qurğuşun,  sink 
və  mis 
yataq/arı aşkar edılmışdir.
1920-cı illərdə Dağlıq Q arabağda taxılçılığm inkişafı üçün yeni sahələr ayrıldı 
və «Arandəni»,  «Şirvandəni» sortlannm   yetişdirilməsinə başlandı15.  Əldə edilmiş 
sortlar  yüksək  məhsuldarhğma  görə  Azərbaycanm  hər  yerində  yayıldı.  1925-ci 
ildən  üzümçülüyün  qədim   d iy an   olan  Dağlıq  Q arabağda  üzümün  yenı  üsulla 
əkilməsinə  başlm dı.  Əvvəllər  böyük  ağaclara  dırmanan  üzümün  becərilməsi 
olduqca çətin idi.  1925-ci ildən alimlərimiz üzümü cərgə üsulu ilə əkməyə16 və ona 
cərgə  ilə  dirəklər  basdırmağa  başladılar.  Bu  isə  üzümün  aqrotexniki  qaydada 
becərilməsini asanlaşdırdı və məhsuldarlığı artırdı.

Yüklə 48 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə