AZƏrbaycan respubl kasi təhs L naz rl y azərbaycan döVLƏt qt sad un vers tet



Yüklə 0,55 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/7
tarix09.12.2016
ölçüsü0,55 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

9. Büdcə vəsaitinin ünvanlı və məqsədli istitfadə edilməsi prinsipi onu göstərir 

ki, büdcə vəsaiti olan hər bir subyekt onun sərəncamına daxil olan vəsaiti konkret 

məqsədli təyinatına uyğun istifadə etməlidir. 

Büdcə ölkənin maliyyə sisteminin mərkəzi həlqəsi olduğuna görə maliyyə 

kateqoriyasına ail olan bütün keyfiyyət cəhətlərini özündə əks etdirir. Həmçinin, 

bir  iqtisadi  kateqoriya  olmaqla  müəyyən  funksiyaları  yerinə  yetirir  və  bu 

funksiyaların  məzmunun  açmaqla  «büdcənin»  dövlət  büdcəsinin  sosial-iqtisadi 

məzmununu aydınlaşdırmaq olar. Bir çox iqtisadçı alimlər bu və ya digər iqtisadi 

kateqoriyanın mahiyyətini açarkən onun yerinə yetirdiyi funksiyaların əsas meyar 

olduğunu göstərirlər. Büdcə kateqoriyası da geniş ictimai münasibətlər sistemini 

ə

ks  etdirməyinə  görə  maliyyəyə  aid  olan  bütün  funksiyaları  özündə  əks  etdirir. 



Lakin  büdcənin  spesifik  cəhətlərini  də  ümumi  maliyyə  münasibətlərindən 

ayırmaq  olar.  Belə ki,  ən  əvvəl  büdcəyə  maliyyə  münasibətlərinin tərkib  hissəsi 

kimi  baxmalıyıq,  ikinci,  büdcə  maliyyə  planı  kimi  səciyyələnməlidir,  üçüncü, 

büdcə mərkəzləşdirilmiş pul vəsaiti fondudur. Bu cür xarakterik cəhətlərini nəzərə 

almaqla  görürük  ki,  büdcə  kateqoriyası  müəyyən  konkret  istiqamətlər  üzrə 

xarakterizə olunur. Bunlar aşağıdakılardır:  

1) büdcə fondunun yaranması (yəni büdcənin gəlirlərinin əmələ gəlməsi) 

2) büdcə  fondunun  istifadə  olunması  (yəni  büdcənin  xərclərinin 

maliyyələşdirilməsi). 

3)büdcənin gəlirləri və xərclərinin formalaşması üzərində nəzarət. 

Büdcənin  gəlirləri dedikdə,  Azərbaycan  Respublikasının qanunvericiliyinə 

uyğun olaraq əvəzi ödənilmədən və qaytarılmamaq şərti ilə dövlət hakimiyyəti və 

yerli  özünüidarəetmə  orqanlarının  sərəncamına  daxil  olan  pul  vəsaiti  başa 

düşülür.  Dövlət  büdcəsinin  gəlirləri  dövlətin  maliyyə  bazasını  təşkil  edir. 

Büdcənin gəlirləri dövlətin pul vəsaiti fondunun formalaşması prosesində dövlətlə 

müəssisə, təşkilat və əhali arasında əmələ gələn iqtisadi münasibətləri ifadə edir.  

Büdcənin xərcləri də onun gəlirləri kimi müəyyən şərtlərə əsaslanır. Lakin 

gəlirlərə nisbətən xərclərin istiqamətinin, quruluşunun dəyişilməsi daha çevikdir. 



13 

 

qtisadi  və siyasi  vəziyyət  dəyişəndə,  büdcə  xərcləri  hərbi,  sosial,  iqtisadi-siyasi 



məqsədlərin  mənafeyinə  uyğun  dəyişir.Belə  ki,  büdcənin  xərclərinin  hərbi  və 

sosial  məqsədlərə  bölünməsi  nisbətləri  ayrı-ayrı  hallarda  kəskin  dəyişə 

bilər.iqtisadi böhranlar, hərbi münaqişələr zamanı büdcə xərcləri hərbi ehtiyacları 

ödəmək üçün daha çoz dəyişilir. 

Büdcənin  nəzarət  funksiyası  da  mövcud  vəziyyətdən  asılı  olaraq  müxtəlif 

istiqamətlərdə həyata keçirilir. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, büdcənin nəzarət 

funksiyası  həm  gəlirlərin  formalaşması  zamanı,  həm  də  onun  xərclərinin 

maliyyələşdirilməsi  zamanı  həyata  keçirilir.Bununla  belə,  büdcənin  nəzarət 

funksiyası  iqtisadi  proseslərə  təsir  etməklə  pul  vəsaiti  fondlarının  düzgün 

formalaşması  və  məqsədli istifadəsi  üçün  şərait  yaradır.Lakin nəzarət  funksiyası 

həm ümumi maliyyə nəzarəti kimi, həm də maliyyə orqanlarının nəzarət vəzifəsi 

kimi qarşılıqlı vəhdətdə aparılır. Büdcənin nəzarət funksiyası maliyyənin nəzarət 

funksiyasının  tərkib  hissəsidir.  Büdcənin  iqtisadi-sosial  məzmunu  həm  də  onun 

geniş  təkrar  istehsaldakı  rolu  ilə  də  müəyyən  edilir.  Dövlət  büdcə  fondundan 

ölkənin ümumi  mənafeyinə  xidmət  edən mütərəqqi təsərrüfat sahələrinin inkişaf 

etdirilməsi  üçün  istifadə  edir.  Ən  mühüm  sahələrin  inkişaf  etdirmək,  ölkənin 

perspektiv  iqtisadi  inkişafı  mənafeyi  üçün  büdcə  vasitəsilə  dövlət  ümumi  daxili 

məhsulu bölüşdürür və yenidən bölüşdürür. Büdcə vəsaiti hesabına qeyri-istehsal 

sahələrinin maliyyə vəsaitinə olan tələbatı ödənilir. Büdcə vəsaitilə ümumi daxili 

məhsul  ölkənin  iqtisadi  rayonları,  ayrı-ayrı  regionları  arasında  bölüşdürülür  və 

yenidən  bölüşdürülür.  Ayrı-ayrı  iqtisadi  rayonlarda  iqtisadi  inkişaf  etdirmək, 

məhsuldar  qüvvələrin  inkişafına  nail  olmaq  və  ölkə  ərazisində  infrastrukturasını 

inkişaf  etdirmək  və  s.  məqsədlər  üçün  büdcədən  iqtisadi  bir  alət  kimi  istifadə 

olunur. 


Konkret olaraq isə Dövlət büdcəsi aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir: 

-  ctimai məhsulun və milli gəlirin yenidən bölgüsü;  

-  qtisadiyyatın dövlət tərəfindən tənzimlənməsi və stabilləşdirilməsi; 

- Sosial siyasətin maliyyə təminatı; 



14 

 

- Mərkəzləşdirilmiş pul vəsait fondunun yaradılması və istifadəsinə nəzarət. 



Dövlət  büdcəsi  öz  vəzifələrini  bölgü  və  nəzarət  funksiyası  vasitəsilə  həyata 

keçirir. 

Bölgü  funksiyası  vasitəsilə  pul  vəsaitlərinin  dövlətin  əlində  cəmləşdirilməsi 

və ümumdövlət mənafeyinə istifadəsi həyata keçirilir. Bu funksiyanın məzmunu 

ictimai  istehsalın  müxtəlif  sahələri  arasında  maliyyə  ehtiyatlarının  yenidən 

bölgüsü  ilə  müəyyən  olunur.  Maliyyənin digər  həlqələrindən heç  biri vəsaitlərin 

yenidən  bölgüsünü  büdcə  kimi  çoxçeşidli  (sahələrarası,  ərazilərarası  və  s.)  və 

çoxsəviyyəli  (respublika,  şəhər  və  s.)  həyata  keçirmir.  Büdcə  daxilolmaları  və 

xərc  təyinatlı  göstəricilərlə  müvafiq  olaraq  öz  əksini  tapan  büdcə  vəsaitlərinin 

hərəkəti bölgü funksiyasının əsasını təşkil edir. 

Nəzarət funksiyası maliyyə vəsaitlərinin dövlətin xəzinəsinə vaxtında və tam 

şə

kildə  daxil  olmasını,  büdcə  vəsaitlərinin  bölgüsünün  düzgün  aparılmasını  və 



səmərəli istifadəsini öyrənməyə imkan verir. 

Büdcənin  nəzarət  funksiyasına  hədd  qoymaq  və  ya  məhdudlaşdırma  prinsipinə 

ə

saslanır ki, bu da iki baxımdan həyata keçirilir: 



a) zaman baxımından məhdudlaşdırma; 

b) məbləğ və qiymət baxımından məhdudlaşdırma;  

Bu  o  deməkdir  ki,  dövlət  büdcəsi  müəyyən  bir  müddətdə  mədudlaşar.  Bir 

qayda  olaraq,  büdcə  müddəti  bir  il  müəyyən  edilir.  Buna  bəzən  maliyyə  ili  də 

deyilir.   

   


 

 

15 

 

 



1.2 Dövlət büdcəsinin idarə olunmasının ənənəvi metodları 

 

Azərbaycan Respublikasında büdcə ili, büdcə icrası prosesi yanvarın 1-dən 



dekabrın  31-dək  olan  12  aylıq  dövrdür.  Büdcə  prosesinin  uzunluğu  (müddəti) 

büdcə  ilindən  çoxdur,  belə  ki,  büdcə  prosesinə  büdcə  proqnozlaşdırılmasına, 

sonradan, büdcə nəzarətinə və digər proseslərə ayrılan vaxt daxildir. 

Büdcənin idarə edilməsinin də ənənəvi metodları məhz proqnozlaşdırma və 

nəzarətdən ibarət olub büdcənin icrası prosesi ilə sıx bağlılıq təşkil edir. 

Dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin  proqnozlaşdırılması  büdcə  prosesinin  mühüm 

tərkib  hissələrindən  biri  olmaqla,  büdcə-vergi  siyasətinin  formalaşdırılması  və 

qiymətləndirilməsində  mühüm  rol  oynayır.  Dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin 

proqnozları  iqtisadi  və  sosial  inkişafın  makroiqtisadi  proqnozları,  iqtisadiyyatın 

ayrı-ayrı  sahələrinin  iqtisadi  göstəricilərinin  qiymətləndirilməsinə  əsaslanmaqla, 

səmərəli orta müddətli proqnozlaşmanın əsasını təşkil edir. Rəsmi və şəffaf tərzdə 

proqnozlaşma proseslərinin olması gəlirlərin toplanması prosesi və inzibatçılıqda 

hesabatlılığın  yaradılması  baxımından  əsasdır.  Dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin 

proqnozlarının  arzuolunan  xüsusiyyətlərinə  şəffaflıq,  rəsmilik  və  təşkilati 

baxımdan  sadəlik  aiddir.  Çox  az  sayda  ölkələr  büdcə  prosesinin  tərkib  hissəsi 

kimi proqnozlaşdırma prosesini təsvir edən rəsmi qaydada təlimatlara malikdirlər. 

  Bu  metodologiyada  mərkəzi  icra  hakimiyyəti  orqanlarının  büdcə  gəlirlərinin 

proqnozlaşdırılmasında  istifadə  etdiyi  metodlar  göstərilməklə  yanaşı,  Maliyyə 

Nazirliyinin  dövlət  büdcəsinin  gəlirlərini  təmin  edən  orqanlar  ilə  daxilolmaların 

təhlili,  hesablanmış  gəlirlərin  yığımı  və  vergi  siyasəti  dəyişikliklərində 

səmərəliliyin qiymətləndirilməsi təsvir olunur. Vergi daxilolmalarının real artımı, 

inflyasiya,  vergi  siyasəti  tədbirləri  və  vergi  yığımları  kimi  müxtəlif  mənbələrə 

görə məlumatların əldə olunması Maliyyə Nazirliyinə vergi sistemi fəaliyyətinin 

qiymətləndirilməsi  imkanını  verir.  Nəhayət,  xam  neftin  qiymətlərində  olan 

dəyişikliklərə  olan  həssaslığın  əsas  vergilərə  təsirinin  hesablanmasında  istifadə 


16 

 

olunan model təsvir olunur. Ölkə iqtisadiyyatı dünyada xam neftin qiymətlərinin 



dəyişməsinə  son  dərəcə  həssas  olduğundan  xam  neftin  qiymətlərində  olan 

dəyişiklik  korporativ  və  istehlaka  əsaslanan  vergilərə  əhəmiyyətli  dərəcədə  təsir 

göstərir. 

  Müxtəlif ölkələrdə gəlirlərin proqnozlaşdırması və hesablama modellərinin bir 

çox  növləri  vardır.  Gəlirlərin  proqnozlaşdırılması  maliyyə  resurslarının  gələcək 

axınının hesablamalarını yaratmaq üçün analitik üsulların istifadəsinə istinad edir. 

Gəlirlərin proqnozlaşdırmasına müvafiq tarixi məlumatların toplanması, əsas gəlir 

mənbələri  üzrə  ehtimalların  dəqiqləşdirilməsi  və  onların  yığımlarının  təhlil 

edilməsi  daxildir.  Bu  modellərin  əsasını  sosial-iqtisadi  dəyişənlərdən,  vergi 

bazaları  və  yığımlar  barədə  məlumatlardan  ibarət  məlumat  bazası  təşkil  edir. 

Vergi  bazalarını  hesablamaq  və  proqnozlaşdırmaq  məqsədilə  müxtəlif 

mənbələrdən  sosial-iqtisadi  məlumatların  toplanması,  emalı  və  təhlil  edilməsi 

vacibdir.  Vergi  bazası  kimi  istifadə  olunan  məlumat  mənbələrinə  hesabat  və 

statistik məlumatlar daxildir. Vergi bəyannamələri üzrə olan məlumatlar da vergi 

ödəyicilərinin  vergi  davranışı  barədə    məlumatları  təmin  edir.  Lakin,  bu 

mənbədən əldə olunan məlumatlar vergilərin hesablanması məqsədləri üçün tam 

istifadə olunmur. 

 

lk növbədə, gəlirlərin proqnozlaşdırılması prosesinə rəsmiləşdirilmiş və daima 



informasiya  bazasının  yeniləşdirilməsi  mümkün  olan  model  daxil  olmalıdır. 

kincisi,  xüsusilə  proqnozlaşdırma  modeli  sadə  olmalıdır.  Üçüncüsü, 

proqnozlaşdırma prosesi şəffaf olmalıdır.  

  Alternativ  modellər  və  metodologiyalar  müxtəlif  ölkələrdə  maliyyə  orqanları 

tərəfindən  vergi  gəlirlərinin  hesablanması  və  proqnozlaşdırılmasında  tətbiq 

olunur. Məlumatların mövcudluğu və onların təhlilinin təcrübəsindən asılı olaraq 

gəlirlərin proqnozlaşdırılması üçün bir sıra modellər tətbiq edilə bilər. Gəlirlərin 

proqnozlaşdırılmasında  ekonometrik  proqnozlaşdırma,  reqressiya  təhlili,  vaxt 

silsiləsi təhlili və təmayül təhlili kimi statistik üsullardan istifadə etməklə gələcək  

mədaxil  yığımlarını  qiymətləndirmək  mümkündür.  Vaxt  silsiləli  gəlirlərin 



17 

 

proqnozlaşdırılması modeli sadəcə modelləşdirilən vergi daxilolmaları üçün tarixi 



məlumatların  olmasını  tələb  edir.  Digər  tərəfdən,  mikrosimulyasiya  modelində 

fiziki şəxslərin gəlir vergisi və ya hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi müəyyən qrup 

mülkiyyət  növlərinə  dair  məlumatların  olmasını  tələb  edir.  Bu  modelin  əsas 

məqsədi  dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin  proqnozlaşdırılması  üçün  bütün  mövcud 

modellərə  geniş  surətdə  baxılmasını  tələb  edir.  Təcrübədə  geniş  istifadə  olunan 

modellərdən qısaca aşağıdakıları qeyd etmək olar: 

a)

  Ekonometrik  modellər:  (vaxt  silsiləsi  və  struktur  modellərlə  birlikdə  gəlirlərin 



proqnozlaşdırılması); 

b)

  Hesablama; 



c)

  Mikrosimulyasiya modelləri; 



o

 

Fiziki şəxslərin gəlir vergisi üzrə; 



o

 

Hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi üzrə; 



o

 

Dolayı vergilər üzrə (ƏDV və aksizlər); 

d)

  Hesablanan Ümumi balans modelləri (CGE). 



  Əksər inkişaf etməkdə olan ölkələr (təxminən 80%)  inflyasiya və iqtisadi artım 

faktoru ilə artan vergi bazasının proqnozuna tətbiq edilən effektiv vergi dərəcəsi 

ə

sasında  gəlirlərin  hesablanması  üzrə  bəzi  metodlardan  istifadə  edirlər.  nkişaf 



etmiş  ölkələrin  təcrübəsində  ekonometrik  modellər  artan  mikrosimulyasiya  və 

Hesablanan  Ümumi  balans  modelləri  (CGE)  əsasında  qurulur.  Hazırda  Maliyyə 

Nazirliyi  dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin  proqnozlaşdırılması  üçün  ETR  və 

ekonometrik  modellərdən  istifadə  edir.  ETR  modelləri  bəzi  vergilər,  həmçinin 

ekonometrik  modellərin  ardıcıllıq  baxımından  nəzarəti  üçün  istifadə  olunur. 

Dövlət  büdcəsi  gəlirlərinin  proqnozlaşdırılması  üzrə  modelləri  təsvir 

olunmamışdan əvvəl yuxarıdakı siyahıda qeyd olunan daha geniş istifadə olunan 

modellər göstərilir. 

 Büdcənin  inkişaf  proqnozunun  tərtibi  zamanı  müxtəlif  üsullardan  istifadə 

edilə bilər: 



18 

 

Ekstropolyasiya  üsulu

-  əvvəlki  dövrün  təcrübəsindən  (göstəricilərindən) 

istifadə  etməklə  proqnozun  tərtibidir.  Bu  üsuldan  az-çox  sabit  olan  dövlət 

büdcəsinin  gəlir  və  xərcləri  üzrə  br  sıra  maddələrin  proqnozlaşdırılmasında 

istifadə edilə bilər; 



Ekspert qiymətləndirilməsi üsulu

- elmin və təsərrüfatın müxtəlif sahələrinin 

mütəxəssisləri  tərəfindən  aparılan  və  əsaslandırılan  qiymətləndirmə  bazasında 

proqnozun tərtibidir. Lakin bu üsul subyektivizm elementinə malikdir; 



Eyni  vaxtda  hər  iki  üsuldan  istifadə  edilir

.  Bu  zaman  həm  inkişafın 

obyektiv meyli və həm də mütəxəssislərin fikri nəzərə  alınır.  

Ə

sas  maliyyə  qanunauyğunluğunun  ekstropolyasiya  üsullarından  biri 



reqressiya xətti

 ola bilər. Bu halda büdcə proqnozu  üzərində işləyərkən büdcənin 

yaradılmasına  təsir  edən  amillərin  araşdırılmasından  və  öyrənilməsindən 

başlamaq  lazımdır.  Bu  amillərə  ölkənin  məhsuldar  qüvvələrinin  inkişafı  və 

ümumdövlət maliyyə ehtiyatlarının mövcudluğu, demoqrafik dəyişiklik, təsərrüfat 

sahələrinin inkişafı və b. aiddir. 

   

Perspektiv  üçün  büdcə  vəsaitləri  həcminin  proqnozlaşdırılması  zamanı 



dərin iqtisadi və statistik təhlildən istifadə edilir və bu müəyyən dərəcədə bir çox 

amillərin  göstəricilərə  təsirinin  araşdırılmasına  imkan  verir.  Təhlil  göstərir  ki, 

büdcə  vəsaitlərinin  müəyyən  edilməsinin  statistik  üsulu  perspektiv  üçün 

hesablanan göstəricilərin dolğunluğunu əks etdirir.  

  Yuxarıda qeyd olunan iki dəyişənli kəmiyyəti olan reqressiya tənliyi aşağıdakı 

xətti halda olar: 

U=a



+ a



1

Burada, u- dövlət büdcəsi vəsaitinin həcmi; 



              x- 1)iqtisadiyyatın sahələrində istehsal edilən məhsul, 

                  2)milli gəlir; 

              a

0, 


a

1- 


ilkin məlumatlar əsasında müəyyən edilən reqressiya xətti əmsalı. 

Bu  üsulların  tərtibi  zamanı  proqnozlaşdırılan  dövrdən  asılı  olmayan 

kəmiyyətlərin  qiymətlərinin  tapılması  (milli  gəlir  və  istehsal  olunmuş  məhsul) 


19 

 

problemi  sərbəst  problem  kimi  meydana  çıxır.  Onların  müəyyən  edilməsi  üçün 



qeyd  olunan  ümumi  göstəricilərin  proqnoz  hesablanmasından  istifadə  edilir. 

qtisadi  təhlil  tədqiq  edilən  göstəricilərin  inkişaf  tempinin  öyrənilməsi,  onların 

qarşılıqlı  münasibəti,tədqiq  olunan  hadisələrin  illər  üzrə  orta  illik  tempinin 

hesablanması ilə tamamlanır. Belə təhlil ona görə vacibdir ki, dövlət büdcəsi real 

iqtisadi  vəziyyət  ilə  əlaqədədir  və  təsərrüfatda  baş  verən  hər  bir  dəyişikliyə 

reaksiya  verir,  əhalinin  sosial  müdafiəsi  sahəsində  siyasətlə,  dövlətin  əsas 

xərclərinin maliyyələşdirilməsi üsullarının dəyişilməsi ilə əlaqədardır.  

Büdcə  proqnozlaşdırılmasının  növbəti  mərhələsi-  büdcə  layihəsinin  tərtibi 

prosesidir. Büdcə layihəsinin tərtibinin əsas vəzifəsi dövlət hakimiyyəti orqanı və 

yerli  özünüidarəetmə  orqanları  üzərinə  qoyulmuş  funksiyaların  dövlət  və  yerli 

özünüidarəetmənin  iqtisadi  və  sosial  proqnozlaşdırmasında  nəzərdə  tutulan 

tədbirlərin  maliyyə  təminatının  həyata  keçirilməsi  məqsədilə  büdcədə 

mərkəzləşdirilmiş pul vəsaitlərinin həcminin müəyyən edilməsidir. 

Büdcə  layihəsinin  tərtib  edilməsi  üçün  Azərbaycan  Respublikasının, 

Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının,  bələdiyyələrin  və  iqtisadiyyatın  müxtəlif 

sahələrinin  sosial-iqtisadi  inkişaf  proqnozları  işlənib  hazırlanır.  Icra  hakimiyyəti 

orqanlarında büdcə layihəsinin işlənməsi üçün əsas sayılan icmal maliyyə balansı 

hazırlanır.  

Büdcə  layihəsinin  tərtib  edilməsi  Azərbaycan  Respublikası  hökumətinin, 

Naxçıvan Muxtar Respublikasının və yerli özünüidarəetmə orqanlarının, müvafiq 

icra hakimiyyəti orqanlarının mühüm vəzifəsidir.  

Büdcə  layihəsinin  tərtib  edilməsini  bilavasitə  Azərbaycan  Respublikası 

Maliyyə  Nazirliyi,  Naxçıvan  Muxtar  Respublikasının  Maliyyə  Nazirliyi  və 

bələdiyyələrin maliyyə orqanları həyata keçirirlər.  

Proqnoz-plan  əsasında  Azərbaycan  Respublikasının  Maliyyə  Nazirliyi 

növbəti  maliyyə  ilinə  dövlət  büdcəsinin  gəlirlər  və  xərclər  üzrə  əsas 

göstəricilərinin  layihələrini  hazırlayır.  Azərbaycan  Respublikası  dövlət  büdcəsi 

xərclərinin  funksional  təsnifatına  uyğun  olaraq  növbəti  maliyyə  ili  üçün  dövlət 



20 

 

büdcəsi  xərclərinin  bölgüsünü  müəyyən  edir.  Eyni  zamanda  Azərbaycan 



Respublikasının  hökuməti  növbəti  maliyyə  ilində  vəzifə  maaşlarının, 

pensiyaların,  müavinətlərin  və  digər  ödənişlərin  minimum  həddinin  artırılması 

haqında təklifləri nəzərə alır. 

Növbəti  maliyyə  ilinə  dövlət  büdcəsi  xərclərinin  bölgüsü  Azərbaycan 

Respublikasının hökuməti tərəfindən qəbul edildiyi gündən sonra iki həftə ərzində 

Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi: 

Dövlət  büdcəsi  vəsaitinin  büdcədən  maliyyələşən  təşkilatlar  arasında 

bölüşdürülməsi  üçün  büdcə  layihəsini  mərkəzi  icra  hakimiyyəti  orqanlarına 

göndərir; 

Növbəti  maliyyə  ilinə  və  Azərbaycan  Respublikasının  qanunvericiliyi  ilə 

müəyyən edilən orta müddətli perspektivə Azərbaycan Respublikası hökumətinin 

Naxçıvan Muxtar Respublikası icra hakimiyyəti orqanına münasibətini bildirir.  

Dövlət büdcəsinin formalaşmasının ikinci mərhələsində mərkəzi icra hakimiyyəti 

orqanları  tərəfindən  büdcə  vəsaitinin  büdcə  təsnifatına  uyğun  olaraq 

bölüşdürülməsi,  həmçinin  büdcə  vəsaitinin  sərəncamçılar  arasında  ünvanlı 

maliyyələşdirilməsi nəzərdə tutulur.  

Dövlət büdcəsinin səmərəli idarə edilməsində gəlirlərin proqnozlaşdırılması 

kimi büdcə xərclərinə nəzarət mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 

Məlum olduğu kimi dövlət tərəfindən iqtisadiyyatın birbaşa tənzimlənməsi 

büdcə-vergi siyasəti alətləri vasitəsilə həyata keçirilir.  Bu siyasətin  son  məhsulu 

kimi dövlət büdcəsi və onun xərcləri həmişə sosial iqtisadi maraqların daşıyıcıları 

olan  müxtəlif  təbəqələr  arasında  tarazlığı  əks  etdirir.  qtisadiyyatın  inkiçaf 

səviyyəsindən  və  onun  mövcud  imkanlarından  asılı  olmayaraq  istənilən  ölkədə 

büdcə xərclərinin səmərəli idarəolunması bütün dövrlərdə ən vacib probemlərdən 

biri  hesab  edilir.  Bu  hər  şeydən  əvvəl  ölkənin  sosial  həyatının  və  ayrı-ayrı 

sahələrin  fəaliyyəti  və  inkiçafının  dövlət  tərəfindən  maliyyələşdirilməsi  üçün 

ayrılan  vəsaitlərin  real  tələbata  uyğun  olmaması  ilə  bağlıdır.  Ona  görə  də 

xərclərin  idarəedilməsi  bütövlükdə  dövlətin,  o  cümlədən  dövlət  büdcəsinin 



21 

 

qarşısında  duran  vəzifələrə  uyğun  həyata  keçirilməlidir.  Büdcə  xərcləri  dedikdə 



dövlətin  və  yerli  özünüidarəetmə  orqanlarının  vəzifə  və  funksiyalarının  yerinə 

yetirilməsinə  yönəldilən  pul  vəsaiti  başa  düşülür.  Müasir  şəraitdə  ümumi  xərc 

həcminin 

müəyyən 


edilməsindən 

onların 


bölüşdürülməsi 

və 


maliyyələşdirilməsinədək  bütün  mərhələlərdə  idarəetmə  qərarlarının  qəbul 

edilməsi üçün lazım olan resursların məhudluğu üzündən xərclərin idarəedilməsi 

prosesi daha da mürəkkəbləşmişdir.  

Ümumiyyətlə  xərclərin  idarəedilməsi  prosesi  aşağıdakı  mərhələləri  əhatə 

etməlidir: 

Ə

saslandırılmış  büdcə  siyasətinin  və  onun  ali  məqsədinin,  habelə  onların 



reallaşdırılması üçün lazım olan resursların müəyyən edilməsi; 

Büdcə  siyasətinin  səmərəli  həllini  təmin  etmək  məqsədilə  resursların 

optimal bölüşdürülməsi; 

Konkret məsələlərin daha effektiv üsullarla həllinin təşkil edilməsi. 

Praktikada  bu  məsələlər  büdcənin  tərtibi  və  icrası  prosesində  və  ya  digər 

səviyyədə  nəzərə  alınır.  Eyni  zamanda  xərclərin  idarə  edilməsi  mədaxil  və 

məxaric  üzrə  imkanların  nəzərə  alınması,  dövlətin  malik  olduğu  resursların 

bölüşdürülməsi, onlardan səmərəli istifadə edilməsi, vacib idarəetmə qərarlarının 

qəbul  edilməsini  təmin  edəcək  informasiya  sisteminin  yaradılması  kimi 

məsələlərin həll olunduğu proses kimi də baxmaq olar. 

Azərbaycan  Respublikasında  xəzinədarlıq  sisteminin  yaradıldığı  dövrdən 

ödənişlər  mərhələsində  xərclər  üzərində  nəzarət  əsasən  təmin  edilmişdir.  Lakin 

xərclər  üzərində  daha  səmərəli  nəzarətin  həyata  keçirilməsi  bu  nəzarət 

mexanizminin  öhdəliklər  mərhələsində  yaradılmasını  tələb  edir.  Belə  nəzarət 

mexanizminin tətbiqi büdcə təşkilatları tərəfindən yaradılmış kreditor borclarının 

səmərəli idarə edilməsinə, büdcə təşkilatlarını resurslarla müntəzəm təmin etməyə 

və ən zəruri dövlət ödənişlərini vaxtında həyata keçirməyə imkan verir.  

Öhdəlik—malların  (iş  və  xidmətlərin)  alınması  və  bununla  əlaqədar 

müəyyən  şərtlərin  yerinə  yetirilməsi  ilə  bağlı  büdcə  təşkilatlarının  gələcək 


22 

 

xərclərinin  icrası  ilə  əlaqədar  dövlətin  öz  üzərinə  götürdüyü  təəhhüddür.  Dövlət 



xərcləri  prosesində  öhdəlik  mühüm  mərhələ  hesab  edilərək,  proqnozlaşdırılmış 

xərc  maddələrinə  qarşı  mal  (iş  və  xidmətlərin)  alışı  və  bu  alışlar  əsasında 

aparılacaq kassa xərclərinə qədər götürülür və Xəzinədarlıqda uçota alınır. 

Dövlət büdcəsi xərclərinin tənzimlənməsinin ən vacib istiqamətlərindən biri 

də  onun  sahələr  üzrə,  həmçinin  cari  və  əsaslı  xərclər  üzrə  bölüşdürülməsidir  ki, 

ölkədə  mövcud  olan  makroiqtisadi  sabitlik  daha  çox  bu  xərclərin  nisbətindən 

asılıdır. 

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bütün  ölkələrdə  büdcə  xərcləri  siyasəti  öz 

mühafizəkarlığı  ilə  seçilir.  Bir  qayda  olaraq  cəmiyyətin  sosial  inkişafı  gəlirlə 

müqayisədə  xərclərin  daha  sürətli  artmasını  tələb  edir  ki,  bu  da  gəlir,  xərc  və 

büdcə kəsirinin daha uzun müddətə planlaşdırılmasına səbəb olur.  

Xərc  siyasətinin  reallaşdırılması  elementlərindən  biri  də  institutsional 

büdcə 

maliyyələşdirilməsinin 



məqsədyönlülüyü 

və 


strukturunun 

qiymətləndirilməsidir. Keçid dövrünü yaşayan bütün MDB ölkələrində tamamilə 

büdcə  vəsaiti  hesabına  fəaliyyət  göstərən  çoxsaylı  büdcə  təşkilatları  şəbəkəsi 

mövcuddur ki, onların bir çoxunun fəaliyyətində məqsəd heç də ictimai məhsul və 

xidmətin yaradılmasına yönəldilməmişdir, başqa sözlə bu qurumların sayı əsassız 

olaraq  şişirdilmişdir.  Ona  görə  də  maliyyələşmələrin  və  dövlət  vəsaitlərindən 

istifadənin səmərəliliyinin artırılması və xərclərin optimallaşdırılması üçün büdcə 

təşkilatlarının inventarizasiyası aparılmalı, dövlət funksiyalarının səmərəli icrasını 

təmin  edəcək  sistemə  nail  olmaq  məqsədilə  büdcə  təşkilatlarının  sayı  optimal 

səviyyəyə endirilməlidir.  

Bundan  başqa  xərclərin  xarakterinə  uyğun  olaraq  mərkəzi  hökumətin 

funksiyalarına xas olmayan bir çox səmərəsiz xərclərdən təmizləməklə və onların 

bələdiyyə səviyyəsinə endirilməsinə nail olmaqla dövlət büdcəsinin makroiqtisadi 

göstəricilərə  təsir  səviyyəsini  daha  da  artırmaq  mümkündür.  Bu  zaman  dövlətin 

iqtisadi  siyasətinin  həyata  keçirilməsi  ilə  bağlı  xərlərin  strukturu  və 

məqsədyönlülüyü xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Real sektorun inkişafı üçün dövlət 



23 

 

vəsaitlərinin  ayrılması  dövlət  sektorunun  həcmindən  asılı  olaraq  kəskin  surətdə 



dəyişir. Məsələn, Qərbi Avropa ölkələrində bu sektorun xüsusi çəkisi çox olduğu 

üçün  dövlət  büdcəsi  xərclərinin  çox  hissəsi  subsidiya  şəklində  milliləşdirilmiş 

müəssisələrin  saxlanmasına  və  inkişafına  yönəldilirdi,  birbaşa  investisiya 

qoyuluşları  isə  ümumi  investisiyanın  10-20%-ni  təşkil  edirdi.  Son  zamanlar 

milliləşdirilmiş  müəssisələrin  özəlləşdirilməsi  təsərrüfatlara  kapital  qoyuluşunu 

və dövlət müəssisələrinə verilən subsidiyaların həcmini kəskin surətdə azaltmağa 

imkan vermişdir.  

Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  təsərrüfat  məqsədləri  üçün  ayrılan  xərclərin 

içərisində aqrar sektor daha çox seçilir. Heç bir dövlət fermerlərin və kəndlilərin 

müflisləşməsində  maraqlı  deyildir.  Şəraitdən  asılı  olaraq  bəzi  hallarda  dövlət 

himayədarlıq  funksiyasını  yerinə  yetirməkdən  uzaqlaşaraq  daxili  bazara  külli 

miqdarda xarici kənd təsərrüfatı məhsullarının idxal olunmasına imkan verməsinə 

baxmayaraq,  adətən  hökumət  öz  ölkəsində  orta  və  iri  fermer  təsərrüfatlarının 

formalaşmasında daha çox maraqlı olur.  

Daxili  dövlət  borcuna  xidmət  xərcləri,  kənd  təsərrüfatı  tədbirlərinin 

maliyyləşdirilməsinə çəkilən xərclər, dövlət və özəl müəssisələrə ayrılan kredit və 

subsidiyalar,  infrastruktura  obyektlərinin  yaradılması  və  təkmilləşdirilməsi 

xərcləri  büdcə  tənzimlənməsinin  dəyişən  məqsədinə  xidmət  edir.  Bu  xərclərin 

həcmi investisiya qoyuluşunun səviyyəsinə çox ciddi təsir göstərir. Adətən böhran 

və  tənəzzül dövrlərində  təsərrüfat  məqsədinə dövlət  xərclərinin  həcmi  bir  qayda 

olaraq artır, iqtisadiyyatda dirçəliş meylləri gücləndikcə əksinə azalır.  

xracın  kreditləşməsinə,  onların  siğortalanmasına  çəkilən  büdcə  xərcləri 

ixracı  stimullaşdırır  və  uzunmüddətli  dövrdə  tədiyyə  balansını  yaxşılaşdırır, 

iqtisadiyyat  üçün  yeni  xarici  bazarların  əldə  olunmasına  imkan  verir,  milli 

valyutanın  möhkəmlənməsinə  kömək  edir,  xaricdən  daxili  bazara  yalnız  zəruri 

malların gətirilməsini təmin edir. Bunlar dövlət büdcəsi xərclərinin xarici iqtisadi 

yönümünü müəyyən edir.  


24 

 

Dövlət  xərclərinin  səmərəli  idarəedilməsi  və  onun  keyfiyyətcə  yeni 



səviyyəyə  yüksəldilməsi  büdcə  vəsaitlərindən  istifadənin  effektivliyinin 

artırılmasını,  sosialyönümlü  xərclərin  keyfiyyətinin  yüksəldilməsini  büdcə 

subsidiyaları  və  dotasiyalarının  optimallaşdırılmasını  nəzərdə  tutur.  əsas  məsələ 

dövlətin  büdcə  siyasətinin  reallaşdırılmasına  imkan  verən  dövlət  borcu  və  faiz 

ödənişlərindən başqa digər büdcə xərclərinin xüsusi çəkisinin artırılmasıdır. 

Büdcə xərclərinin  optimallaşdırılması  üzrə  görülən  tədbirlərin səmərəliliyi 

son  nəticə  kimi  vəsaitlərdən  məqsədyönlü  istifadənin  səviyyəsi  ilə,  başqa  sözlə 

xərc  edilən  dövlət  vəsaitinin  hər  bir  vahidinin  istifadə  effektivliyi  ilə  müəyyən 

olunur  ki,  bu  da  dövlətin  malik  olduğu  məhdud  resursların  ilk  növbədə  strateji 

məqsəd və vəzifələrin yerinə yetirilməsini şərtləndirir. 

 

 

 



 
1   2   3   4   5   6   7




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə